«Ζωύφια» και «ρινόκεροι»

—της Μαρίας Κατσουνάκη

Συνέπεσε, την εβδομάδα που πέρασε, να «διασταυρωθούν» ο Ιονέσκο με τον Κάφκα. Το doodle της Google, την Τετάρτη 3 Ιουλίου, ήταν αφιερωμένο στα 130 χρόνια από τη γέννηση του Κάφκα, ενώ λίγες ημέρες νωρίτερα μια παράσταση με τον Ρινόκερο του Ιονέσκο, στο Φεστιβάλ Αθηνών, συνέδεσε τους δύο συγγραφείς. Πώς; Με μια αναφορά του Γάλλου σκηνοθέτη του έργου, Εμανουέλ Ντεμαρσύ – Μοτά: «Αν η Μεταμόρφωση του Κάφκα μας προκαλεί από την πρώτη στιγμή αηδία, η μεταμόρφωση του Ρινόκερου είναι μάλλον φτιαγμένη για να μας γεμίζει άγχος, όπως όταν ανακαλύπτει κανείς μέσα του τα συμπτώματα μιας ανίατης ασθένειας…».

Οι μεταμορφώσεις είτε σε «πελώριο ζωύφιο» όπως ο Γκρέγκορ Σάμσα, είτε σε χοντρόπετσο, με φολιδωτό δέρμα, ογκώδες, απωθητικό ζώο, διατηρούν την αλληγορική δύναμή τους, πολλά χρόνια μετά την εποχή που τις εμπνεύστηκαν ο Κάφκα (1915, συμπληρώνει σχεδόν έναν αιώνα η Μεταμόρφωση) και ο Ιονέσκο (1959). Ο δεύτερος «σκιαγραφεί μια φανταστική κατάσταση του εύθραυστου κόσμου μας, μια σκοτεινή και άγρια αλληγορία της ιδεολογικής μόλυνσης». Στα έργα του πρώτου «οι άνθρωποι είναι τραγικά ανίκανοι να κατανοήσουν ο ένας τον άλλο, η παρεξήγηση μοιάζει να είναι ο θεμελιακός νόμος του κόσμου τους» (όπως σημειώνει ο Χέρμαν Έσσε σε κείμενό του για τον Κάφκα).

Η σημερινή εποχή επιτρέπει μια διαφορετική ανάγνωση των αλλαγών που συντελούνται στους ανθρώπους, μέσα από διεργασίες σύνθετες και επιτακτικές. Διαφορετική αλλά και ίδια. Γιατί, πληθαίνουν τόσο τα «ζωύφια» όσο και οι «ρινόκεροι». Η ελληνική κοινωνία -το έχουμε ξαναπεί- «αλλάζει δέρμα». Ερωτήματα, σύγχυση, απομυθοποιήσεις και η προσκόλληση σε ιδεολογίες που τροφοδοτούν την απελπισία.

Οι εφιάλτες συγγραφέων του 20ού αιώνα επιστρέφουν, ενισχυμένες από τον χρόνο και την Ιστορία. Οι πρωταγωνιστές τους κατατρώγονται από εσωτερικές αντιθέσεις, δεν έχουν τίποτα το ηρωικό. Ο Μπερανζέ είναι ο μόνος που δεν μεταμορφώνεται τελικά σε ρινόκερο· όχι από δύναμη, όπως εξομολογείται, αλλά από αδυναμία. Αποφασίζει να παραμείνει άνθρωπος, αυτός ένας μέθυσος υπάλληλος, άτολμος και δειλός στην προσωπική του ζωή, ο μόνος που αντιστέκεται σε μια εκμαυλιστική και την ίδια στιγμή τρομακτική πραγματικότητα. Το «δεν θα γίνω σαν κι εσάς» του Μπερανζέ δεν είναι απειλητικό αλλά απελπισμένο. Η απόφασή του δεν έχει τίποτα το θριαμβικό. Αντίθετα. Εχει πολλή μοναξιά η επιλογή που δεν συντάσσεται με το σύνολο, που δεν μοιράζεται το ίδιο φαντασιακό, τα ίδια πρότυπα, ακόμη και τα ίδια σκοτάδια.

Μπορεί τα πρόσωπα του Κάφκα και του Ιονέσκο να είναι σύμβολα, εκφραστές μιας κοσμοθεωρίας, είτε αφορούν τις σχέσεις με την οικογένεια είτε την επίθεση σε κάθε μορφής ολοκληρωτισμό. Ομως οι αρχετυπικές μεταμορφώσεις τους όχι απλώς διασώζονται αλλά επαναφορτίζονται διαρκώς από το νόημα της στιγμής και της εποχής που διαβάζονται ή παρουσιάζονται. Η έννοια του «κλασικού» έχει άλλωστε αυτήν την παράμετρο: το έργο να είναι ανεξάντλητο. Να φωτίζεται από την εκάστοτε συγκυρία και ταυτόχρονα να φωτίζει λυτρωτικά τη σκέψη, να προσφέρει ένα ανθεκτικό καταφύγιο.

Οι ιδεολογικές επιμολύνσεις και η υποκρισία είναι τα υλικά των ποικίλων μεταμορφώσεων. Η κρίση δεν βρίσκεται διάχυτη στην ατμόσφαιρα, δεν είναι άυλη. Κάθε άλλο. Τη νιώθουμε στο δέρμα μας. Μας αλλάζει. Αποτυπώνεται στα χαρακτηριστικά μας, στον τρόπο που κινούμαστε, που σκεφτόμαστε, που συμπεριφερόμαστε· στον ήχο της φωνής μας. Το δίλημμα δεν είναι αν θα ταυτιστούμε με τον Σάμσα ή τον Μπερανζέ. Αλλά αν θα αποφύγουμε τη μετάλλαξη σε κάτι τρομακτικό ή σε κάτι αξιοθρήνητο.

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.