Σαντιάγο Καρίγιο: Ο τελευταίος των (κομμουνιστών) Μοϊκανών

—του Κωστή Κορνέτη—

Όπως ακριβώς συμβαίνει στη χώρα μας έτσι και στην Ισπανία της παρούσας οικονομικής κρίσης γίνεται πολύς λόγος για το τι πήγε στραβά στην εκεί «μεταπολίτευση». Ξαφνικά όλος ο μύθος της βελούδινης δημοκρατικοποίησης κατέρευσε με πάταγο, με μια γενιά νεαρών «αγανακτισμένων» να καταγγέλλει την ισπανική πολιτική ελίτ όχι μόνο για την οικονομική κατάρρευση αλλά και για την συνταγματικά κατοχυρωμένη λήθη σχετικά με την εμφύλια βία. Πρίν από δύο περίπου μήνες άφησε την τελευταία του πνοή ο Σαντιάγο Καρίγιο, ένας από τους πρωτεργάτες της ισπανικής μετάβασης στη δημοκρατία και ο τελευταίος των Μοϊκανών των μεγάλων κομμουνιστών ηγετών του εικοστού αιώνα, . Λίγους μήνες νωρίτερα είχε πεθάνει ο αμφισβητούμενος γάλλος κομμουνιστής φιλόσοφος Ροζέ Γκαροντί, ενώ σύντομα θα «έφευγε» και ο μεγάλος Βρετανός ιστορικός Έρικ Χόμπσμπομ. Τραγικός απολογισμός για τη μαρξιστική σκέψη.

Fallece-dirigente-PCE-Santiago-Carrillo_TINIMA20120918_0342_3Ο Καρίγιο είχε συνδέσει το όνομα του με όλες τις μεγάλες και τραυματικές στιγμές της ισπανικής ιστορίας, έχοντας πλούσια δράση στον δραματικό εμφύλιο πόλεμο ως νεαρό ανερχόμενο στέλεχος των σοσιαλιστών αρχικά και των κομμουνιστών αργότερα, ως γενικός γραμματέας του ισπανικού ΚΚ για εικοσιπέντε χρόνια, και τέλος ως εις εκ των θεμελιωτών της εθνικής συμφιλίωσης που οδήγησε στη νομιμοποίηση του κόμματος μετά από σχεδόν σαράντα χρόνια παρανομίας. Παρότι όμως η αναγνώριση και η συμμετοχή των κομμουνιστών στις εκλογές του 1977 – τις πρώτες από το 1936 – ήταν γεγονός τεράστιας πολιτικής σημασίας, πολλοί αριστεροί της εποχής το βίωσαν με τραυματικό τρόπο γιατί σήμανε το τέλος της ουτοπίας. Δεν είναι τυχαίο ότι την πρώιμη περίοδο της ισπανικής μεταπολίτευσης κυκλοφορούσε ένα σατιρικό τραγουδάκι με θέμα την «ρεφορμιστική» στροφή του Καρίγιο: «Καρίγιο/ για που το βαλες Καρίγιο/ με την συμφιλίωση/ πάρε το σφυροδρέπανο και κάνε επανάσταση/ όχι μόνο κόντρα στον Καουντίγιο». Ίσως όχι τυχαία αυτή η απογοήτευση με την ευκαμψία του Καρίγιο (κάποιοι την είπαν «οπορτουνισμό») οδήγησαν το κραταιό αυτό κόμμα, που ουσιαστικά σήκωσε στους ώμους του την αντίσταση στη δικτατορία, να συρικνώνεται στις δημοκρατικές εκλογές και τον νέο, ωραίο και άφθαρτο Φελίπε Γκονθάλεθ να καλπάζει προς την εξουσία. Φυσικά, οι αναλογίες με τα εδώ δεδομένα είναι αξιοπρόσεχτες.

 Από τον ισπανικό Μελιγαλά στο ηρωϊκό τσιγάρο

carrillo---jsuΟ Καρίγιο δεν συνέδεσε το όνομα του μόνο με λαμπρές στιγμές. Η ισπανική δεξιά θα τον έχει για πάντα ταυτισμένο με την υπόθεση του Παρακουέγιος τον χειμώνα του 1936, που είναι τρόπον τινά ο ισπανικός Μελιγαλάς. Στο ομώνυμο προάστιο της Μαδρίτης κομμουνιστές και αναρχικοί εκτέλεσαν με προτροπή της σοβιετικής NKVD χιλιάδες φυλακισμένους που θεωρούνταν φιλικά προσκείμενοι στους στασιαστές του Φράνκο, την στιγμή που οι δυνάμεις του τελευταίου σφυροκοπούσαν αδιάκοπα την πολιορκούμενη πόλη. Η φρανκική προπαγάνδα χρησιμοποίησε το γεγονός για να παρουσιάσει την δημοκρατική πλευρά ως DSCN2709_Copia«καθεστώς δολοφόνων» και να μιλήσει για «κόκκινη βαρβαρότητα», κάνοντας λόγο για 12000 νεκρούς (σήμερα ο γνωστός βρετανός ιστορικός Πόλ Πρέστον μιλάει για περίπου 2500 – αριθμό σαφώς μικρότερο, αν και εξίσου σοκαριστικό).

Το ενδιαφέρον είναι πως ο θάνατος του Καρίγιο πυροδότησε έντονες συζητήσεις σε όλα τα ισπανικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης που έβριθαν απο ανακρίβειες αλλά και έντονα αντικομμουνιστικά σχόλια ακροδεξιών μπλόγκερ. Παρότι ο Καρίγιο δεν ήταν στην πρώτη γραμμή αυτών που οργάνωσαν το μακελειό, είχε προβληθεί ήδη
santiagocarrilloαπό τα χρόνια του φρανκικού καθεστώτος ως πρωταγωνιστής των γεγονότων και ως σφαγέας. Ο ίδιος κατά κάποιο τρόπο συνέβαλε σε αυτή την δαιμονοποίηση με το να επαναλαμβάνει πως δεν είχε ιδέα για τις εκτελέσεις, πράγμα από δύσκολο έως αδύνατο, αφού κατά την διάρκεια των γεγονότων διατελούσε Κομισάριος για θέματα δημόσιας τάξης. 

Οι απόψεις όμως για τον Καρίγιο διίστανται και στην ίδια την Αριστερά, όπου κάποιοι τον χαρακτήρισαν αδίστακτο. Στο τέλος του εμφυλίου δεν δίστασε να καταγγείλει με επιστολή τον ίδιο του τον πατέρα ως προδότη, γιατί είχε Santiago-Carrillo-legendaria-peluca_EDIIMA20120918_0475_12υποστηρίξει την ανακωχή αντί για την συνέχιση της εμφύλιας διαμάχης. Μετέπειτα ο Καρίγιο θα μετατρέπονταν σε αμείλικτο διώκτη όλως όσων θεωρούνταν «προδότες» του κόμματος, όπως ο ηγέτης των καταλανών κομμουνιστών Τζοάν Κουμουρέρα, του οποίου και οργάνωσε την εκτέλεση, αν και χωρίς επιτυχία.

2012_9_27_Qnv7XPU3KVDVMlhoII5w21Πολλοί τον ψέγουν και για την στάση που κράτησε στη διάρκεια της ισπανικής μετάβασης σε σχέση με τους θύτες της δεξιάς και τα θύματα της αριστεράς. Το 2010, τρείς δεκαετίες μετά την εμπέδωση των δημοκρατικώς θεσμών στην Ισπανία και με όλη την χώρα να βοά για το ζήτημα των μαζικών τάφων, ο γέρος πλέον Καρίγιο θα ερχόταν σε ανοιχτή αναμέτρηση με τον παλιο του εαυτό. Τασσόμενος ανοιχτά υπέρ της εκταφής των οστών των θυμάτων της δημοκρατικής παράταξης, ουσιαστικά ακύρωνε την στάση που είχε κρατήσει ο ίδιος, όταν συμμετείχε στην θυσία της ιστορικής μνήμης στον βωμό της ομαλής μετάβασης στη δημοκρατία και της μης αναρρίπησης των παθών.

coprtes-coupΈνα χρόνο πιο πρίν, το 2009, ο συγγραφέας Χαβιέρ Θέρκας σκιαγραφούσε ένα σαφώς πιο θετικό πορτρέτο του Καρίγιο στο βιβλίο του Ανατομία μιας Στιγμής — όπου ανέλυε το αποτυχημένο πραξικόπημα του συνταγματάρχη Τεχέρο τον Φεβρουάριο του 1981 (πόνημα που δεν άρεσε καθόλου στον Καρίγιο, προς μεγάλη λύπη του Θέρκας). Όπως μας θυμίζει ο ισπανός συγγραφέας —αλλά και όπως φαίνεται και από το τηλεοπτικό ντοκουμέντο της εποχής— όταν τα μέλη της εθνοφυλακής εισέβαλαν στο κατάμεστο κοινοβούλιο με πολυβόλα στα χέρια και διέταξαν όλους τους βουλευτές να πέσουν στο πάτωμα, ρίχνοντας ριπές στον Carrillio_Tejeroαέρα (που στόχο είχαν, φυσικά, την ίδια την νεογένητη δημοκρατία), ο μανιώδης καπνιστής Καρίγιο όχι μόνο έμεινε ατάραχος στη θέση του αλλά άναψε και τσιγάρο την στιγμή  που οι σφαίρες σφύριζαν γύρω του. Ο Θέρκας εικάζει για το τι μπορεί να περνούσε από το μυαλό του ώριμου πια κομμουνιστή ηγέτη. Ήταν ξεκάθαρο πως είχε ζήσει πολλά για να ταπεινωθεί πέφτοντας στα γόνατα.

Ο «συλλογικός διανοητής» που λείπει

Εξίσου ξεκάθαρο ήταν το γεγονός πως ο Καρίγιο πίστευε πως το ειρηνικό πέρασμα «από ένα αστικό σύστημα σε ένα άλλο αστικό σύστημα», από την δικτατορία στην αστική δημοκρατία, και απο κει στον σοσιαλισμό, απαιτούσε μια δημοκρατική επανάσταση, όπως έλεγε, που θα έφερνε τα πάνω-κάτω στο ίδιο του το κόμμα. Ήδη το 1968 είχε καταδικάσει δημόσια την Σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλαβακία και είχε από καιρό αρχίσει να «αποτοξινώνει» το Santiago-Carrillo-1347985134_297571_1347991168_album_normalισπανικό ΚΚ από τα Σταλινικά κατάλοιπα και να το μετατρέπει σε υπέρμαχο του Ευρωκομμουνιστικού πειράματος. Mαζί με τον Ενρίκο Μπερλινγκουέρ στην Ιταλία και τον Ζορζ Μαρσέ στη Γαλλία, ο Καρίγιο υποστήριξε την αυτονόμηση του κομμουνιστικού ιδεώδους από τη Μόσχα. Σε μια συνέντευξη του προς τους Μαξ Γκαλό και Ρεζίς Ντεμπρέ το 1974, έναν μόλις χρόνο πριν από το θάνατο του Φράνκο, ο Καρίγιο έκανε λόγο για τον δημοκρατικό δρόμο προς το σοσιαλισμό, για μια πλατειά συμμαχία των δημοκρατικών δυνάμεων και για την ανάγκη ενός σταθερού ευρωπαϊκού προσανατολισμού (και της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα). Το 1975, ένα χρόνο μετά την αποκατάσταση της ελληνικής δημοκρατίας το βιβλίο δημοσιεύτηκε στη χώρα μας από τις εκδόσεις «Θεμέλιο» με τον εύγλωτο τίτλο Αύριο η Ισπανία, μεταφρασμένο με γλαφυρό τρόπο από τα γαλλικά από τον ιστορικό Φίλιππο Ηλιού, γιο του ηγέτη της ελληνικής ανανεωτικής αριστέρας Ηλία Ηλιού, που τύγχανε μεγάλος θαυμαστής του Καρίγιο – όπως, βεβαίως, και ολόκληρο το τότε ΚΚΕ Εσωτερικού.

Γεγονός παραμένει, πως το κενό που άφησε η κονιορτοποίηση του κόμματος που ηγούνταν ο Καρίγιο και της μετέπειτα μετενσάρκωσης του, της «Ενιαίας Αριστεράς», δεν θα είχε θετικό αντίκτυπο στην κοινοβουλευτικό βίο της χώρας του. Αυτή την στιγμή λείπουν πολύ στην Ιβηρική οι ιδέες του για έναν σοσιαλισμό με ανθρώπινο Santiago Carrilloπρόσωπο, ενώ το κενό που άφησε η εξαύλωση της ανανεωτικής αριστεράς —την οποία ο Καρίγιο πολύ εύστοχα ονόμαζε «συλλογικό διανοητή»— είναι τεράστιο και δυσαναπλήρωτο, ειδικά σε μια εποχή κρίσης και γενικότερου αποπροσανατολισμού. Το 1974 ο Καρίγιο έλεγε πως «η πορεία προς τον σοσιαλισμό μπορεί να πραγματοποιηθεί σε μια ήπειρο σαν την Ευρώπη που έχει μια πολύ αναπτυγμένη οικονομία, παραδόσεις ελευθερίας, κουλτούρας…» Δυστυχώς η πορεία τον διέψευσε…

* Ο Κωστής Κορνέτης διδάσκει ελληνική και ευρωπαϊκή ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.