Ο Σαντάμ είναι εδώ

—του Γιώργου Τσακνιά—

«Όταν έπεσε ο Σαντάμ Χουσεΐν, εμείς οι ιρακινοί χάσαμε τον κόσμο μας. Σε όλη μας τη ζωή, ήταν πάντα εκεί. Η εικόνα του ήταν πανταχού παρούσα», λέει ο φωτογράφος Jamal Penjweny. Η σειρά Ο Σαντάμ είναι εδώ απεικονίζει ιρακινούς πολίτες στην καθημερινότητά τους να καλύπτουν τα πρόσωπά τους με φωτογραφίες του πρώην δικτάτορα. «Η μορφή του υπήρχε στις πόλεις μας, στους τοίχους των σχολείων μας, στα χαρτονομίσματά μας — παντού. Και ξαφνικά εξαφανίστηκε. Έτσι, τραβώντας μια φωτογραφία που περιλαμβάνει τη μορφή του Σαντάμ, σπάω ένα ταμπού που δημιουργήθηκε μετά την πτώση του καθεστώτος». Ο Penjweny, πρώην βοσκός, παρουσιάζει τη σειρά φωτογραφιών Ο Σαντάμ είναι εδώ στο ιρακινό περίπτερο της Biennale της Βενετίας (1/6-24/11).

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.

stalin before & afterΤόσο η προσωπολατρεία όσο και η damnatio memoriae είναι φαινόμενα με συνεχή παρουσία από την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή (στον δυτικό/ευρωπαϊκό κόσμο· η Ανατολή είχε και εδώ την πρωτιά). Η ταχύτητα με την οποία οι ηγέτες ή τα στελέχη των απολυταρχικών καθεστώτων περνούσαν από τη μία κατηγορία στην άλλη —ποιος ξεχνάει τις φωτογραφίες του Στάλιν, από τις οποίες κάθε τόσο σβήνονταν οι σύντροφοι που είχαν πέσει σε δυσμένεια;— καταγράφεται γλαφυρά στο ακόλουθο αντισοβιετικό ανέκδοτο: κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’30, ένα κρατικό αυτοκίνητο σταματά έξω από τα γραφεία της τοπικής οργάνωσης του ΚΚΣΕ σε μια μικρή κωμόπολη της Ουκρανίας. Ένα μεγαλοστέλεχος της Κεντρικής Επιτροπής κατεβαίνει βλοσυρό και μπαίνει στο κτίριο. Κοιτάζει τα πορτρέτα των σοβιετικών ηγετών στον τοίχο, κατσουφιάζει ακόμα περισσότερο και ρωτά τον τοπικό γραμματέα: «Αυτό το κάθαρμα γιατί το έχετε ακόμα εκεί πάνω;» Ο γραμματέας απαντά αφελώς: «Ποιο απ’ όλα;»

Το concept του Penjweny, η φωτογραφία ενός από τους πιο στυγνούς δικτάτορες του 20ού αιώνα στα χέρια των πολιτών που υπέφεραν υπό το καθεστώς του, μπορεί αρχικά να ξενίζει: μήπως πρόκειται για νοσταλγούς του καθεστώτος ή, έστω, για μια προσπάθεια εξαγνισμού ανθρώπων και καταστάσεων του παρελθόντος και εκ του πονηρού αναθεωρητικής προσέγγισης της πρόσφατης ιστορίας; «Όλοι οι άνθρωποι που φωτογράφισα, σε όποια πόλη κι αν ζουν, στη Βαγδάτη ή στην Ερμπίλ ή στη Βασόρα ή στη Φαλούτζα, έχουν μια κοινή ιστορία φόβου, τον οποίο πρέπει να ξεπεράσουμε μαζί, συλλογικά. Για να χτίσουμε ένα καλύτερο μέλλον, πρέπει να αντιμετωπίσουμε το παρελθόν μας. Η Τέχνη έχει κομβικό ρόλο σ’ αυτή τη διαδικασία».

damnatio3Η διαπίστωση του φωτογράφου ότι «όταν έπεσε ο Σαντάμ Χουσεΐν, εμείς οι ιρακινοί χάσαμε τον κόσμο μας» έχει ενδιαφέρον: στην πραγματικότητα, ο Penjweny θίγει μια σειρά από ζητήματα που αφορούν την ιστορία και το βίωμα, την ατομική και τη συλλογική μνήμη. Τα αισθήματα, οι εντυπώσεις και η μνήμη των ανθρώπων δεν είναι μονοδιάστατα (ευτυχώς). Ναι, είναι δυνατόν να υποφέρεις υπό ένα καθεστώς αυταρχικό, να ανακουφιστείς (προφανώς) όταν απαλλάσσεσαι και, ταυτόχρονα, να νιώθεις ένα είδος νοσταλγίας για αυτό που, καλώς ή κακώς, υπήρξε το παρελθόν σου, η παιδική σου ηλικία. Η προσωπική και οικογενειακή ιστορία, η βιωματική μνήμη, συγχέεται με το γενικό, με την ιστορία της κοινωνίας και με τη συλλογική μνήμη. Εξάλλου, όλα τα απολυταρχικά καθεστώτα, και διά της προσωπολατρείας, προσπαθούν συνειδητά —και για προφανείς λόγους— να διεισδύσουν στην σφαίρα του ιδιωτικού και στον πυρήνα της οικογενειακής ζωής. Στην περίπτωση της πτώσης των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού, το φαινόμενο έχει διαπιστωθεί και μελετηθεί αρκετά — χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ostalgie, η νοσταλγία των ανατολικογερμανών για τη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, που έχει αποτυπωθεί χαρακτηριστικά στην ταινία του Wolfgang Becker Good Bye Lenin (2003). Η ακούσια ταύτιση με τον Ηγέτη αποτελεί ψυχολογικό pmaass_mccoy_saddam_mural_300x200_110101φαινόμενο, παρατηρημένο σε απολυταρχικά καθεστώτα (υπ’ αυτήν την έννοια, το μαζικό κλάμα των βορειοκορεατών για τον θάνατο του ηγέτη τους μπορεί να χαρακτηριστεί ειλιρινές). Μια ενδεικτική ιστορία ταύτισης που γνωρίζω προσωπικά, μιας και συνέβη σε γνωστή μου οικογένεια: το 1975, όταν πέθανε ο Φράνκο, τα παιδιά πήγαν κλαίγοντας στην —αριστερή και απολύτως δημοκράτισσα— μαμά τους και τη ρώτησαν: «τώρα που πέθανε ο Φράνκο θα πεθάνουμε κι εμείς;»

Το βέβαιο είναι ότι «η αντιμετώπιση του παρελθόντος» είναι αναγκαία για έναν λαό που θέλει να πάει μπροστά. Στα καθ’ ημάς, στη συλλογική μνήμη όπου ο εμφύλιος που έγινε πριν από σχεδόν τρία τέταρτα του αιώνα εξακολουθεί να κακοφορμίζει, εγκλωβισμένος στις συμπληγάδες της εθελότυφλης ηρωοποίησης και της αμήχανης αποσιώπησης, η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.