Τα μαγικά χειρόγραφα των Σούφι

—της Sophie Sarin, υπεύθυνης του Endangered Archives Programme.
Μετάφραση για το dim/art: Γιώργος Τσακνιάς—

_65604676_8-imam

Από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος στο Μάλι, η προσοχή όλων έχει στραφεί στο Τιμπουκτού και στο τι θα απογίνουν οι ναοί και τα χειρόγραφα· ελάχιστοι γνωρίζουν τη Djenné, κάπου 400 χιλιόμετρα στα νοτιοδυτικά του Τιμπουκτού. Ανακηρυγμένη  «Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς» από την Unesco, η Djenné βρίσκεται στο Δέλτα του Νίγηρα, μόλις 120 χιλιόμετρα νότια της Sévaré,  της πόλης από την οποία οι Γάλλοι εξακολουθούν να εξαπολύουν αεροπορικές επιδρομές στο βόρειο Μάλι, όπου υπάρχουν ακόμα θύλακες ανταρτών.

djenne-market2-4Παραδοσιακά, η Djenné, με το επιβλητικό τζαμί και την απαράμιλλη αρχιτεκτονική της με τα τούβλα από λάσπη, θεωρείται δίδυμο αδερφάκι του Τιμπουκτού. Οι δυο πόλεις έχουν μεγάλη παράδοση στο εμπόριο αλλά και στη λογιοσύνη. Για μερικούς ντόπιους, όμως, η Djenné έχει ιδιαίτερη σημασία: μπορεί να είναι λιγότερο διάσημη στο εξωτερικό απ’ ό,τι το Τιμπουκτού, είναι ωστόσο πολύ παλιότερη: λίγο έξω από τη σημερινή πόλη βρίσκεται ο αρχαιολογικό χώρος Djenné Djenno, ο παλιότερος οικισμός που χρονολογείται γύρω στο 250 π.Χ., που σημαίνει ότι κατά πάσα πιθανότητα είναι η αρχαιότερη γνωστή πόλη της Δυτικής Αφρικής.

Τίποτα σχεδόν δεν έχει αλλάξει για αιώνες σε αυτήν την πόλη από λάσπη, στις οποίας τα πενήντα μουσουλμανικά σχολεία οι δάσκαλοι διδάσκουν στα παιδιά το Κοράνι, ενώ οι παλιές οικογένειες της πόλης συνεχίζουν την παράδοση της αντιγραφής των αραβικών χειρογράφων, παράδοση τουλάχιστον εξίσου παλιά με αυτή των οικογενειών του Τιμπουκτού.

Στη Djenné βρίσκεται σημαντικός αριθμός χειρογράφων. Μέχρι πρόσφατα φυλλάσσονταν σε ιδιωτικές συλλογές, τώρα όμως μεταφέρονται σταδιακά στη Βιβλιοθήκη Χειρογράφων της Djenné, ένα όμορφο παραδοσιακό κτήριο από λάσπη που χτίστηκε το 2007 πλάι στο μεγάλο τζαμί, με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την πρεσβεία των ΗΠΑ.

243-co-mb-Timbuktu

Πριν από μια δεκαετία περίπου, η ΜΚΟ SAVAMA (L’organisation Non Gouvernmentale pour la Sauvegarde et la Valorisation des Manuscrits), με έδρα το Τιμπουκτού, η οποία στόχο έχει τη διάσωση και μελέτη των χειρογράφων του Μάλι, έκανε μια χοντρική εκτίμηση της ποσότητας των χιερογράφων της Djenné. Εκτιμήθηκε ότι στη Djenné βρίσκονταν κάπου 10.000 χειρόγραφα. Αρκετά μεταφέρθηκαν τότε στο Τιμπουκτού.

winnersΠαρ’ όλα αυτά, στη Djenné παραμένει σημαντικό πλήθος αραβικών χειρογράφων. Η ββλιοθήκη διαθέτει τώρα κάπου 4.000, τα οποία της τα έχουν εμπιστευθεί για φύλαξη περισσότερες από εξήντα οικογένειες της Djenné. Οι συλλογές παραμένουν στην κυριότητα των οικογενειών, η ενότητά τους διατηρείται και αρχειοθετούνται ως οικογενειακές συλλογές. Με χρηματοδότηση από το Πρόγραμμα Αρχείων σε Κίνδυνο της Βρετανικής Βιβλιοθήκης, έχει ξεκινήσει μια φιλόδοξη προσπάθεια ψηφιοποίησης. Τον περασμένο μήνα, μετά από φήμες ότι ορισμένα χειρόγραφα στο Τιμπουκτού καταστράφηκαν από ισλαμιστές αντάρτες, 120.000 ψηφιακές εικόνες, καρπός δεκαέξι μηνών δουλειάς, μεταφέρθηκαν με ασφάλεια στο Λονδίνο.

Το περιεχόμενο των χεριογράφων της Djenné ποικίλει, όπως και αυτών του Τιμπουκτού —— αν και είναι μεγαλύτερο το πλήθος εκείνων που αναφέρονται στο maraboutage, μια ισλαμική μορφή μαγείας που εξακολουθεί να ασκείται στη Djenné και εξαιτίας της οποίας οι κάτοικοί της αντιμετωπίζονται με σεβασμό και δέος σε όλο το Μάλι και στην ευρύτερη περιοχή. Τα χειρόγραφα της Djenné μπορούν να χωριστούν σε δύο βασικές κατηγορίες: ξόρκια και οδηγίες για διάφορα ζητήματα, όπως η παραδοσιακή ιατρική. Λόγω ακριβώς του περιεχομένου τους, τέτοια χειρόγραφα ήταν δυσεύρετα παλιότερα.

Είναι δύσκολο να αποτιμήσουμε τη σημασία των χειρογράφων της Djenné. Έχει δημιουργηθεί ένα site για να προωθηθεί η έρευνα. Πέρσι, πέρασε μερικές εβδομάδες στη βιβλιοθήκη ένας φοιτητής του Stanford, ο οποίος κάνει το διδακτορικό του στην Ισλαμική Ιστορία, και έγραψε ότι «η βιβλιοθήκη φιλοξενεί μια πλούσια συλλογή χειρογράφων σχετικών με τον Σουφισμό, τα οποία χρονολογούνται στον 18ο αιώνα ή και παλαιότερα, πολύτιμα για να μελετήσουμε τη φύση του Σουφισμού στην περιοχή σε αυτήν την περίοδο».029

Το βέβαιο είναι ότι στη Djenné και στα γύρω χωριά βρίσκονται ακόμη πολλά αραβικά χειρόγραφα (πέρα από αυτά που φυλλάσσονται στη βιβλιοθήκη), πολλά από τα οποία κινδυνεύουν από τους τερμίτες ή από άλλες καταστροφές. Μερικά ενδέχεται να έχουν στοιχεία σημαντικά για την κατανόηση του παρελθόντος της Δυτικής Αφρικής, για μια ιστορία που θεωρείτο άγραφη και μεταδιδόταν με την προφορική παράδοση μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, όταν τα χειρόγραφα αυτά άρχισαν να έρχονται στο φως.

Το πρόγραμμα ψηφιοποίησης που χρηματοδοτείται από τη Βρετανική Βιβλιοθήκη θα ολοκληρωθεί στα τέλη Ιουλίου. Εφτά άνθρωποι εργάζονται σε αυτό και θα ήθελαν να συνεχίσουν το σημαντικό έργο τους. Η βιβλιοθήκη αναζητά πόρους για να συνεχίσει το πρόγραμμα καθώς και για άλλες σημαντικές δράσεις, όπως η συντήρηση και η καταλογογράφηση των χειρογράφων. Η αντίστοιχη βιβλιοθήκη χειρογράφων του Τιμπουκτού έχει πάρει χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ, τη Νότιο Αφρική, την Ισπανία, τη Νορβηγία, το Ντουμπάι κ.ά.

Πρόσφατα το ενδιαφέρον στράφηκε και πάλι στα χειρόγραφα του Τιμπουκτού, εξαιτίας της φημολογούμενης καταστροφής χειρογράφων στο Ίδρυμα Αχμέντ Μπαμπά. Η Ιρίνα Μπόκοβα, γενική διευθύντρια της Unesco, εξασφάλισε κονδύλια για την αποκατάσταση της πολιτιστικής κληρονομιάς του Τιμπουκτού, συμπεριλαμβανομένων των χεριογράφων. Μήπως άραγε η Djenné θα μπορούσε να επωφεληθεί και να πάρει μερικά ψίχουλα από το τραπέζι της δίδυμης αρεφής της;

4961235378_ef987c101f_z

5 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.