Ο Θάνατος και η Τέχνη

—της Hilary Ilkay για το Lapham’s Quarterly. Μετάφραση για το dim/art: Μαρία Τσάκος—

bergman490

Τρισήμισι λεπτά μετά την αρχή της ταινίας του Ingmar Bergman Η Έβδομη Σφραγίδα (1957), κάνει την εμφάνισή της στην οθόνη μια χλωμή φιγούρα ντυμένη μ’ έναν μαύρο χιτώνα με κουκούλα. Η μακάβρια όψη του είναι τόσο αρχετυπική ώστε όταν ο ιππότης Antonius Block τον ρωτάει «Ποιος είσαι;» το κοινό γνωρίζει ήδη πολύ καλά την απάντηση. Ο Θάνατος, ο οποίος συγκατατίθεται να παραχωρήσει στον Block μια μικρή παράταση, παρουσιάζεται ως διανοούμενος με υπαρξιακές αναζητήσεις, είναι ακόμα και πνευματώδης, θα έλεγε κανείς, και αυτές ακριβώς οι ιδιότητες είναι που τον καθιστούν ακόμα πιο ανατριχιαστικό. Ο Bergman άντλησε την έμπνευσή του για τον χαρακτήρα από τοιχογραφία του 15ου αιώνα του Albertus Pictor σε μεσαιωνική εκκλησία του προαστίου Täby της Στοκχόλμης η οποία παρουσιάζει έναν σκελετό που συμβολίζει τον Θάνατο να παίζει σκάκι.

450px-Taby_kyrka_Death_playing_chess

Ο Bergman είναι ένας μόνος από τους πολλούς καλλιτέχνες οι οποίοι στο πέρασμα των αιώνων θέλησαν να προσωποποιήσουν το Θάνατο: να μεταφράσουν το άυλο άγνωστο τέλος των ανθρώπινων όντων σε μια εικόνα που να γίνεται αντιληπτή από τις αισθήσεις και το μυαλό μας. Οι θρησκευτικές δοξασίες, οι καταστροφικοί πόλεμοι και οι επιδημίες, οι εξελίξεις στον πολιτισμό κάθε τόπου και εποχής — έπαιξαν όλα σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση της όψης του Θανάτου.

osirisΣτην αρχαιότητα, στον θάνατο συχνά δινόταν ο ρόλος του Κυρίου της μεταθανάτιας ζωής. Τον επικαλούνταν συχνά στο τελετουργικό της κηδείας και θεωρείτο ο αδέκαστος κριτής του Κάτω Κόσμου. Ο Αιγύπτιος θεός Όσιρις συμβόλιζε αρχικά τον εκάστοτε φαραώ και στη συνέχεια επικράτησε ως θεός των νεκρών, καθώς και ο ίδιος, σύμφωνα με τον μύθο, είχε πεθάνει και αναστηθεί. Τοιχογραφίες σε μαυσωλεία αλλά και ξύλινα αγάλματα που χρονολογούνται από την εποχή του Αρχαίου Βασιλείου αναπαριστούν τον Όσιρι με νεκρικό σάβανο, να φοράει στέμμα Ατέφ (μια υψηλή λευκή μίτρα με φτερά στρουθοκαμήλου) και να κρατάει μαστίγιο και το σε σχήμα αγκίστρου σκήπτρο Χικ ─ εμβλήματα και τα δύο της ανώτατης εξουσίας. Το πρόσωπό του ήταν βαμμένο με χρώμα μαύρο ή πράσινο, τα χρώματα που συμβόλιζαν τον ολοένα ανανεούμενο κύκλο της ζωής και του φυσικού κόσμου. Ο θεός Γιάμα του Ινδουισμού και οι αρχαιοελληνικές και αντίστοιχες ρωμαϊκές θεότητες, δηλαδή οι  Άδης-Πλούτωνας και Dis-Όρκος, ήταν ό,τι και ο Όσιρις των Αιγυπτίων. Οι πρώιμες αναπαραστάσεις του Θανάτου στερούνται οποιασδήποτε αξιολογικής κρίσης:  αυτοί οι θεοί του Κάτω Κόσμου δεν θεωρούνται καλοί ή κακοί, είναι απλά φιγούρες στις οποίες οφείλεται σεβασμός και φόβος.

300px-Column_temple_Artemis_Ephesos_BM_Sc1206_n3Η αρχαιοελληνική θεότητα με το όνομα Θάνατος δεν είναι πλάσμα του Κάτω Κόσμου και συνεπώς παίρνει μορφές πολύ πιο αφηρημένες. Γιός της Νυκτός και δίδυμος αδελφός του Ύπνου (Σ.τ.Μ: κατά τον Ησίοδο), ήταν υπεύθυνος για την μεταφορά των θνητών στον Κάτω Κόσμο. Μια μαρμάρινη στήλη του 4ου αιώνα στον ναό της Αρτέμιδος στη Έφεσσο τον απεικονίζει σαν όμορφο φτερωτό νέο με σπαθί μέσα σε θήκη που φοράει γύρω από τη μέση του. Σε αντίθεση με τους θεούς του Κάτω Κόσμου, ο Θάνατος έχει διαμεσολαβητικό ρόλο, εξ ου και το αξιωσημείωτα όμορφο παρουσιαστικό του. Δεδομένου ότι οι Έλληνες φιλόσοφοι πρέσβευαν τη σχέση ανάμεσα στο όμορφο και το καλό, η αναπαραστάση στην τέχνη του Θανάτου ως όμορφου στην όψη, λεπτεπίλεπτου αγοριού μαρτυρά την ανάδυση μιας νέας θεώρησης του θανάτου που ενστερνίζεται την αναγκαιότητα της ύπαρξής του ως ένα από τα νήματα με τα οποία υφαίνουν οι Μοίρες την πολύπλοκη ανθρώπινη ύπαρξη.

Η χριστιανική τέχνη υιοθέτησε την εικονογράφιση του πάνθεου των αρχαιοελληνικών θεοτήτων εξ ου και συναντάμε ξανά τον Θανάτο με αυτή τη μορφή σε πίνακες με θρησκευτική θεματολογία. Ο Evelyn de Morgan, το 1890, στην ελαιογραφία του με τίτλο «Άγγελος Θανάτου» συγκεράζει το βιβλικό θέμα με το αρκαδικό τοπίο και τις νεοκλασσικές μορφές. Το δρέπανο και ο μακρύς χιτώνας συμβολίζουν την ιδιότητα του αγγέλου ως αγγελιοφόρου του θανάτου αλλά το διάστικτο φως στις πτυχές του ενδύματός του, οι πλούσιες φτερούγες και η ευγένια που φανερώνει ο τρόπος με τον οποίον κρατά το χέρι της κόρης στον πίνακα του προσδίδουν ρόλο ευεργέτη φορεά της θείας χάρης και όχι ανελέητου θεριστή ψυχών. Ο Χριστιανισμός υπόσχεται στους πιστούς την ευλογία της μεταθανάτιας ζωής και το γεγονός αυτό απεκδύει τον θάνατο από τον μακάβριο χαρακτήρα του, κάτι που είναι φανερό και στην απόδοση του θανάτου από τον de Morgan.

angelofdeath

blackdeath-smΆλλοι πολιτισμοί αναπαριστούν τον θάνατο ως θυλική φιγούρα. Ο Μεσαίωνας ήταν μια περίοδος που σημαδεύτηκε από τις επιδημίες· ο Μαύρος Θάνατος θέρισε τις ζωές εκατομμυρίων Ευρωπαίων. Στην εκκλησία του  Saint-André, στο Lavaudieu της Γαλλίας, μια νωπογραφία του 1355 απεικονίζει τον θάνατο σαν μια ψηλή γυναίκα που φοράει πορφυρό χιτώνα και μαύρο πέπλο. Με τα δυο της χέρια κρατάει σφιχτά βέλη ενώ γύρω της πέφτουν νεκροί άνδρες και γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη, καθώς τα βέλη έχουν τρυπήσει εκείνα τα μέλη του σώματός τους που κατά κανόνα βάλλονταν από τη βουβωνική πανώλη. Δεν πρόκειται για μια ευγενική Παναγία που έχει τη δύναμη να θεραπεύσει μα για μια τρομερή θυλική δύναμη εκδίκησης και καταστροφής.

PestaΜε παρόμοιο τρόπο, ένας πίνακας του Theodor Severin Kittelsen του 1904, απεικονίζει την σκανδιναυική προσωποποίηση της πανώλης. Η Pesta είναι μια φριχτή στη μορφή, σκυφτή γριά μάγισσα, η οποία όπου πάει φέρνει την πανούκλα και τον θάνατο. Αντί για βέλη, η Pesta κρατάει δίκρανο και σκούπα· σύμφωνα με τον μύθο, όταν χρησιμοποιούσε το δίκρανο ίσως κάποιοι να γλύτωναν από τον θάνατο ενώ όταν κρατούσε σκούπα έπαιρνε όλες τις ψυχές.

Οι καλλιτέχνες συνέχισαν να χρησιμοποιούν δυσοίωνες γυναικείες φιγούρες για να αναπαραστήσουν τον θάνατο ώς τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Στο σχέδιό του με τίτλο «Η Ανθρώπινη Παρωδία», το 1878, ο βέλγος χαράκτης Félicien Rops εικονογραφεί την παροδική λάμψη της γυναικείας ομορφιάς. Η μορφή που πλησιάζει τον κομψό κύριο και έχει παρουσιαστικό ελκυστικής γυναίκας ντυμένης με ακριβό μαύρο φόρεμα είναι στην πραγματικότητα ένας φρικαλέος σκελετός που φοράει μια περίτεχνη μάσκα. Αυτή είναι η πραγματική παρωδία της ανθρώπινης ύπαρξης, αυτή η μεταμφίεση της θνητότητας με τη βοήθεια απατηλών στολιδιών.

humanparody

Λίγο παραπάνω από είκοσι χρόνια αργότερα (1901-1902), ο συμβολιστής ζωγράφος και συγγραφέας Alfred Kubin απογυμνώνει το Θάνατο από το προσωπείο του σε ένα σχέδιο με μελάνη που έχει τίτλο «Ο Καλύτερος Γιατρός». Το δημιούργημα του Kubin είναι ανατριχιαστικά ερμαφρόδιτο: από το γυμνό κρανίο ξεφυτρώνουν τούφες από άψυχα μακριά μαλλιά ενώ το σώμα είναι ένα κράμα των δύο φύλων· έχει μυώδη ανδρικά μπράτσα, επίπεδο στήθος και, την ίδια στιγμή, πλούσιες γυναικείες καμπύλες τονισμένες υπερβολικά από ένα στενό μαύρο φόρεμα. Θα μπορούσε σχεδόν να περιγραφεί ως μια ανδρική φιγούρα ντυμένη με γυναικεία ρούχα. Το σχέδιο μοιάζει να είναι ένα σχόλιο για την υπερβολική εμπιστοσύνη που δείχνουν οι άνθρωποι στη δύναμη που έχει η ιατρική να σώζει ζωές. Ο Θάνατος, εδώ, ο οποίος είναι προφανώς ο «Καλύτερος Γιατρός» του τίτλου, δεν κλείνει ευσπλαχνικά τα μάτια του ετοιμοθάνατου αλλά τον πνίγει καλύπτοντας με βία το πρόσωπό του με το χέρι.

bestdoctor

Στον αντίποδα αυτών των δυσοίωνων απεικονίσεων υπάρχουν καλλιτέχνες που έβαλαν ένα ερωτικό στοιχείο στον θάνατο δίνοντάς του το πρόσωπο όμορφης νεαρής παρθένας. Βλέπουμε, για παράδειγμα, την θηλική έκδοση του αγγέλου του θανάτου του de Morgan στο έργο του Carlos Schwabe με τίτλο «Ο Θάνατος του Νεκροθάφτη» (1895). Είναι κομψή και μυστηριώδης, αγαλματένια μα, την ίδια στιγμή, και δυναμική και οι αψιδωτές φτερούγες της περιβάλλουν τον σώμα της και μαζί τον ετοιμοθάνατο νεκροθάφτη του τίτλου. Ο Schwabe, εδώ, δίνει ζωή στα λόγια του Beaudelaire στο ποίημά του Ο Θάνατος των Φτωχών όπου περιγράφει τον Θανάτο ως αγγέλο που κρατά στα μαγικά του χέρια τη γαλήνη μας και το δώρο υπέροχων ονείρων.

gravedigger

Αναμφίβολα η πιο αναγνωρίσιμη αναπαράσταση του θανάτου είναι ο σκελετός, ένα παγκόσμιο σύμβολο της δύναμης που έχει ο θάνατος να αποσυνθέτει την ανθρώπινη σάρκα  και μια διαρκής υπενθύμιση της θνητότητάς μας. Ένα δημοφιλές καλλιτεχνικό μοτίβο που κάνει χρήση της εικόνας του σκελετού είναι ο «χορός του θανάτου». Ο Hans Holbein δημιούργησε μια σειρά από χαρακτικά με αυτό το θέμα τον 16ο αιώνα. Σε κάθε ένα από αυτά ο θάνατος οδηγεί έναν διαφορετικό άνθρωπο —όπως έναν πλούσιο, έναν αββά κι έναν αυτοκράτορα, ανάμεσα σε άλλους— στον θάνατό τους. Ο «χορός» είναι διδακτικός, διδάσκει τον θεατή πως ο θάνατος έρχεται για όλους ανεξάρτητα από τη θέση τους στην κοινωνία· μπροστά του όλοι είναι ίσοι.

holbeindancedeath

Άλλο σημαντικό μοτίβο είναι ο «θάνατος της κόρης» ο οποίος σχετίζεται επίσης με το «φιλί του θανάτου». Δύο αξιοσημείωτα παραδείγματα είναι ένα έργο με τέμπερα σε ξύλο του Hans Baldung του 1517 και ένα έργο του 1893 του Edward Munch. Στο έργο του Baldung ένα πτώμα καβαλικεύει μια γυναίκα και κρατώντας την από το χλωμό τρυφερό δέρμα του αριστερού στήθους τραβάει το κεφάλι της προς τα πίσω για να συναντήσει το οστεώδες του φιλί. Η σκηνή έχει τόση βία και τρόμο ώστε να μοιάζει σχεδόν με βιασμό.

422px-Hans_Baldung_025

death&maiden_3Ο Munch, από την άλλη πλευρά, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα φοβερής οικειότητας ανάμεσα στον σκελετό και τη γυναίκα. Το ψιλόλιγνο πόδι του σκελετού ξεπροβάλει ανάμεσα από τους ολοζώντανους μηρούς της γυναίκας και ο εναγκαλισμός της έχει την ίδια ζέση με τον δικό του, αν όχι περισσότερη. Και των δύο καλλιτεχνών οι απεικονίσεις είναι ερωτικά φορτισμένες όμως υπάρχει μια σαφής μετακίνηση από την αντίσταση στην προθυμία.

Ο θάνατος με τη μορφή του σκελετού, απέκτησε κάποια στιγμή το δρέπανο και τον μακρύ χιτώνα με την κουκούλα, δύο από τα κλασικά χαρακτηριστικά του εφιαλτικού Χάρου. Παρ’ όλα ταύτα, ο Χάρος δεν απεικονίζοταν πάντοτε ως φοβερός.

rethelΈνα χαρακτικό του Alfred Rethel από το 1851 με τίτλο «Ο Θάνατος ως Φίλος» δείχνει μια σκελετωμένη φιγούρα η οποία όμως προσομοιάζει περισσότερο σε επαίτη μοναχό παρά σε Χάρο. Είναι ένα προσωποποιημένο πορτρέτο που διατηρεί κάποια από τα στοιχεία του φιλεύσπλαχνου Αγγέλου του Θανάτου: το δρεπάνι του στηρίζεται στον τοίχο όσο εκείνος εκτελεί τα καθήκοντα του κωδωνοκρούστη των νεκρών με πρόσωπο σκυθρωπό και έκφραστη περίλυπη.

Ο Χάρος αρχίζει να απεικονίζεται πιο τρομακτικός και αλληγορικός από τις αρχές του 20ού αιώνα δίνοντας έμφαση στην αναλγησία του Θανάτου. Βλέποντας κανείς την έκφρασή του στο έργο του Gustav Klimt «Θάνατος και Ζωή» (1910) δεν μπορεί παρά να ανατριχιάσει με την διεστραμμένη απόλαυση που του δίνει η αναμονή του μοιραίου χτυπήματος με το οποίο θα πάρει τη ζωή των θυμάτων του.

klimt

Μερικές από τις πιο φρικιαστικές απεικονίσεις του Χάρου την ίδια εποχή τον αποδίδουν ως φορέα της χολέρας. Το εξώφυλλο μια γαλλικής έκδοσης με τίτλο Le Petit Journal ημερομηνίας 1ης Δεκεμβρίου 1912 δείχνει μια ψηλή φιγούρα που μοιάζει με πτώμα να θερίζει μ΄ένα δρεπάνι ένα συμβολικό χωράφι από ανθρώπους που έχουν προσβληθεί από την αρρώστια.

cholera

Η τάση της ταύτισης του θανάτου με τον Χάρο παραμένει ζωντανή και στην street art του δυτικού πολιτισμού. Αντλώντας την έμπνευσή του από ένα λονδρέζικο σατιρικό cartoon που έκανε την εμφάνισή του προς το τέλος της δεκαετίας του 1850 ο διάσημος street artist Banksy ζωγραφίζει με stensil έναν κουκουλωμένο Χάρο στο κήτος πλεούμενου στο λιμάνι του Bristol. Ακόμα πιο πρόσφατα, τον Οκτώβριο του 2013, δημιουργεί στη Νέα Υόρκη ένα installation που παρουσιάζει έναν Χάρο μέσα σε συγκρουόμενο αυτοκινητάκι του Λούνα Παρκ. Ο Banksy χρησιμοποιεί τη διαχρονική μορφή του Χάρου στο πλαίσιο του πολιτικού ακτιβισμού για να θέσει ερωτήματα σχετικά με την ηθική των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών.

grimreaperbanksy

Αυτές οι πολλαπλές αναπαραστάσεις του Θανάτου μπορεί να εκτείνονται στον χρόνο και στο χώρο και να υπόκεινται  σε πολιτισμικές και θρησκευτικές επιρροές, φανερώνουν όμως τη διαχρονική και καθολική παρόρμηση του ανθρώπου να δώσει υπόσταση σε ένα φαίνομενο που ουσιαστικά δεν μπορεί να εμπεδώσει. Στην τελευταία σκηνή της Έβδομης Σφραγίδας βλέπουμε τον Χάρο να σέρνει το χορό του θανάτου με υπόκρουση τη φωνή του «τρελού του χωριού», Jof. Οι τελευταίες λέξεις, όμως,  που ακούγονται στην ταινία είναι εκείνες της γυναίκας του, Mia: «Εσύ και τα όνειρα και τα οράματά σου…»

Ο Bergman, εντέλει, μας υπενθυμίζει πως η απόδοση του Θανάτου μέσα από την τέχνη δε σημαίνει πως αποκτάμε την παραμικρή εξουσία επάνω του ─ και θα ήταν ανόητο να πιστεύαμε ποτέ κάτι τέτοιο. Ο Θάνατος είναι εκείνος που θα βάζει πάντοτε την τελευταία πινελιά στον καμβά της ζωής μας.

* * *

Σημειωση dim/art: Οι σκελετοί και τα κόκκινα τριαντάφυλλα αποτελούν σταθερό μοτίβο στα εξώφυλλα των δίσκων των Grateful Dead από τις αρχές τις δεκαετίας του 1970, από το περίφημο εξώφυλλο που έχει μείνει ως «skulls and roses» του διπλού live album «Grateful Dead» (1970). Παραπέμπουν στον μύθο της αιώνiας επιστροφής, στον νεκρό που ξαναέρχεται στη ζωή αλλά όχι εκδικητικά, με ευγνωμοσύνη. O Jerry Garcia διάλεξε το όνομα του συγκροτήματος ξεφυλλίζοντας ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό και συναντώντας τον όρο.

skulls and roses

Το εικαστικό στο εξώφυλλο του Skeletons from the closet  (1974) είναι έργο του John Van Hamersveld. Η μεσαία γυναικεία μορφή, το νύχι της οποίας, μαζί με το κοτσάνι του τριαντάφυλλου, λειτουργεί ως βελόνα για τον δίσκο, είναι η θεά του Έρωτα από τον γνωστό πίνακα του Μποτιτσέλι «Η γέννηση της Αφροδίτης» (1486).

01/01/1974: 'Skeletons from the Closet' LP, Front. Warner Bros. Records Inc. Artwork: John Van Hamersveld. Art Direction: Bob Seidemann.
01/01/1974: ‘Skeletons from the Closet’ LP, Front. Warner Bros. Records Inc. Artwork: John Van Hamersveld. Art Direction: Bob Seidemann.

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία: Εικαστικά

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.