Τα βιβλία που δε θα διαβάσουμε ποτέ

Ιστορίες ανάγνωσης #8 — μια στήλη για επίμονους αναγνώστες, γραμμένη από λάτρεις της ανάγνωσης

Απόσπασμα από Το βιβλίο των χαμένων βιβλίων—Η ιστορία των σπουδαίων βιβλίων που δε θα διαβάσουμε ποτέ του Stuart Kelly (μετάφραση: Ρίτα Κολλίτη— Εκδόσεις Πατάκη, 2009)

* * *

Από τον Σαίξπηρ έως τη Σύλβια Πλαθ, από τον Όμηρο έως τον Χέμινγουεϋ, από τον Δάντη έως τον Έζρα Πάουντ, μεγάλοι συγγραφείς είχαν γράψει έργα που δεν μπορούσα να αποκτήσω. Ολόκληρη η ιστορία της λογοτεχνίας ήταν και η ιστορία της απώλειάς της.

Λογοτεχνία και γραφή είναι έννοιες σύμφυτες: ακόμα και έργα που αρχικά διασώζονται μόνο με την προφορική παράδοση γίνονται πραγματικά λογοτεχνία μόνο όταν καταγράφονται. Έτσι, όλη η λογοτεχνία υπάρχει μέσω ενός φορέα, είτε αυτό είναι κερί, πέτρα, άργιλος, πάπυρος, χαρτί είτε ακόμα —όπως στην περίπτωση της περουβιανής διαλέκτου Κιπού— και σχοινί. Καθώς έχει μια υλική διάσταση, η λογοτεχνία καθαυτή μοιράζεται το ευάλωτο της ύπαρξής της. Όλα τα στοιχεία συνωμοτούν εναντίον της: φλόγα και κατακλυσμός, ο αποξηραντικός αέρας που φθείρει, το αργιλώδες χώμα που αποσαθρώνεται. Το χαρτί είναι ιδιαιτέρως ανυπεράσπιστο: μπορεί να κομματιαστεί και να σχιστεί, να κηλιδωθεί και να τριφτεί. Αναρίθμητοι ζώντες οργανισμοί, από παράσιτα και μύκητες μέχρι έντομα και τρωκτιά, μπορούν κάλλιστα να το φάνε· ακόμη και το ίδιο κατατρώει τον εαυτό του, καιγόμενο μέσα στα ίδια του τα οξέα.

676x380

Η απλούστερη μορφή απώλειας είναι η καταστροφή. Αν και ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος διακήρυττε «έχτισα ένα μνημείο που έχει μεγαλύτερη διάρκεια από τον μπρούτζο», εξέφραζε κάποια ελπίδα για το έργο του, αλλά όχι βεβαιότητα. Ο Τζέραρντ Μάνλεϋ Χόπκινς, ποιητής του 19ου αιώνα, έκαψε όλα τα πρώιμα ποιήματά του, όταν αφιέρωσε τη ζωή του στην ομορφιά του Θεού. Ο Τζέιμς Τζόυς πέταξε σε μια κρίση οργής το Στίβεν ο ήρωας, το πρώτο σχεδίασμα του Πορτραίτου του καλλιτέχνη σε νεαρά ηλικία, στη φωτιά αλλά δεν εμπόδισε τη γυναίκα του να περισώσει ό,τι μπορούσε.

Μιχαήλ Μπαχτίν
Μιχαήλ Μπαχτίν

Ο Μιχαήλ Μπαχτίν, εξόριστος στο Καζακστάν, χρησιμοποίησε το έργο του για τον Ντοστογέφσκι ως χαρτί για τσιγάρα, αφού προηγουμένως είχε καπνίσει και ένα αντίτυπο της Βίβλου.

Μερικά γραπτά λείπουν, θεωρούμε πως καταστράφηκαν: ο Σωκράτης, ενώ βρισκόταν στη φυλακή περιμένοντας την εκτέλεσή του, έγραψε σε στίχους τους Μύθους του Αισώπου. Δε σώθηκε ούτε ένας και, για να έχουμε έστω και κάποιον απόηχο αυτού που ο ίδιος ο Σωκράτης ίσως συνέθεσε, στηριζόμαστε στους διαλόγους που θυμόταν και επινόησε ο Πλάτωνας. Ομοίως, κάποια στιγμή, το μοναδικό κείμενο του δεύτερου βιβλίου της Ποιητικής του Αριστοτέλη χάθηκε, και ακόμα και το πρώτο βιβλίο είναι φτιαγμένο από σημειώσεις μαθητών. Παρόμοια τύχη είχαν αιώνες αργότερα τα Μαθήματα Γενικής Γλωσσολογίας του Φερντινάν ντε Σοσσύρ. Όταν ο εκδότης Τζον Κάλντερ αναγκάστηκε να μετακομίσει βιαστικά, το 1962, πολλά χειρόγραφα —συμπεριλαμβανομένου του The Sowing, του τρίτου μέρους της τριλογίας του Λαρς Λόρενς, και του The Lives of the Librettists του Άνγκους Χέριοτξεχάστηκαν στα παλιά γραφεία. Το κτίριο κατεδαφίστηκε, συμπαρασύροντας ανέκδοτα έργα και ό,τι άλλο υπήρχε μέσα. Αν κάποια άγνωστη ιδιοφυΐα είχε στείλει το μοναδικό της αντίγραφο στον Κάλντερ, σίγουρα θα παραμείνει για πάντα άγνωστη.

Gregory Corso
Gregory Corso

Υπάρχουν κι άλλα έργα που χάθηκαν, υπό την έννοια ότι παράπεσαν. Μια βαλίτσα που περιείχε το Ultramarine του Μάλκομ Λόουρυ εκλάπη από το αυτοκίνητο του εκδότη του και η σωζόμενη εκδοχή αποτελεί ανασύσταση προηγούμενων σχεδιασμάτων τοου Λόουρυ. Ο Άλλεν Γκίνσμπεργκ αναπολούσε το φίλο του μπίτνικ ποιητή Γκρέγκορυ Κόρσο να διαβάζει τα ποιήματά του σ’ ένα μπαρ για λεσβίες στο Βίλλατζ, αν και μάταια θα ψάξετε στο δημοσιευμένο έργο του Κόρσο να βρείτε ποίημα με το στίχο: «Ο πέτρινος κόσμος ήρθε προς το μέρος μου, και είπε η Σάρκα σού δίνει ζωή μιας ώρας». Το πώς ήξερε ο Γκίνσμπεργκ ότι η Σάρκα ήταν γραμμένη, με κεφαλαίο Σ παραμένει βέβαια αναπάντητο.

Υπάρχουν επίσης χειρόγραφα που εκπληρώνουν έναν παράκαιρο σκοπό, καθώς η θνητή ύπαρξη των συγγραφέων τους τελειώνει πριν το έργο τους. Ο Σκωτσέζος ποιητής του Μεσαίωνα Ουίλλιαμ Ντάνμπαρ έγραψε μια βασανιστική ελεγεία για πολλούς από τους νεκρούς συναδέλφους του συγγραφείς: από τους είκοσι δύο ποιητές που απαριθμεί, υπάρχουν δέκα για τους οποίους δε γνωρίζουμε τίποτα. Ο Βιργίλιος άφησε να καεί η Αινειάδα, αφού δεν κατάφερε να τη φτάσει στην τελειότητα. Ο σερ Φίλιπ Σίντνεϋ έγραψε το Arcadia,  αλλά η εντυπωσιακή ανάπτυξη του έργου του σταμάτησε απότομα από μια σφαίρα στο πεδίο της μάχης του Ζούτφεν. Το Dolliver Romance του Ναθάνιελ Χόθορν, το Weir of Hermiston του Ρόμπερτ Λιούις Στίβενσον και το Denis Duval του Ουίλλιαμ Μέικπις Θάκερεϋ είναι ανολοκλήρωτα κλασικά έργα. Τα Ες Ες «τακτοποίησαν» την πραγματεία περί ηθικής του ριζοσπάστη θεολόγου Ντίτριχ Μπονχέφερ. Ο Ρόμπερτ Μούζιλ και ο Μαρσέλ Προυστ ουδέποτε τελειοποίησαν τα ογκώδη αριστουργήματά τους· και παρ’ ότι έχουν σωθεί σε μεγάλο βαθμό ώστε να θεωρούνται «κλασικά», μια αμφιβολία περιβάλλει αυτά τα ατελή, ανολοκλήρωτα, για πάντα σταματημένα μυθιστορήματα.

sidney-zutphenΗ τελευταία κατηγορία χαμένων βιβλίων είναι τα έργα σε εμβρυϊκό στάδιο που σχεδίασε και δούλεψε ο συγγραφέας, ο οποίος όμως ποτέ δεν κατάφερε να περατώσει το συγγραφικό του εγχείρημα. Ο Σόλων, ο Αθηναίος νομοθέτης, ήταν πολύ απασχολημένος με την επιβολή του φόρου εισοδήματος για να γράψει τον έμμετρο μύθο της Ατλαντίδας. Ο φιλόσοφος Βοήθιος ποτέ του δεν μπόρεσε να αποδείξει ότι ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης είχαν συνάψει μια αυστηρά δεσμευτική συμφωνία. Ο Σέρινταν έλεγε σε όλους ότι η συνέχεια του The School of Scandal θα είχε τίτλο Affectation, αλλά ποτέ του δεν μπήκε στον κόπο να το γράψει. Το Pentameron του Ντοντέ και το La Quinquengrogne του Ουγκό είναι αμφότερα διαρκώς υπό έκδοση. Ο Λιούις Γράσσικ Γκίμπσον ούτε καν άρχισε το μυθιστόρημα που περιγράφει σε επιστολή του ως «Μακλόρνα Μακντούν» και ποιος ξέρει αν ο σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ σχεδίαζε να αποκαλύψει την αληθινή ιστορία πίσω από τον Τεράστιο Αρουραίο της Σουμάτρας, που κάποτε ανέφερε ο Ουάτσον, ενώ ο Χολμς ήταν απασχολημένος με πιο επείγουσες υποθέσεις; Η Γαία του Τόμας Μαν θα ήταν το αριστούργημα που πίστευε ο συγγραφέας προτού καν το γράψει; Μήπως το ουδέποτε γραμμένο Μίλησε, Αμερική του Ναμπόκοφ, η συνέχεια του τόμου των απομνημονευμάτων του Μίλησε, μνήμη, θα μας έλεγε περισσότερα για τη Λολίτα ή για τους θριάμβους του στη συλλογή πεταλούδων; Πολλές φορές αυτά τα έργα είναι τόσο φιλόδοξα που η ολοκλήρωσή τους φαίνεται ουσιαστικά ανέφικτη: η Εγκυκλοπαίδεια του Νοβάλις, που καλύπτει όλη την ανθρώπινη γνώση, ελάχιστα προχώρησε πέρα από τις ανησυχίες του ποιητή κατά πόσον ο πίνακας περιεχομένων θα χρησίμευε και ως ευρετήριο. Ομοίως, Η Εγκυκλοπαίδεια των άχρηστων πληροφοριών του Λεοπάρντι είναι ημιτελής: αναρωτιέται κανείς τι θα έκανε με το διαδίκτυο.

Ρόνγκο-ρόνγκο, η γραφή της Νήσου του Πάσχα
Ρόνγκο-ρόνγκο, η γραφή της Νήσου του Πάσχα

Υπάρχει ακόμα μια κατηγορία χαμένων βιβλίων αλλά η παράλογη αισιοδοξία μου για το μέλλον με αποτρέπει από το να μιλήσω για τα μη αναγνώσιμα κείμενα. Γλώσσες όπως η Γραμμική Α, αυτή των Μάγια και η Γραφή της Νήσου του Πάσχα δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί και, ως εκ τούτου, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι περιέχουν ολόκληρες χαμένες λογοτεχνίες: ωστόσο, αφού επί χιλιετίες θεωρείτο ακατανόητη, η αποκρυπτογράφηση της Στήλης της Ροζέττας το 19ο αιώνα σήμαινε ότι τα ιερογλυφικά θα μπορούσαν σήμερα, πειραματικά, να διαβαστούν. Αν το βιβλίο αυτό υπάρχει στο quanta-net το 5005, δε θα ‘θελα οι απόγονοί μου να βασανίζονται με τυχόν διαγραφές.

Φίλιπ Λάρκιν
Φίλιπ Λάρκιν

Η απώλεια έχει συμπτώματα και προτιμήσεις. Η κωμωδία παρουσιάζει πληθώρα χαρακτηριστικών υψηλού κινδύνου, όπως και τα ερωτικά κείμενα και οι αυτοβιογραφίες. Η απώλεια των ημερολογίων του Φίλιπ Λάρκιν, που συνδυάζει και τα τρία είδη, ήταν σχεδόν αναπόφευκτη. Η λογοκρισία των ερωτικών γραπτών εξηγεί επίσης την απώλεια ενός βιβλίου του ποιητή της αυλής των Αβασιδών Ιμπν αλ Σαχ αλ Ταχίρι (εγκώμιο, σάτιρα, ή εγχειρίδιο, δε θα μάθουμε ποτέ) με τίτλο Αυνανισμός. Πέρα από το περιεχόμενο του έργου, η πολλαπλότητα των θεολογικών και πολιτικών καθεστώτων υπό τα οποία ένα γραπτό μπορεί να βρει τον εαυτό του —τη γαλούχησή του μάλλον, παρά τη φύση του, αν θέλετε— συμβάλλει στην εξαφάνισή του.

Από τον Σαβοναρόλα ως τον Αγιατολλάχ Χομεϊνί, οι θρησκείες εκφράζονται με το κάψιμο βιβλίων. Ο Βαλεντίν Τζεντίλις, που έζησε στη Γενεύη, έγραψε μία πραγματεία γύρω από την ιδέα ότι το τριαδικό δόγμα του Καλβίνου εξ απροσεξίας προϋπέθετε το Τέταρτο Σκέλος της Θεότητας. Έμεινε οκτώ χρόνια στη φυλακή, ανακάλεσε και ύστερα εκτελέστηκε: η τιμωρία του (πέραν της αποστέρησης της ζώης του) συνίστατο κυρίως στο κάψιμο του έργου του. Η ποινή του θεωρήθηκε ήπια.

Ισάακ Μπάμπελ
Ισάακ Μπάμπελ

Το γεγονός ότι η έντονα σατιρική Ωδή στον Στάλιν του Μάντελσταμ τελικά διασώθηκε είναι αξιοπρόσεκτο· πολλά άλλα δικά του χαρτιά, σχεδιάσματα και πρόχειρα κάηκαν, πετάχτηκαν και καταστράφηκαν με διάφορους τρόπους. Ο συμπατριώτης τους Ισαάκ Μπάμπελ δεν ήταν τόσο τυχερός. Όταν συνελήφθη από τη μυστική αστυνομία του Στάλιν στις 15 Μαΐου 1939, οι πράκτορες πήραν και το παραμικρό κομματάκι χαρτί από το διαμέρισμά του.

Μάλλον συγγραφείς, παρά έργα, καθίστανται ύποπτοι. Το ότι δεν υπάρχουν περισσότερες αναφορές για γυναίκες συγγραφείς, ομοφυλόφιλους συγγραφείς και συγγραφείς εκτός Ευρώπης, και της αγγλικής γλώσσας, είναι εν μέρει δικό μου σφάλμα και εν μέρει σφάλμα εκείνων που εξάλειψαν συστηματικά αυτό το έργο. Η Βιρτζίνια Γουλφ προσπάθησε πολύ να φανταστεί την αδελφή του Σαίξπηρ, αλλά η άτεγκτη και αμετάβλητη φύση του παρελθόντος ματαιώνει κάθε απόπειρα να δοθεί ένα όνομα σε εκείνα που στερήθηκαν ακόμη και μια φασματική χαμένη ύπαρξη. Αντ’ αυτών, με λιγοστές εξαιρέσεις, θα επικεντρωθώ στο λεγόμενο Κανόνα. Ο πολυδιαφημισμένος Δυτικός Κανόνας που φημίζεται στο εξωτερικό για τον πλούτο, την ευτυχία και την ισχύ του, δεν είναι μια ολυμπιακή δάδα ή ένα καθαρόαιμο άλογο· υπάρχει από σύμπτωση, και όχι εξ ανάγκης, ένας τυχερός βράχος που προεξέχει μέσα στον ωκεανό της απώλειας. Αυτή η μελαγχολική παρέλαση παραμορφομένων προτομών, ραγισμένων αγγείων, αλλοιωμένων πορτραίτων και αποχρωματισμένων φωτογραφιών περνάει μπροστά μας, μέσα σ’ όλη της την ασταθή, ακροσφαλή δόξα. Όλα αυτά είναι η δική μας εξαιρετικά τυχερή παράδοση από την οποία εξαρτιόμαστε ­— θα μπορούσε βέβαια να ήταν κι αλλιώς. Εκείνοι που νικήθηκαν από τη διάβρωση του Χρόνου δεν ήταν τόσο καλότυχοι.

Η απώλεια είναι το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σ’ ένα βιβλίο; Ένα χαμένο βιβλίο μπορεί, σε κάποιο βαθμό, να εκπληρώνει μια επιθυμία. Το χαμένο βιβλίο, όπως και το πρόσωπο από το οποίο ποτέ δεν τολμήσαμε να ζητήσουμε ένα χορό, γίνεται απείρως πιο θελκτικό απλώς επειδή μπορεί να είναι τέλειο μόνο στη φαντασία.

Σήμερα είμαστε σχεδόν ανίκανοι να πιστέψουμε στην απώλεια. Καθώς το Project Gutenberg και ορισμένες βάσεις δεδομένων, όπως η Chadwyck-Healey, αναπτύσσονται συνεχώς και προσφέρουν την ιδέα μιας σταθερά υπάρχουσας κουλτούρας του κυβερνοχώρου, είναι σημαντικό και ταπεινωτικό συνάμα να ομολογούμε πως δεν υπάρχει αυτόματα «μετά θάνατον» ζωή για τη λογοτεχνία. Βραβεία και επευφημίες απονέμονται σε καθημερινή βάση· όμως, η έσχατη μοίρα αυτών των τυχερών αποδεκτών είναι εξίσου επισφαλής με εκείνη του μεγάλου νικητή του επάθλου, του Αγάθωνα. Ακόμα και σ’ ένα χώρο φύλαξης όπως η Βρετανική Βιβλιοθήκη έβλεπες σημειωματάρια πάνω σε ράφια όπου, σπανίως βέβαια, αναγραφόταν «Τόμος απολεσθείς». Επίσης, τίποτα δε μας εγγυάται ότι μια άυλη ύπαρξη είναι μια απρόσιτη υπόσταση.

Εικόνα εξωφύλλου: Πίνακας του Lucio Massari με τίτλο ο Άγιος Πέτρος και το κάψιμο ειδωλολατρικών βιβλίων στην Έφεσσο.

* * *

Επιμέλεια: Γιώργος Τσακνιάς

* * *

Η ανάγνωση ως φετίχ

Εδώ άλλες Ιστορίες ανάγνωσης

Το dim/art στο Facebook
Το dim/art στο Facebook

 

3 comments

  1. Παράθεμα: Τα βιβλί&a...
  2. Παράθεμα: Τα βιβλί&a...

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.