Γέλα κυρία μου

—του Γιάννη Παπαθεοδώρου για τη στήλη Ανώμαλα Ρήματα

στη Μαρίνα του «Πολίτη»,  βεβαίως, βεβαίως

KAFASIS_953842575

Την τελευταία εβδομάδα, στο διαδίκτυο φούντωσε η συζήτηση για τον «Καβάφη στα μαζικά μέσα μεταφοράς». Ίσως μάλιστα αυτή η διαδικτυακή συζήτηση να είναι τελικά και η μόνη δημόσια συζήτηση που προκλήθηκε μέσα στο επετειακό «έτος Καβάφη», το οποίο, κατά τα άλλα,  τελειώνει χωρίς να αφήνει πίσω του κάποιο θεσμικό αποτύπωμα. Στον αφρό των ημερών —δίπλα σχεδόν με την ανιστόρητη «θεωρία των δύο άκρων»—, ήταν αρκετός μισός καβαφικός στίχος για να προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων. Το κόκκινο λεωφορείο που μετέφερε τον κουτσουρεμένο καβαφικό στίχο «είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία» βρέθηκε στο στόχαστρο της κριτικής, ακριβώς επειδή θεωρήθηκε ότι η επιλογή εξυπηρετεί κομματικές και πολιτικές σκοπιμότητες. Τα «κόκκινα blogs» έδωσαν με θέρμη τη μάχη της σωστής ερμηνείας των σχετικών στίχων. Είναι κρίμα ωστόσο που οι ίδιοι μπλογκεράδες και αριστεροί κριτικοί δεν είχαν τα αντίστοιχα ερμηνευτικά αντανακλαστικά όταν ο κ. Αλαβάνος κακοποιούσε παλαιότερα το σολωμικό «Ύμνο» μέσα στη Βουλή, ούτε όταν ο κ. Τσίπρας αναφερόταν προσφάτως στον Βάρναλη.  Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

Το Ίδρυμα Ωνάση, επίσημος διαχειριστής πλέον του «αρχείου Καβάφη», απάντησε με τον δικό του προβλέψιμο τρόπο. Παραθέτω τη σχετική ανακοίνωση :  «Το Ίδρυμα Ωνάση απέκτησε το Αρχείο Κ. Π. Καβάφη με σκοπό όχι μόνον την προστασία του υλικού που το αποτελεί, αλλά κυρίως τη διάδοση του έργου του Αλεξανδρινού ποιητή μέσα από κινήσεις εξωστρέφειας. Οι στίχοι που επελέγησαν για την καμπάνια στα μέσα μαζικής μεταφοράς, στόχο είχαν την πρόκληση της περιέργειας και του προβληματισμού εκείνων που δεν γνωρίζουν ήδη το έργο του. […] Συγκεκριμένα ως προς το στίχο “είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία”, κομματικές ή πολιτικές σκοπιμότητες ούτε υπήρξαν, ούτε υπάρχουν. Σε καιρούς έντονης πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής, κατά τους οποίους λέξεις και φράσεις αποκτούν διαστάσεις διαφορετικές από εκείνες που θα είχαν σε άλλες χρονικές στιγμές, ακόμη και η πρόθεση χρήσης ενός στίχου μπορεί να παρερμηνευθεί. Θεωρώντας, όμως, ότι ο διάλογος και η συζήτηση έχουν νόημα πάντοτε, ο συγκεκριμένος στίχος, θα συμπληρωθεί όπου έχει αναρτηθεί».

Ομολογώ ότι στην ανακοίνωση του Ιδρύματος δεν με εξέπληξε τόσο η αναφορά στην εξωστρεφή «πρόκληση της περιέργειας και του προβληματισμού» εκείνων που δήθεν δεν γνωρίζουν το έργο ενός Έλληνα και παγκόσμιου ποιητή, όσο η αναφορά στη διορθωτική «συμπλήρωση» των συγκεκριμένων στίχων, χωρίς ένα στοιχειώδες σχόλιο για το ίδιο το concept της καμπάνιας. Το λέω αυτό γιατί η συζήτηση για τις πολιτισμικές χρήσεις του Κ. Π. Καβάφη σε μια “poetry in motion”, έχει ενδεχομένως ορισμένες προϋποθέσεις και οπωσδήποτε κάποιες παραδοχές. Όλοι ξέραμε —ή πάντως θα μπορούσαμε να φανταστούμε— τι θα συμβεί όταν, για παράδειγμα, η καθημερινότητα του πολίτη στα μαζικά μέσα μεταφοράς συντονιστεί με την ευκαιριακή ανάγνωση στίχων όπως :  «Δεν έχω σήμερα κεφάλι για δουλειά», «Είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία», «Ξένος εγώ ξένος πολύ», «Και τέλος πάντων, να, τραβούμ’ εμπρός» «Όπως μπορείς πια δούλεψε, μυαλό», «Τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή» κλπ. Και όλοι ξέρουμε που μπορεί να οδηγήσει αυτή η οπτικοποιημένη ημιμάθεια, που αντικαθιστά τη λογοτεχνική συνομιλία με τον εύκολο εντυπωσιασμό.

Οι λειψοί καβαφικοί στίχοι που ταξιδεύουν, την τελευταία εβδομάδα, σε όλη την Αθήνα με λεωφορεία, τρόλεϊ, τραμ, τρένα και μετρό μοιάζουν να είναι απλώς ένα ακόμη λαϊκιστικό σχόλιο πάνω στην τρέχουσα επικαιρότητα της τεχνητής «μνημονιακής/αντιμνημονιακής» πόλωσης. Η «πολιτική του άγχους» διασταυρώνεται έτσι με την αισθητική εργαλειοποίηση της ποίησης σε ένα επικίνδυνο μείγμα, που δεν αφήνει κανένα περιθώριο για να συναντηθεί η τέχνη με το βίωμα του καθημερινού. Το πρόβλημα βέβαια δεν είναι καινούργιο με την ποίηση του Καβάφη. Εδώ και δεκαετίες, οι στίχοι του κυριολεκτικά λεηλατήθηκαν δημοσιογραφικά για να υποστηρίξουν επίκαιρα σχόλια, χαριτωμένους τίτλους και εφήμερες πολιτικές αναλύσεις.  Ο «βασικός Καβάφης» έγινε ένα είδος «γνωμικής ρητορικής» για το σχολιασμό της επικαιρότητας. Από αυτή την άποψη, η ακρωτηριασμένη ποίηση και οι αποσπασματικοί στίχοι στα τρόλεϊ απλώς αναπαράγουν το γραφικό και αφελές στερεότυπο ενός «διδακτικού» Καβάφη, που θα μπορούσε δυνάμει να διαβαστεί ως καθημερινός «καζαμίας», με ατάκες για κάθε περίσταση.

141418-kavafis-leoforeio4-800x501

Η δημόσια συζήτηση ωστόσο είχε και τη θετική της όψη. Η κατάχρηση της ακρωτηριασμένης ποίησης έδωσε γρήγορα τη θέση της σε μια «τρολιάρικη» αντιπαράθεση στίχων, που στόλισε τα virtual διαδικτυακά τρόλεϊ με στίχους σαν κι αυτούς : «Γέλα κυρία μου, γέλα μαζί μου» (Κ. Π. Καφάσης), «και ποια θυσία, ποια θυσία έχει κάνει αυτή για σένα» (Άντζελα Δημητρίου) κλπ. Οπωσδήποτε, δεν θα πρέπει να προσμετρήσουμε γραμματολογικά τους στίχους αυτούς στις παρωδίες του Καβάφη. Θα πρέπει ωστόσο να τους θεωρήσουμε ως μια υγιή και ως μια πραγματικά γκροτέσκα αντίδραση, απέναντι στον ευτελισμό της ποίησης. Προφανώς ο Καβάφης δεν κινδυνεύει από τα τρόλεϊ. Το θέμα είναι αν τα τρόλεϊ αντέχουν το ειδικό βάρος της ειρωνείας του και της ιστορικής του αίσθησης. Το θέμα επίσης είναι τι σκέφτεται για όλα αυτά ένας θεσμός που θεωρεί πως η «ποπ νότα» του Καβάφη πρέπει να αναζητηθεί σε παλιές συνταγές και χαλασμένες εξατμίσεις. Προς το παρόν, και ειδικά ως προς αυτό το ζήτημα, το Ίδρυμα Ωνάση δεν έχει βρει ακόμη μια πειστική απάντηση.

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Ανώμαλα ρήματα < Παρεμβάσεις / παρεκβάσεις

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.