Η Ιεροτελεστία της Άνοιξης

Μια σκανδαλιστική παράσταση εκατό ετών

Rite of Spring 1913 girls

—της Clemency Burton-Hill / BBC. Μετάφραση για το dim/art: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου—

Στην παρισινή πρεμιέρα του το 1913, το μπαλέτο του Στραβίνσκι ξεσήκωσε θύελλα στο κοινό. Εκατό χρόνια αργότερα, το ερώτημα παραμένει: γιατί;

«Είναι τρομακτικό!» ψιθύρισε ο Κλοντ Ντεμπισί, με μια έκφραση «θλίψης και αγωνίας», όπως λέγεται, στο πρόσωπό του. «Δεν το καταλαβαίνω!»

Ο Ντεμπισί δεν ήταν ο μόνος που δεν καταλάβαινε απολύτως τίποτα εκείνη την παράδοξα γλυκιά παρισινή βραδιά της 29ης Μαΐου 1913. Λίγο πιο πέρα, σ’ ένα άλλο θεωρείο της φαντασμαγορικά αρ-νουβό αίθουσας συναυλιών του ολοκαίνουργιου Théâtre-des-Champs-Élysées, ο συνθέτης Καμίγ Σεν-Σαν άκουσε λίγα μόνο μέτρα από την παράξενη εισαγωγή με το σόλο του πνευστού, και ψιθύρισε στον διπλανό του: «Αν αυτό είναι φαγκότο, εγώ είμαι φραγκόκοτα!»

* * *

* * *

Άλλοι πάλι δεν ήταν τόσο ευγενικοί: ο παροξυσμός που ξεσήκωσε η πρεμιέρα της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης είναι πια θρυλικός. Το κοινό της βραδιάς κάλυπτε όλη την γκάμα, από τις φορτωμένες με κοσμήματα Παριζιάνες κυρίες της υψηλής κοινωνίας και τους κυρίους τους με τους λευκούς λαιμοδέτες, έως το μποέμ πλήθος των κριτικών και των ποιητών, στους οποίους ο Σεργκέι Ντιαγκίλεφ είχε επιτρέψει να μπουν χωρίς εισιτήριο. Κατά την περιγραφή του Ζαν Κοκτό, το κοινό αποτελούσε μια ζωντανή έκθεση «των χιλιάδων αποχρώσεων του σνομπισμού, του σούπερ σνομπισμού και του αντι-σνομπισμού».

rofs2Ίσως να είχαν έρθει έτοιμοι για καβγά. Εξάλλου η succès de scandale (η επιτυχία διά του σκανδάλου) συνιστούσε καθιερωμένο στοιχείο της πνευματικής ζωής στις αρχές του προηγούμενου αιώνα και ειδικά στο Παρίσι. Έργα του Βάγκνερ, του Σένμπεργκ και άλλων συχνότατα προξενούσαν ταραχές και αντεγκλήσεις, όπως συνέβη και με τη Σαλώμη του Όσκαρ Ουάιλντ στη διασκευή της για όπερα από τον Ρίχαρντ Στράους. Οι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι απολάμβαναν τόσο πολύ την απόρριψή τους από το κατεστημένο, που προέβησαν στη θριαμβευτική δημιουργία του Salons des Refusés, της Έκθεσης εκείνων που δεν έγιναν δεκτοί στην επίσημη έκθεση της Ακαδημίας Καλών Τεχνών.

Αρκεί επίσης να σκεφτεί κανείς τη σκανδαλισμένη αντίδραση του κοινού, το 1906-7 στον πρωτοποριακό πίνακα του Πικάσο Les Demoiselles d’Avignon (Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν), που διέλυσε περίπου όλες τις καθιερωμένες απόψεις περί τρισδιάστατης απεικόνισης πάνω σε έναν δισδιάστατο καμβά, ανοίγοντας το δρόμο όχι μόνο για τον κυβισμό αλλά και για τη δυνατότητα της απόλυτης αφαίρεσης στην τέχνη.

Ήταν μια εποχή όπου για να είσαι πραγματικά αβανγκάρντ έπρεπε να ωθείς το κοινό στα όρια αυτού που μπορούσε να κατανοήσει και να αποδεχτεί – και μετά, ακόμα πιο πέρα. Μια εποχή όπου ορισμένα έργα, στη ζωγραφική, στη μουσική και στη λογοτεχνία, κατεδάφισαν όλα όσα είχαν προηγηθεί, και που μετά απ’ αυτήν ήταν όντως δυνατό να ισχυριστεί κανείς πως «τίποτα δεν θα είναι πια ίδιο».

Μια επίθεση στις αισθήσεις

Igor & VaslavΠαρά ταύτα, στην πρεμιέρα της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης επρόκειτο για άλλης τάξης αναστάτωση. Τα τέσσερα προηγούμενα χρόνια, τα Ρωσικά Μπαλέτα του Σεργκέι Ντιάγκιλεφ είχαν κατακτήσει απόλυτα το Παρίσι, το κοινό του οποίου είχε πλέον συνηθίσει σε παραστάσεις συνταρακτικού, ριζοσπαστικού αισθησιασμού. Αλλά όχι και σε μια τέτοια επίθεση! Το νέο μπαλέτο, που σκοπό είχε να απεικονίσει τις προϊστορικές εαρινές ιεροτελεστίες της αρχαίας Ρωσίας και τη μεγάλη θυσία μιας σλαβονικής φυλής, ήταν δημιούργημα τριών μεγάλων οραματιστών: ο ένας ήταν ο Ιγκόρ Στραβίνσκι, που με τα προηγούμενα μουσικά του έργα Το Πουλί της Φωτιάς και Πετρούσκα είχε ήδη αποκτήσει τον τίτλο του σπουδαιότερου νεαρού συνθέτη του εικοστού αιώνα· ο δεύτερος, ήταν ο Νικολάι Ρέριχ, επιφανής μελετητής της προϊστορικής παγανιστικής Ρωσίας, τον οποίον ο Στραβίνσκι είχε χαρακτηρίσει, σε συνέντευξή του, «δημιουργό της εικαστικής ατμόσφαιρας γι’ αυτό το έργο πίστης»· και φυσικά, ο Βάσλαβ Νιζίνσκι, ο συγκλονιστικός 24χρονος χορευτής και χορογράφος.

rite-of-spring_2564575b
Στραβίνσκι και Ντιάγκιλεφ

Σύμφωνα με την ιστορικό Λούσι Μουρ, που πολύ πρόσφατα εξέδωσε μια εξαιρετική βιογραφία του Νιζίνσκι, ακόμα κι εκείνος είχε αγωνία πριν το άοιγμα της αυλαίας, καθώς ήξερε ότι οι χορευτές του ένιωθαν άβολα μ’ εκείνα τα «βήματα που σέρνονταν, τις προσγειώσεις με όλο το πέλμα, τις σφιγμένες γροθιές, τους σκυφτούς ώμους, τη μη συγχρονισμένη και επί τούτου πρωτόγονη χορογραφία που είχε φτιάξει για λογαριασμό τους. Επιπλέον, χάρη στα σχέδια του Ρέριχ, ήταν αναγκασμένοι να χορεύουν φορώντας ανοικονόμητα κοστούμια, και επιπλέον, οι μεν άντρες, ψεύτικες γενειάδες και μυτερά σκουφιά με γούνα, οι δε γυναίκες, κεφαλόδεσμους και μακριές, ψεύτικες κοτσίδες.

Η Μουρ περιγράφει πως ο Νιζίνσκι, ενώ ο ίδιος ίδρωνε και ξεΐδρωνε στα παρασκήνια πριν ξεκινήσει εκείνο το τρομερά εκτεθειμένο σόλο φαγκότο, ήξερε ότι οι χορευτές του με τα άβολα κοστούμια αναρωτιούνταν: «Τι νόημα έχει το μπαλέτο, αν του αφαιρέσεις την ομορφιά και τη χάρη;»

Στο μεταξύ, «η χορογραφία και η μουσική ήταν τόσο αλληλένδετες», μας υπενθυμίζει η Μουρ, «που ο Στραβίνσκι σημείωνε το ρυθμό των βημάτων πάνω στην παρτιτούρα του πιάνου». Και τι νόημα έχει μια τέτοια μουσική, με διαφωνίες να τρίζουν και όλο διεστραμμένες, σαδιστικές αρμονίες;

Stravinsky’s Rite of Spring

Ο Εκλεκτός

Ένας από τους πρώτους ακροατές περιέγραψε τη μουσική ως εξής: «Δυσάρεστη για το νευρικό σύστημα όσο και το συνεχές κοπάνημα ενός ταμ-ταμ αγρίων!» Αργότερα, ο Στραβίνσκι θα δήλωνε ότι, όπως περίπου και «η εκλεκτή», που χορεύει μέχρι θανάτου στο φινάλε του Θυσιαστήριου Χορού, έτσι κι εκείνος αναγκάστηκε να μπει σε μια κατάσταση δημιουργικής έκστασης για να γράψει την Ιεροτελεστία της Άνοιξης. «Πίσω της δεν υπάρχει παρά ελάχιστη παράδοση – και καθόλου θεωρία», υπογράμμιζε. «Δεν είχα άλλη βοήθεια από το αυτί μου· άκουγα, κι έγραφα ό,τι άκουγα. Ήμουν το αγγείο μέσα από το οποίο πέρασε η Ιεροτελεστία».

Valentine Gross drawing VAM collection

Αγγείο εκείνος μπορεί να ήταν· αλλά κι οι άλλοι άκουγαν κι έγραφαν ό,τι άκουγαν. Όπως η ζωγραφική του Πικάσο, έτσι και η Ιεροτελεστία της Άνοιξης άλλαξε οριστικά την πορεία της μουσικής του 20ού αιώνα. Από τον Κάρτερ ώς τον Μπουλέζ, από τον Άνταμς ώς τον Αντέζ, τίποτα δεν έμελλε να μείνει πια όπως ήταν. Ακόμα και σήμερα, η μουσική αυτή παραμένει τόσο επαναστατική και συναρπαστική όσο και τότε.

rofs3Εκατό χρόνια μετά από τη διαβόητη πρεμιέρα της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης, δεν έχει ακυρωθεί η υποψία ότι η υστερική αντίδραση του κοινού ίσως και να ήταν απλώς ένα μεγάλο διαφημιστικό τέχνασμα ενορχηστρωμένο από τον πάντα επινοητικό Ντιάγκιλεφ. Εξάλλου πώς εξηγείται ότι ο Γκαμπριέλ Αστρύκ, ο επιχειρηματίας πίσω από το Théâtre-des-Champs-Élysées έσκυψε από το θεωρείο του και ούρλιαξε στο έξαλλο κοινό: «Πρώτα ακούστε! Μετά φωνάξτε!»;

Την αλήθεια δεν θα τη μάθουμε ποτέ, αλλά μάλλον δεν έχει σημασία. Σύγχρονοι με την παράσταση σχολιαστές, λέει η Μουρ, ισχυρίζονταν ότι η μουσική και η χορογραφία της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης μπορούσε να «ερμηνευθεί ως σημάδι πως το τέλος του πολιτισμού πλησίαζε». Πριν από λίγες βδομάδες βρέθηκα κι εγώ στην αίθουσα συναυλιών του Théâtre-des-Champs-Élysées — η οποία παραμένει, όπως ακριβώς επεδίωκε και πριν έναν αιώνα ο Αστρύκ, ένας ναός που έσφυζε από τον ζωτικό παλμό της τέχνης και της φαντασίας, της περιέργειας και της δημιουργικότητας. Και συνειδητοποίησα ξαφνικά πως, ακόμα και τώρα, Μάιο του 2013, στο Παρίσι, κανένα άλλο έργο των τελευταίων 100 χρόνων δεν συγκρίνεται ως προς τον αντίκτυπο και την επίδραση της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης. Μια ολόκληρη νέα γενιά συνθετών, σχεδιαστών, χορευτών και χορογράφων αναζητούν ακόμα όμορφες, τολμηρές και δημιουργικές απαντήσεις στα αισθητικά και μουσικά ζητήματα που έθεσε. Και αν αυτό είναι το τέλος του πολιτισμού, ε, τότε εγώ είμαι φραγκόκοτα.

Πηγή: BBC

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.