الرجل البخاخ

Τα γκράφιτι της αραβικής άνοιξης

—του Γιώργου Τσακνιά—

Τα δύο χρόνια και κάτι που πέρασαν από την έκρηξη της «αραβικής άνοιξης» δεν επαρκούν για αποτίμηση — πολλώ δε μάλλον που το αραβικό καλοκαίρι δεν έχει έρθει ακόμη. Μερικοί βιάστηκαν να συγκρίνουν το κύμα επαναστάσεων στις αραβικές χώρες με την κατάρρευση των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού» στην ανατολική Ευρώπη το 1989, με την έννοια ότι ένα μεγάλο και σημαντικό μέρος του κόσμου μπήκε σε μια φάση δραματικών, ιστορικής σημασίας, αλλαγών. Σε τρεις χώρες του Μαγκρέμπ (την Τυνησία, όπου άναψε η πρώτη σπίθα, την Αίγυπτο και τη Λιβύη), η αραβική άνοιξη επέφερε αλλαγή καθεστώτος με ποικίλα, αμφίβολα ακόμη, αποτελέσματα. Αλλού, πήρε τη μορφή αιματηρής και μακρόχρονης επανάστασης ή εμφυλίου, όπως στο Μπαχρέιν και, κυρίως, στη Συρία. Κανένα σχεδόν αραβικό κράτος δεν έμεινε έξω απ’ τον χορό, ενώ επηρεάστηκαν και χώρες στην περιφέρεια του αραβικού κόσμου, όπως το Μάλι, όπου μαχητές Τουαρέγκ που εγκατέλειψαν τη Λιβύη ανέτρεψαν τις ισορροπίες και τώρα μαίνεται ένας πόλεμος με την αμήχανη και προβληματική συμμετοχή και της Γαλλίας.

Σε συνθήκες εμφυλίου, επανάστασης ή βίαων συγκρούσεων, ο πολιτισμός σίγουρα υφίσταται παράπλευρες απώλειες. Ήδη στο dim/art αναφερθήκαμε στους βανδαλισμούς ιερών χώρων των Σούφι από φανατικούς Σουννίτες στη Λιβύη, καθώς και στις καταστροφές αρχαιολογικών χώρων και μνημείων στη Συρία, εξαιτίας του εμφυλίου. Ενδεχομένως, πέρα από τις υλικές καταστροφές, στις αλλαγές που συντελούνται ελλοχεύουν και άλλοι κίνδυνοι για την τέχνη και τον πολιτισμό: στην Αίγυπτο, όπου οι διαδηλωτές αυτές τις μέρες επανέρχονται στην πλατεία Ταχρίρ, οργανώσεις φιλελεύθερων πολιτών κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με το σύνταγμα που έχει ετοιμάσει ο πρόεδρος Μόρσι, ορισμένα άρθρα του οποίου αναφέρονται με ασάφεια σε ζητήματα προσβολής θρησκευτικών συμβόλων και σεβασμού σε πρόσωπα και θεσμούς, αφήνοντας έτσι ανοιχτό το ενδεχόμενο ακραίας ερμηνείας τους από φονταμενταλιστές μουσουλμάνους δικαστές, εις βάρος της ελευθερίας του λόγου.

Από την άλλη, σε συνθήκες επανάστασης και κοινωνικής αλλαγής, η τέχνη ανθίζει — ειδικά εάν η ελευθερία της έκφρασης είναι ψηλά στην ατζέντα των αιτημάτων. Αρκετά είναι τα παραδείγματα από την αραβική άνοιξη και προς αυτήν την κατεύθυνση. Δεδομένου δε ότι η βελτίωση της θέσης της γυναίκας στη μουσουλμανική κοινωνία είναι επίσης ένα από τα ζητούμενα των αλλαγών που συντελούνται στον αραβικό κόσμο, δεν είναι τυχαίο ότι οι γυναίκες πρωταγωνιστούν στην τέχνη της αλλαγής. Η άνθιση που γνωρίζει το θέατρο στον Λίβανο οφείλεται κυρίως σε γυναίκες δημιουργούς, από την παράσταση του «Δικτάτορα» (Issam Mahfouz, 1968), σκηνοθετημένη από τη Lina Abiad και παιγμένη αποκλειστικά από γυναίκες, η οποία στις 15/1 κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Θεατρικό Φεστιβάλ της Ντόχα του Κατάρ, μέχρι τις παραστάσεις στις γυναικείες φυλακές Baabda, όπου οι κρατούμενες διασκευάζουν τις Χίλιες και μια νύχτες προκειμένου να παρουσιάσουν τις προσωπικές τους ιστορίες και να μιλήσουν για ενδοοικογενειακή βία, βιασμούς και καταναγκαστικούς γάμους. Στην Τυνησία, η καλλιτέχνιδα και ακτιβίστρια Faten Rouissi έφτιαξε μια ομάδα που ανέλαβε να ζωγραφίσει τα κουφάρια των αυτοκινήτων, που κάηκαν κατά τη διάρκεια της επανάστασης, προκειμένου να μετατρέψει τα σημάδια της βίας σε ελπιδοφόρα μηνύματα για το μέλλον και, ταυτόχρονα, σε ζωντανά και χαρούμενα στοιχεία του αστικού τοπίου.

First-time painter Maha Al-Shaibani stands before the work that she completed as part of the Colors of Life mural in Taiz, Yemen.Αν ένα πρωτόγνωρο χαρακτηριστικό των αλλαγών που συντελούνται στη Μέση Ανατολή και στο Μαγκρέμπ —προάγγελος της επερχόμενης, τώρα ή αργότερα, νεωτερικότητας— είναι η χρήση του internet και των social media για τη διάδοση της πληροφορίας και τη λίγο-πολύ αυθόρμητη οργάνωση των διαδηλωτών, η εικονογράφηση της αραβικής άνοιξης είναι σίγουρα τα πολυάριθμα γκράφιτι — τα συνθήματα, τα στένσιλ, οι καρικατούρες και οι τοιχογραφίες γύρω από την πλατεία Ταχρίρ, στους δρόμους της Βηρυτού και του Αλέπο, στα σοκάκια της Σαναά και της Κάσμπα, στα τσιμεντένια οχυρά και στα εγκαταλελειμένα τανκς, διάσπαρτα στη λιβυκή έρημο, στο τείχος της Δυτικής Όχθης και στα ερείπια της Γάζας. Αμέτρητα ανώνυμα γκράφιτι καταγράφονται από τους ντόπιους μπλόγκερς ή τους ξένους δημοσιογράφους — καθώς και μερικά επώνυμα: ο El Seed, αφού μπόλιασε το street painting με την ισλαμική καλλιγραφική παράδοση, τώρα διακοσμεί τζαμιά και μιναρέδες της Τυνησίας με μια μεικτή τεχνική, εισάγοντας επισήμως το γκράφιτι στον οίκο του Αλλάχ. Ο σύριος καλλιτέχνης Tammam Azzam ζωγραφίζει το «Φιλί» του Κλιμτ και άλλα περίφημα έργα της δυτικής τέχνης πάνω στα ερείπια που αφήνει ο εμφύλιος στην πατρίδα του. Και η πιο χαρακτηριστική ίσως εικόνα των δραματικών αντιθέσεων του αραβικού κόσμου, οι οποίες κορυφώνονται στις μέρες μας: στο Ταΐζ της νότιας Υεμένης, η Maha Al-Shaibani φωτογραφίζεται μπροστά στην τοιχογραφία της (μια ομάδα νέων καλλιτεχνών ανέλαβε να αποκαταστήσει το κατεστραμμένο έργο του ζωγράφου Hashim Ali). Παρ’ όλο που μόνο τα μάτια της διακρίνονται, είναι φανερή η περηφάνεια της για το πρώτο της γκράφιτι.

Σημείωση του dim/art: ο τίτλος του κειμένου σημαίνει επί λέξει «αυτός που ζωγραφίζει με σπρέι». Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Munsoor Masalmeh, σύμβουλο του dim/art επί θεμάτων ορθής γραφής της αραβικής.

4 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s