Η μεταρρύθμιση της πολιτιστικής πολιτικής

—του Γιάννη Παπαθεοδώρου για τη στήλη Ανώμαλα ρήματα 

9118-zormpaΤο βιβλίο της Μυρσίνης Ζορμπά είναι μια μελέτη πολιτισμικής ιστορίας και ταυτόχρονα μια μελέτη πολιτισμικής κριτικής. Με βαθιά γνώση των διανοητικών εργαλείων του Αντόνιο Γκράμσι, του Ρέημοντ Ουίλιαμς αλλά και των νεότερων Πολιτισμικών Σπουδών, η συγγραφέας μετατοπίζει τη συζήτηση από τον νεοελληνικό Πολιτισμό –με το «π» κεφαλαίο όπως ταιριάζει στην ενίοτε εθνικιστική μας ρητορεία – στην «οργάνωση της κουλτούρας»: στο επίπεδο των θεσμών, των νοοτροπιών και των αντιλήψεων που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη πολιτισμική μας ταυτότητα. Η εργασιακή πείρα και η χρόνια ενασχόληση της ίδιας της Μ.Ζ. με πολιτιστικούς θεσμούς και φορείς επιτρέπει στη συγγραφέα να συνδυάζει τη θεωρητική γνώση με την πρακτική διαχείριση, γεγονός που προσδίδει στο βιβλίο μια διπλή προοπτική ∙ τη συνολική εποπτεία του παρελθόντος και τη σαφή στρατηγική του μέλλοντος.

Η συγγραφέας αναδεικνύει με ενάργεια τις χρόνιες παθογένειες της μεταπολιτευτικής κυρίως πολιτιστικής πολιτικής: την προσκόλληση στην αρχαία κληρονομιά και την υποβάθμιση του σύγχρονου πολιτισμού, την ασυνέχεια των δομών, τη μονοκαλλιέργεια ενός μοντέλου που εγκλώβισε τους πολιτισμικούς πόρους σε μια κρατικιστική λογική. Οι ποικίλοι γραφειοκρατικοί «αναχρονισμοί» των υπηρεσιών, η μυθοποιημένη εκδοχή της παράδοσης και οι ιδεολογικές χρήσεις της αρχαιότητας ως αποκλειστικό στοιχείο προσδιορισμού της πολιτισμικής μας ταυτότητας ακύρωσαν, σύμφωνα με τη συγγραφέα, μια στρατηγική μακράς πνοής στο πεδίο του πολιτισμού. Κάπως έτσι, η κρίση βρήκε την πολιτιστική πολιτική σε μια εξαιρετικά ευάλωτη κατάσταση. Η εξαγγελία ποικίλων καταργήσεων και συγχωνεύσεων των πολιτιστικών οργανισμών βασίστηκε στην απλουστευτική ιδέα του «μικρού κράτους» ενώ , λίγο καιρό αργότερα, το ΥΠΠΟ ανακάλυψε ξανά τη «Μεγάλη Ιδέα» της εθνικής εκστρατείας για την επιστροφή των Ελγινείων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Μ.Ζ. θέτει επιτακτικά το αίτημα για ένα νέο παράδειγμα δημόσιας πολιτισμικής πολιτικής βασισμένο στην έννοια της «πολιτισμικής δημοκρατίας». Η ίδια η έννοια της «πολιτισμικής δημοκρατίας» αμφισβητεί τα προηγούμενα ιεραρχικά μοντέλα «εκ-πολιτισμού των μαζών», δίνοντας έμφαση στην επανανοηματοδότηση της «κουλτούρας της καθημερινότητας». Ο πολιτισμός δεν νοείται πλέον ως μια «πυραμίδα γούστου» αλλά ως μια πολλαπλότητα συλλογικών διαδικασιών που παράγεται μέσα από δίκτυα, κοινότητες και επιτελέσεις μιας πολιτισμικής βιοποικιλότητας που παράγει πολλαπλά νοήματα και χρήσεις της κουλτούρας. Προφανώς, αυτή η κυκλοφορία των νοημάτων δεν είναι ούτε ουδέτερη ούτε ισότιμη. Σε μικρότερο ή σε μεγαλύτερο βαθμό προσδιορίζεται από εξουσιαστικούς ελέγχους αλλά και από μηχανισμούς χειραγώγησης που προκρίνουν – σε τελευταία ανάλυση – μια συγκεκριμένη επιλογή πολιτισμικής πολιτικής.

Ακριβώς για αυτό τον λόγο, η συγγραφέας επιμένει ότι η οργάνωση της κουλτούρας είναι σήμερα το κατεξοχήν πολιτικό διακύβευμα καθώς στο εσωτερικό της παράγονται ταυτότητες, ετερότητες, δικαιώματα, και ανακατονομές των δημόσιων και κοινωνικών αγαθών. Θεωρώντας την κρίση ως τομή για τη μετάβαση σε μια άλλη πολιτισμική πολιτική, η συγγραφέας προτείνει μια συνολική επαναξιολόγηση του πολιτισμικού κεφαλαίου της χώρας στη βάση της κοινωνικής συνοχής, της αναδιάρθρωσης των πολιτισμικών πόρων και της υπεράσπισης της δημοκρατίας.

Το ίδιο το «πολιτισμικό βάθος» της δημοκρατίας, άλλωστε, σε μια εποχή ανόδου του νέο-ναζισμού και εγκατάλειψης των δημόσιων πολιτικών, προκρίνεται ως αυτόνομο πεδίο πολιτικής ανασυγκρότησης και ανάπτυξης της χώρας. Αν, δηλαδή, μας ενδιαφέρει να αξιοποιήσουμε την κουλτούρα ως ένα σοβαρό κομμάτι του δημοκρατικού τείχους απέναντι στην εξτρεμιστική δεξιά αλλά και ως νέο πλαίσιο ηθικοπολιτικής συνοχής της κοινωνίας, θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά τον ορίζοντα προσδοκιών που διαμορφώνει η «πολιτισμική δημοκρατία». Η έμφαση σε ένα πολιτισμικό κεφάλαιο που δεν ζει μόνο στη σκιά της Ακρόπολης αλλά είναι στραμμένο στο σύγχρονο πολιτισμό και στο δημόσιο συμφέρον αποτελεί, για τη συγγραφέα, το κλειδί για την έναρξη ενός διαλόγου με όλες τις ζωντανές δυνάμεις της κοινωνίας, της τέχνης και της διανόησης. Για πρώτη φορά, διαθέτουμε ένα βιβλίο με μεταρρυθμιστικό πρόσημο που θέτει στο προσκήνιο το μείζον πρόβλημα της σχέσης κουλτούρας και δημοκρατίας, χωρίς αφορισμούς, νοσταλγικές αναφορές και λαϊκιστικές κορώνες. Αυτή είναι, νομίζω, η πραγματική «προστιθέμενη αξία» της κριτικής γνώσης σε μια πτωχευμένη χώρα που εξακολουθεί να ντύνεται με αρχαίες χλαμύδες.

* Η στήλη δεν ασχολείται συνήθως με βιβλιοκρισίες. Για λόγους ειδικού ενδιαφέροντος του dim/art, ωστόσο, αναδημοσιεύεται εδώ το κριτικό σημείωμά μου για το βιβλίο της Μυρσίνης Ζορμπά, Πολιτική του Πολιτισμού, Πατάκη, Αθήνα, 20014. Το κείμενο αποτελεί συντομευμένη εκδοχή της βιβλιοκρισίας που δημοσιεύτηκε στην χτεσινή κυριακάτικη Αυγή 27/07/ 2014.

* * *

Εδώ η παλιότερη ανάρτηση μας Η κουλτούρα στην Ελλάδα ως δημόσια πολιτική (προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Μυρσίνης Ζορμπά με τίτλο: Πολιτική του πολιτισμού, Ευρώπη & Ελλάδα στο δεύτερο μισό του 20ού αι., εκδόσεις Πατάκη).

Εδώ άλλες αναρτήσεις από τη στήλη Ανώμαλα ρήματα

Το dim/art στο Facebook
Το dim/art στο Facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.