Πίσω από τους τίτλους

Οκτώ ιστορίες για τη γέννηση οκτώ διάσημων τίτλων της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

—της  Emily Temple. Μετάφραση για το dim/art: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου—

Ο τίτλος ενός βιβλίου, οι λίγες λέξεις που βλέπουμε γραμμένες στο εξώφυλλο, μπορούν να κρίνουν την τύχη των χιλιάδων άλλων λέξεων που περιέχονται στις σελίδες του. Και μερικοί τίτλοι μένουν χαραγμένοι στο μυαλό μας —είτε έχουμε διαβάσει το ίδιο το βιβλίο είτε όχι— και με τα χρόνια γίνονται κομμάτι της συλλογικής συνείδησης. Πώς όμως προέκυψαν; Η απάντηση είναι: από ποιήματα, από πίνακες, από λέξεις γραμμένες στην τουαλέτα ενός μπαρ. Ναι, η έμπνευση δεν κάνει διακρίσεις.

Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ – Έντουαρντ Άλμπι 

Ο Έντουαρντ Άλμπι ψάρεψε τον τίτλο του πιο διάσημου έργου του στην τουαλέτα ενός μπαρ του Γκρίνουιτς Βίλατζ το 1954. «Είχα πάει εκεί να πιω μια μπίρα», μας εξηγεί, «και στην τουαλέτα είδα τη φράση “Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;” γραμμένη με σαπούνι, μάλλον, πάνω στον καθρέφτη. Όταν άρχισα να γράφω το έργο, η φράση μού ξανάρθε στο μυαλό. Και φυσικά, το Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ (Who’s afraid of Virginia Woolf) σημαίνει ποιος φοβάται τον κακό λύκο (Who’s afraid of the big bad wolf)… ποιος φοβάται να ζει χωρίς ψευδαισθήσεις. Αμέσως σκέφτηκα πως ήταν πολύ χαρακτηριστικό ακαδημαϊκού ύφους λογοπαίγνιο».

Catch-22 – Τζόζεφ Χέλερ 

Ο Τζόζεφ Χέλερ έπλασε τον όρο catch-22 (δηλαδή μιας κατάστασης όπου είσαι από χέρι χαμένος) με το κλασικό του μυθιστόρημα που εκδόθηκε το 1961 – αλλά αν τα πράγματα είχαν πάει λίγο διαφορετικά, μάλλον σήμερα θα λέγαμε catch-18. Αυτόν τον τίτλο είχε δώσει αρχικά στο βιβλίο του ο Χέλερ, Catch-18, αλλά λίγο πριν εκδοθεί, ο πολύ πιο διάσημος τότε συγγραφέας Λίον Γιούρις έβγαλε ένα μυθιστόρημα με τίτλο Mila 18, κι έτσι οι εκδότες του Χέλερ θεώρησαν σωστό να αλλάξουν ρότα. «Καταστενοχωρήθηκα», είχε πει σε μια συνέντευξή του στο Playboy το 1975 ο Χέλερ. «Θεωρούσα πως το 18 είναι το μόνο κατάλληλο νούμερο». Όπως αποδείχθηκε, το 22 λειτούργησε πολύ καλύτερα για ένα μυθιστόρημα γεμάτο πολλαπλές αφηγήσεις, στοιχείο που πιθανόν να συνέβαλε και στην επιτυχία του μακροπρόθεσμα.

Ο Ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές – Τζέιμς Μ. Κέιν 

Αινιγματικός τίτλος, σίγουρα, αφού πουθενά στο βιβλίο δεν υπάρχει ταχυδρόμος, ούτε καν αναφορά σε ταχυδρόμο. Στην εισαγωγή όμως της νουβέλας του Κέιν Double Indemnity (Με διπλή ταυτότητα, στα ελληνικά), ο συγγραφέας αναφέρει πως είχε δώσει το άλλο του βιβλίο στον σεναριογράφο Βίνσεντ Λόρενς:

«Το βιβλίο άρεσε στον Λόρενς, που μάλιστα μου βρήκε και τον τίτλο. Μια μέρα, λίγο αφότου ο Λόρενς είχε ταχυδρομήσει το πρώτο του θεατρικό σε κάποιον παραγωγό, μου έλεγε: “Κοντεύω να τρελαθώ. Κάθομαι και παραφυλάω πότε θα έρθει ο ταχυδρόμος, κι όλο σκέφτομαι πως πρέπει να σταματήσω να το κάνω αυτό, και μετά φεύγω από το παράθυρο αλλά έχω το νου μου μήπως ακούσω το κουδούνι της πόρτας να χτυπάει. Ξέρω πότε είναι ο ταχυδρόμος, γιατί πάντα χτυπάει δυο φορές”.

Συνέχισε να μου λέει τον πόνο του, αλλά εγώ τον έκοψα απότομα και του είπα: “Βίνσεντ, νομίζω πως μου έδωσες τίτλο για το βιβλίο”.

“Ποιον, δηλαδή;”

“Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές”.

“Ναι, για τον Φρανκ Τσέιμπερς (σσ. τον αφηγητή του βιβλίου) δύο φορές χτύπησε”.

“Ακριβώς”.

“Και τη δεύτερη, έπρεπε πια να ανοίξει”.

“Δεν τον έπαιρνε να κρύβεται πια”.

“Ήρθε η ώρα του, σαν να λέμε”.

“Μ’ αρέσει”.

“Ε, τότε, αυτό είναι”.

Ο καλός στρατιώτης – Φορντ Μάντοξ Φορντ 

Ο Φορντ ήθελε για το βιβλίο του –που εκδόθηκε το 1915 και η δράση του τοποθετείται πολύ πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο– τον τίτλο Η πιο λυπητερή ιστορία (The saddest story), αλλά οι εκδότες θεώρησαν τον τίτλο πολύ καταθλιπτικό εν καιρώ πολέμου. Του ζήτησαν κάποιον εναλλακτικό, και ο Φορντ τούς απάντησε, στάζοντας σαρκασμό και δηλητήριο: «Μήπως να το πούμε το βιβλίο Το ξεκαρδιστικό καλαμπούρι; Πείτε το όπως σας αρέσει, ίσως και Ο καλός στρατιώτης – μια χαρά θα είναι». Και προς μεγάλη του φρίκη, οι εκδότες συμφώνησαν.

Σαγόνια (Jaws) – Πίτερ Μπέντσλεϊ 

Κατά τα λεγόμενα του Μπέντσλεϊ, «Ο τίτλος Jaws στάθηκε ο τελικός συμβιβασμός απελπισίας ανάμεσα σε μένα και τον εκδότη μου, περίπου είκοσι λεπτά πριν στείλουμε το βιβλίο για τύπωμα. Είχα σκεφτεί εκατοντάδες εναλλακτικές: Ο μεγάλος λευκός, Ο καρχαρίας, Τα σαγόνια του θανάτου, καθώς και μερικούς κλεμμένους από τη Φρανσουάζ Σαγκάν, όπως Η σιωπή στο νερό, ενώ είχα και κάμποσες προτάσεις του πατέρα μου, όπως το Τι ’ν’ τούτο στο ποδάρι μ’; Τελικά, ο εκδότης μου κι εγώ καταλήξαμε πως δεν μας άρεσε κανένας απ’ όλους αυτούς – για την ακρίβεια, η μόνη λέξη που μας άρεσε ήταν τα σαγόνια. Θυμάμαι τότε να λέω κάτι του τύπου, “Χέσ’ το, ας το πούμε Σαγόνια” και ο εκδότης μου να απαντάει, “Ουφ, εντάξει, δεν πάει στο διάολο…” Του πατέρα μου δεν του άρεσε· ούτε και του ατζέντη μου· ούτε και της γυναίκας μου· ούτε κι εμένα μου άρεσε πολύ. Στην τελική όμως, τι σημασία είχε; Έτσι κι αλλιώς, κανείς δεν διαβάζει τα πρώτα μυθιστορήματα των συγγραφέων».

Άνθρωποι και ποντίκια – Τζον Στάινμπεκ 

Ο αρχικός τίτλος της νουβέλας του Στάινμπεκ ήταν Κάτι που συνέβη – εκπληκτικός τίτλος επίσης, αν και κάπως ζοφερός. Ο συγγραφέας όμως τον άλλαξε όταν διάβασε το ποίημα του Ρόμπερτ Μπερνς «To a mouse», στο οποίο περιέχεται ο πασίγνωστος πλέον στίχος «The best laid schemes o’ mice and men / Gang aft agley» («Και τα καλύτερα σχέδια που κάνουν άνθρωποι και ποντίκια / πάνε συχνά στραβά»).

Το νησί των θησαυρών – Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον 

Ο Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον βρήκε τον τίτλο του πιο διάσημου βιβλίου του από μια ζωγραφιά που έκανε πάνω στο παιχνίδι τον θετό του γιο. Για την ακρίβεια, από τη ζωγραφιά προέκυψε και η ιδέα για ολόκληρο το βιβλίο. Γράφει ο Στίβενσον:

«Μια από εκείνες τις μέρες, ζωγράφισα το χάρτη ενός νησιού· ήταν πολύ λεπτομερής και με ωραία χρώματα· ενθουσιάστηκα απερίγραπτα με το σχήμα του· είχε κολπίσκους που μου γεννούσαν την ίδια χαρά με ένα σονέτο· και με την υποσυνείδητη βεβαιότητα του μοιραίου, ονόμασα το έργο μου “Νησί των θησαυρών”. Μου λένε ότι σε πολλούς ανθρώπους οι χάρτες είναι αδιάφοροι, αλλά δυσκολεύομαι να το πιστέψω. Τα ονόματα, τα σχήματα των δασών, οι γραμμές των δρόμων και των ποταμών, τα προϊστορικά ίχνη των ανθρώπων πάνω στους λόφους και κάτω στα φαράγγια, οι μύλοι και τα ερείπια, οι λιμνούλες και τα πορθμεία, ίσως ακόμα και οι λατρευτικοί βράχοι που όρθωσαν οι δρυΐδες· πρόκειται για μια ανεξάντλητη πηγή ενδιαφέροντος για όποιον έχει μάτια και έστω την παραμικρή φαντασία για να καταλαβαίνει τι βλέπει! Κάθε παιδί πρέπει πότε-πότε να ακουμπάει το κεφάλι στο χορτάρι και να βλέπει σ’ αυτό ένα ατέλειωτο δάσος γεμάτο με στρατιές ξωτικών.

Κάπως έτσι, λοιπόν, καθώς κοιτούσα το χάρτη του “Νησιού των θησαυρών” άρχισε να ξεπροβάλλει ανάμεσα στα φανταστικά μου δάση ο μελλοντικός χαρακτήρας του βιβλίου· τα μαυρισμένα πρόσωπα και τα αστραφτερά όπλα συνέχισαν να εμφανίζονται στο μυαλό μου εκεί που δεν τα περίμενα, να πηγαινοέρχονται και να πολεμάνε και να κυνηγούν το θησαυρό πάνω σ’ εκείνη τη δισδιάστατη απεικόνιση. Και πριν καλά-καλά το καταλάβω, βρέθηκα με χαρτί και μολύβι μπροστά μου, να γράφω τίτλους κεφαλαίων».

2666 – Ρομπέρτο Μπολάνιο 

Πουθενά μέσα στο βιβλίο δεν αναφέρεται ο αριθμός, ούτε κι ο Μπολάνιο εξηγεί τη σημασία του, κι έτσι το πραγματικό του νόημα μπορεί να μείνει για πάντα άγνωστο. Οι υποθέσεις, ωστόσο, είναι καμιά φορά πιο συναρπαστικές από οποιαδήποτε σίγουρη αλήθεια. Όπως έγραψε ο κριτικός Χένρι Χίτσινγκς, «Ο μυστηριώδης τίτλος του βιβλίου αποτελεί ένα ακόμα από τα πολλά του ζοφερά παιχνίδια· δεν απαντά πουθενά μέσα στις 900 σελίδες. Αλλά σε ένα άλλο μυθιστόρημά του, το Φυλαχτό (Amuleto), αναφέρει ότι ένας δρόμος στο Μεξικό θυμίζει “νεκροταφείο στο έτος 2666”. Επίσης, στο μυθιστόρημα Οι άγριοι ντετέκτιβ υπάρχει η εξής φράση: “Και η Σεζάρια είπε κάτι για τους καιρούς που έρχονται … και ο δάσκαλος, για να αλλάξει θέμα, τη ρώτησε ποιους καιρούς εννοεί και πότε θα έρθουν. Και η Σεζάρια είπε μια χρονολογία, γύρω στο έτος 2600. Δύο χιλιάδες εξακόσια και κάτι”. Γιατί ειδικά εκείνη η χρονολογία; Ίσως γιατί υποτίθεται πως η βιβλική έξοδος από την Αίγυπτο –μια κρίσιμη στιγμή πνευματικής λύτρωσης– έλαβε χώρα 2.666 χρόνια μετά τη Δημιουργία».

Πηγή: Flavorwire