Τέχνες και λογοκρισία στην Τουρκία

—της Μαρίας Τσάκος—

Καθώς οι πολίτες ξεχύνονται στους δρόμους της Τουρκίας για πέμπτη συνεχή μέρα, τα αίτια αυτής της γενικευμένης αμφισβήτησης του καθεστώτος συνεχίζουν να σχολιάζονται και να διχάζουν, ακόμη και στη χώρα μας. Η αφορμή φαντάζει ασήμαντη —η ανέγερση ενός τεμένους (και, τελικά, ενός εμπορικού κέντρου) εκεί όπου υπήρχε πάρκο, στην πλατεία Ταξίμ— αλλά η πραγματική αιτία θα πρέπει σίγουρα να αναζητηθεί βαθύτερα, στη συνολική αδιαλλαξία ενός πανίσχυρου καθεστώτος, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από τη στάση της κυβέρνησης σε μια σειρά από θέματα που αφορούν το δημόσιο βίο και με πυρήνα πάντοτε τη σταδιακή ισλαμοποίηση και τους ολοένα εντεινόμενους περιορισμούς των ελευθεριών — ιδιαιτέρως δε, της ελευθερίας λόγου και έκφρασης.

Mimesis - περιοδικό για το θέατρο, που απαγορεύθηκε στις δημόσιες βιβλιοθήκες  ως χυδαίο και ακατάλληλο
Mimesis – περιοδικό για το θέατρο, που απαγορεύθηκε στις δημόσιες βιβλιοθήκες ως χυδαίο και ακατάλληλο

Μια αναδρομή σε κρούσματα λογοκρισίας της καλλιτεχνικής έκφρασης στη χώρα οδηγεί σε σαφή συμπεράσματα. Τα παραδείγματα είναι δεκάδες και αφορούν όλες σχεδόν τις τέχνες.

Σύμφωνα με αναφορές του τουρκικού Οργανισμού για την Ελευθερία της Έκφρασης και του Bianet, του Διεθνούς φόρουμ για την ανεξάρτητη δημοσιογραφία με έδρα στην Ιστανμπούλ, δεκάδες μουσικοί έχουν κατηγορηθεί ή και καταδικαστεί σε πολυετή φυλάκιση με την κατηγορία της προπαγάνδας υπέρ των Κούρδων, με πιο χαρακτηριστικές τις περιπτώσεις των Halil Aksoy, Pınar Sağ, Mehmet Özca, Serhat Aydogan, και Rojda Şenses, ενώ, σε πολλές περιπτώσεις, η κυβέρνηση έχει απαγορεύσει την αναμετάδοση τραγουδιών απειλώντας τους σταθμούς με υψηλά πρόστιμα και προσωποκρατήσεις υπευθύνων.

Fazil Say, ο πιανίστας που έκανε το λάθος να τουιτάρει. Φωτό: AP
Fazil Say, ο πιανίστας που έκανε το λάθος να τουιτάρει. Φωτό: AP

Ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα που είδε το φως της δημοσιότητας είναι η περίπτωση του παγκοσμίου φήμης Τούρκου πιανίστα Fazil Say ο οποίος καταδικάστηκε ερήμην, πριν 2 μήνες, στις 15 Απριλίου, σε δεκάμηνη φυλάκιση με αναστολή, αφού βρέθηκε ένοχος για την παραβίαση του Άρθρου 215(3) του τουρκικού Ποινικού Κώδικα το οποίο απαγορεύει την προσβολή του θρησκευτικού φρονήματος της κοινωνίας, εξαιτίας ενός ριτουίτ με τους στίχους ποιήματος ενός Πέρση ποιητή του 11ου αιώνα που διακωμωδούν την ισλαμική αντίληψη για την μεταθανάτια ζωή. Εκατοντάδες θαυμαστές του Say έδωσαν το παρόν σε κάθε μία από τις τρεις ακροαματικές διαδικασίες για την υπόθεση, δηλώνοντας έτσι την εναντίωση τους με την άδικη δίωξή του.

Συμπαράσταση στον Fazil Say έξω από το δικαστήριο. Φωτό: STR/AFP/Getty Images
Συμπαράσταση στον Fazil Say έξω από το δικαστήριο. Φωτό: STR/AFP/Getty Images
Το λογοκριμένο γλυπτό του Bubi Hayon
Το λογοκριμένο γλυπτό του Bubi Hayon

Αλλά και στις εικαστικές τέχνες, τα παραδείγματα είναι πολλά κι ένα πολύ χαρακτηριστικό εξ αυτών είναι η περίπτωση του έργου του Bubi (David) Hayon (μίας ξύλινης καρέκλας με ενσωματωμένο ένα δοχείο νυκτός) το οποίο, τον Δεκέμβριο του 2011, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Ιστανμπούλ αποφάσισε να αποσύρει από μία συλλογική έκθεση. Η απόφαση αυτή είχε σαν συνέπεια οι καλλιτέχνες που συμμετείχαν στην συνέντευξη Τύπου που διοργάνωνε το Μουσείο για να προωθήσει την έκθεση, καθώς και 80 συνάδελφοί τους που συγκεντρώθηκαν γι’ αυτό το σκοπό, αλλά και το παρευρισκόμενο κοινό, να μιλήσουν επί μακρόν αποκλειστικά για το θέμα της λογοκρισίας των Τεχνών στην Τουρκία. Μάλιστα, η καλλιτέχνις και πανελίστα Mürüvvet Türkyılmaz ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά την αποχώρηση της από την έκθεση σε ένδειξη διαμαρτυρίας, ενώ και άλλοι επτά Τούρκοι καλλιτέχνες, καθώς και η καλλιτεχνική κολεκτίβα AtılKunst, ζήτησαν αργότερα τα έργα τους να αποσυρθούν από την έκθεση και από το μουσείο.

Αριστερά: σβήσιμο τοιχογραφίας της Ceren Oykut. Δεξιά: έργα της κολλεκτίβας Atil Kunst κατεβαίνουν από την έκθεση.
Αριστερά: σβήσιμο τοιχογραφίας της Ceren Oykut. Δεξιά: έργα της κολλεκτίβας Atil Kunst κατεβαίνουν από την έκθεση.
Καλλιτέχνες διαδηλώνουν (πρωτομαγιά 2012). Το πλακάτ γράφει: «Κάτω τα χέρια από τα θέατρα!» Φωτό: ΑΡ
Καλλιτέχνες διαδηλώνουν (πρωτομαγιά 2012). Το πλακάτ γράφει: «Κάτω τα χέρια από τα θέατρα!» Φωτό: ΑΡ

Άλλες περιπτώσεις έρχονται από το χώρο του θεάματος. Τον Μάιο του 2012, ο ισλαμιστής δήμαρχος της Ιστανμπούλ ανέλαβε την διεύθυνση του κρατικά επιδοτούμενου Istanbul City Theater με τις ευλογίες και την υποστήριξη του πρωθυπουργού Ταγίπ Ερντογάν, μετά από τη διαμάχη που ξέσπασε ανάμεσα στους συντελεστές του θεατρικού έργου «Secret Obsenities» —μιας πολιτικής μαύρης κωμωδίας— και συντηρητικής μερίδας του κοινού και των δημοσιογράφων. Ο Ταγίπ Ερντογάν μάλιστα υποστήριξε σ’ εκείνη την περίπτωση ότι η κρατική επιχορήγηση είχε ως προϋπόθεση και την κρατική αποδοχή και έγκριση των θεατρικών έργων: «Εφόσον χρειάζονται χορηγίες, τότε ως Κυβέρνηση θα τις παρέχουμε σ’ εκείνες τις θεατρικές παραγωγές που θέλουμε εμείς», είπε. Αυτό εξελήφθη από τους επικριτές του ως ένα ξεκάθαρο μήνυμα πως η κυβέρνηση θα επιδιώξει να προωθήσει έργα ισλαμιστών θεατρικών συγγραφέων, με συνέπεια εκατοντάδες καλλιτέχνες να λάβουν μέρος σε πορεία στους δρόμους της Ιστανμπούλ χτυπώντας ταμπούρλα, ενώ λίγες μέρες αργότερα, διοργάνωσαν ολονύχτια καθιστική διαμαρτυρία  έξω από γνωστό θέατρο της πόλης.

Την ίδια εποχή, και τα τηλεοπτικά σίριαλ είχαν μπει κάτω από το κυβερνητικό μικροσκόπιο. Το κανάλι που πρόβαλε το εβδομαδιαίο αστυνομικό σήριαλ, Behzat C, τιμωρήθηκε σε δύο περιπτώσεις με βαριά πρόστιμα, με την αιτιολογία ότι προωθεί το αλκοόλ και το κάπνισμα. «Παρακολουθούμε στενά τις τηλεοπτικές μεταδόσεις», είχε ανακοινώσει τότε ο αναπληρωτής πρωθυπουργός Bulent Arinc.

turkey-450x337«Το αποτέλεσμα των τελευταίων δέκα χρόνων είναι μια έλλειψη σεβασμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα δικαιώματα της γυναίκας και για τις ελευθερίες έκφρασης και λόγου», εξηγεί ο Taner Ceylan, φωτογράφος, σε συνέντευξη του στη Huffington Post που δημοσιεύτηκε μόλις χτες. Αναφέρει τον δυσανάλογα μεγάλο αριθμό δημοσιογράφων που βρίσκονται αυτή τη στιγμή στη φυλακή στην Τουρκία και προσθέτει πως, τα τελευταια χρόνια, εκείνος και άλλοι καλλιτέχνες έχουν δεχτεί απειλές για τη ζωή τους ως αποτέλεσμα του περιεχομένου του καλλιτεχνικού τους έργου. Ως παράδειγμα αναφέρει ένα περιστατικό σχετικά με τον πίνακά του με τίτλο «1879». Στο έργο, φωτογραφίζει μία Οθωμανή γυναίκα να στέκεται μπροστά στον αμφιλεγόμενο πίνακα του Gustave Gourbte “L’ Origin du monde” («Η προέλευση του κόσμου», που παρουσιάζει Turkey_internet_ban_protest_2011το γυμνό κάτω μισό μέρος ενός γυναικείου κορμιού). «Ο πίνακας [του Courbet] ήταν παραγγελία ενός Οθωμανού πασά και αυτό που απεικονίζει ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, αληθινή σκηνή», εξηγεί ο Ceylan. «Όταν το έργο μου δημοσιεύτηκε σε τούρκικη εφημερίδα, έλαβα απειλητικά μηνύματα».

«Κλείνουν ή λογοκρίνονται πολτιτιστικά κέντρα», προσθέτει και καταλήγει: «Προσπαθούμε να κρατήσουμε μια θετική θεώρηση της κατάστασης, η οποία όμως ολοένα χειροτερεύει. Ελπίζουμε πως η κυβέρνηση θα γίνει πιο διαλλακτική με τον πολίτη και πως θα κάνει βήματα προς μια πιο δημοκρατική κατεύθυνση. Σε διαφορετική περίπτωση, δεν μπορούμε καν να φανταστούμε τι πρόκειται να γίνει στο μέλλον».

* * *

* * *

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.