Το μουσείο / γκαράζ / βιομηχανικό κτίριο του Φιξ

—του Σάκη Κουρουζίδη—

Ολοκληρώνονται οι εργασίες μετατροπής του βιομηχανικού κτιρίου του Φιξ σε Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Νωρίτερα, τέλη του 1990, είχε μετατραπεί σε γκαράζ και εργοτάξιο εξυπηρέτησης των έργων του μετρό. Ένα τμήμα του, προς βορρά, έχει κατεδαφιστεί για τις ανάγκες αυτές του μετρό.

Ποιος θυμάται άραγε πια ότι, όταν επρόκειτο να γκρεμιστεί το μισό κτίριο του Φιξ στο Νέο Κόσμο, για να γίνουν οι εργασίες που αφορούσαν το υπό κατασκευή τότε μετρό, ο λόγος που προβλήθηκε ήταν αυτός και μόνον αυτός. Δηλαδή, έπρεπε από εκεί να εξέρχονται τα μπάζα από τη σήραγγα του μετρό. Επειδή τότε είχαν αντιδράσει πολλοί στο —μερικό— γκρέμισμα του κτιρίου (η Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, ο Σύλλογος των Αρχιτεκτόνων και πολλοί  μεμονωμένοι πολίτες (θυμίζω τον αείμνηστο Αριστομένη Προβελέγγιο), θεωρώντας ότι το κτίριο αυτό εκπροσωπεί ένα από τα σπουδαιότερα ευρωπαϊκά δείγματα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής μέσα στον αστικό ιστό, έργο του σπουδαίου αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου, ο τότε ΥΠΕΧΩΔΕ Κ. Λαλιώτης, για να ξεπεράσει τις δυσκολίες αυτές από τις αντιδράσεις (θυμίζω και μια μικρή —περίπου 20-30 άνθρωποι— διαδήλωση διαμαρτυρίας στην διαχωριστική νησίδα της Συγγρού), δήλωσε ότι το κτίριο του Φιξ θα επανέλθει στην αρχική του κατάσταση —και θα ανακαινιστεί, βεβαίως— μετά το πέρας των εργασιών του μετρό. Τα έργα έληξαν, το κτίριο παρέμεινε για μεγάλο διάστημα σε μια απίστευτη εγκατάλειψη, και στη συνέχεια αποφασίστηκε η μετατροπή του σε μουσείο.

 

zenetos zygos 1 foto

Ο Τάκης Ζενέτος

Αυτή η απαξίωση σε κτίρια που δεν είναι φανταχτερά, λουστραρισμένα, που δεν κολακεύουν την επιφανειακή ματιά, οδήγησε στη σημερινή Αθήνα· στο παράδοξο, η πόλη με την μεγαλύτερη ιστορία στην Ευρώπη να έχει τα λιγότερα δείγματα αυτής της διαδρομής στη σύγχρονη εικόνα της. Οδήγησε σε μια πρωτεύουσα που έχει τον λιγότερο τουρισμό σε σχέση με την υπόλοιπη χώρα, φαινόμενο μοναδικό στην Ευρώπη, καθώς ο πιο δημοφιλής τουριστικός προορισμός σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες είναι η πρωτεύουσά τους. Στην Αθήνα οι τουρίστες πραγματοποιούν, κατά μέσο όρο, λιγότερο από δύο διανυκτερεύσεις. Η έννοια τουρίστας στην Αθήνα ουσιαστικά δεν υφίσταται, υπάρχουν οι τουρίστες της Ακρόπολης, ίσως και του Σουνίου.

fix zygos 1a

Από το περιοδικό Ζυγός, τ. 72-75, Νοέμβριος 1961 – Φεβρουάριος 1962

Το κτίριο του Φιξ θα μπορούσε να αποκατασταθεί, να διατηρήσει ορισμένα βασικά στοιχεία του από αυτά που το χαρακτηρίζουν. Για πρώτη φορά ένα βιομηχανικό κτίριο μέσα στην πόλη «ανοίγει» στους απέξω με τα μεγάλα παράθυρα, κάνει ορατά στους γείτονες και στους διερχόμενους όσα υπάρχουν και όσα συντελούνται εντός. «Δένει» αυτήν τη λειτουργία με την πόλη, δεν την κρύβει με τους τεράστιους χωρίς ανοίγματα τοίχους που χαρακτήριζαν τα συνήθη βιομηχανικά κτήρια. Περνάς απέξω και βλέπεις μέσα καζάνια, μηχανές, ανθρώπους, βλέπεις να «παράγεται» κάτι μπροστά στα μάτια σου. Γίνεται κομμάτι της ζωής της πόλης. Ως εκ τούτου, και το ίδιο το εργοστάσιο οφείλει να είναι «εμφανίσιμο» και απέξω και από μέσα, αφού όλα φαίνονται. Η πόλη δεν κρύβει κάποιες λειτουργίες της και το εργοστάσιο δεν γκετοποιείται και δεν γκετοποιεί, δεν στέλνει τις ασχήμιες του στη «βιομηχανική ζώνη» μακριά από τα μάτια και την κρίση της πόλης.

fix syggrou b

Ένα δείγμα αυτής της λειτουργίας του θα μπορούσε να συμπληρωθεί με κάποιες ακόμα χρήσεις και ο χώρος να ζωντανέψει κρατώντας ένα κομμάτι της ιστορίας της πόλης. Να μετατραπεί, δηλαδή, σε ένα βιομηχανικό μουσείο και να συνυπάρξει, ενδεχομένως, και με κάποια παράλληλη πολιτιστική δραστηριότητα, πχ. ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης. Αυτό θα προϋπέθετε ίσως, την αποκατάσταση του κτηρίου στα αρχικά του όρια και να είχε μελετηθεί η μελλοντική του λειτουργία ως κτηρίου με «μεικτή» χρήση.

EPH.07.02.004

ζενετος fix3Η ιστορία της παραγωγής μπύρας από την οικογένεια Φιξ, ξεκινά το 1864 από τον Ιωάννη Φιξ που κατασκευάζει το πρώτο εργοστάσιο στην  περιοχή του σημερινού Κολωνακίου. Στο σημερινό του χώρο το πρώτο εργοστάσιο χτίζεται από τον Κάρολο Φιξ, γιο του Ιωάννη, το 1893. Τότε η περιοχή αυτή είχε ελάχιστα σπίτια και το εργοστάσιο, μεγάλο για τα δεδομένα της εποχής, ακουμπούσε στις όχθες του Ιλισού. Επεκτάθηκε σταδιακά και η γύρω περιοχή άρχισε, από τις αρχές του 1900, να χτίζεται με χαμηλές, κυρίως, κατοικίες.

Στα μέσα του 1950, αποφασίζεται η ανακατασκευή του και το έργο αναλαμβάνει ο Τάκης Ζενέτος. Ο νεαρός αρχιτέκτονας (γεννημένος το 1926), μετά από μια δεκαετή παραμονή, για σπουδές και εργασία, EPH.07.02.003στη Γαλλία, επιστρέφει στην Ελλάδα γεμάτος ιδέες, ως ένας από τους πρώτους εκπροσώπους του μοντερνισμού στην Ελλάδα. Η πρότασή του έγινε πανηγυρικά δεκτή από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων, ύστερα από εισήγηση του προϊσταμένου του τμήματος Βυζαντινών Μουσείων του Υπουργείου Πολιτισμού, Ισίδωρου Κακούρη:

Στα πλευρά της ευθύγραμμης λεωφόρου που ανεβαίνει από τη θάλασσα και συναντά το Ολυμπιείο και την Πύλη του Αδριανού. Κάτω από την Ακρόπολη και δίπλα στον Ιλισσό. Σ’ ένα περιβάλλον διώροφων κατά κανόνα, αστικών νεοκλασικών κατοικιών επί της Συγγρού και ταπεινότερων εργατικών κατοικιών προς την πλευρά του ποταμού. Σε μια Αθήνα που μόλις είχε ανακαλύψει την αντιπαροχή. Πρόκληση ερεθιστική όσο και ασεβής. Ο Ζενέτος την αποδέχθηκε με ευφυΐα, ίσως και έπαρση. Το εκτός αθηναϊκού μέτρου οικοδόμημα πήρε τη μορφή ενός μεγάλου καραβιού, που εισχώρησε στον Ιλισσό και ήρθε να αράξει απαλά στην είσοδο της πόλης. Η μεγαλοπρέπεια και η βαρύτητα των κάθετων στοιχείων της ελληνικής αρχιτεκτονικής αντικαταστάθηκε με τη σβελτάδα των οριζόντιων συνεχών ανοιγμάτων. Η προσφυγή στον οριζόντιο άξονα, αντί των καθέτων, υπήρξε η ευφυής λύση. Το κτίριο απέκτησε μια δυναμική φόρμα, φαινόταν να κινείται, να «πλέει» πάνω στο διάφανο νερό, που υποδηλωνόταν από τις συνεχείς τζαμαρίες του ισογείου… Ο χώρος της εργασίας, διάφανος, εισχωρούσε στη ζωή της πόλης. Και το αποτέλεσμα ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακό τη νύχτα, όταν το πάμφωτο εργοστάσιο ταξίδευε στο σκοτάδι και τη σιωπή, με τους εργάτες–πλήρωμα σε διαρκή ενεργητικότητα. Πρωτότυπες και ίσως ανεπανάληπτες λύσεις όχι μόνο αρχιτεκτονικές αλλά και κατασκευαστικές, για την επίτευξη του φανταστικού αποτελέσματος.

fix zygos 1b

Η μορφή που έδωσε ο Τ. Ζενέτος στο εργοστάσιο Φιξ

Ο Ζενέτος μελετά και κατασκευάζει δεκάδες βιομηχανικά κτήρια, μονοκατοικίες, πολυκατοικίες, αλλά ασχολείται και με πολεοδομικές μελέτες και ρυθμιστικά σχέδια. Επιθυμούσε την εισαγωγή όλων των σύγχρονων επιστημονικών επιτευγμάτων στη κατασκευαστική πρακτική και στην καθημερινότητα των ανθρώπων, την εποχή που στην Αθήνα είχε αρχίσει η «μαζική παραγωγή» κτιρίων. Τις βασικές του απόψεις συνόψισε σε μια ιδέα του με τίτλο Ηλεκτρονική Πολεοδομία, την οποία δημοσιοποίησε το 1962. Εκτός από το κτήριο του Φιξ, ένα άλλο σημαντικό έργο του είναι το «Στρογγυλό Σχολείο», ένα σχολικό συγκρότημα στον Άγιο Δημήτριο Αττικής, κτήριο που υπάρχει και λειτουργεί ακόμα, αλλά και με προβλήματα συντήρησης. Δημιούργημά του είναι και το θέατρο του Λυκαβηττού.

sxoleiozenetos

Το «Στρογγυλό σχολείο» στον Άγιο Δημήτριο (πάνω και κάτω)

 01Ζενετος ΛυκαββητόςΤο θέατρο στο Λυκαβηττό

Ο Τάκης Ζενέτος απογοητεύεται σταδιακά από τη πορεία των πραγμάτων στην Αθήνα, από την αδυναμία του να επηρεάσει έναν άλλο τρόπο οργάνωσης της πόλης και του τρόπου που χτίζει το μέλλον της και σταδιακά αποσύρεται. Τον πληγώνει ιδιαίτερα ο θάνατος του ανιψιού του Διομήδη Κομνηνού, του πρώτου νεκρού του Πολυτεχνείου και λίγα χρόνια αργότερα, το 1977, αυτοκτονεί πέφτοντας στο κενό από το γραφείο του.

EPH.07.02.002

Στο ειδυλλιακό περιβάλλον του μεσοπολεμικού αθηναϊκού τοπίου, δίπλα στο παλαιό κτήριο του Φιξ, υπήρχε μια μπυραρία με μπύρες από όλη τη Ευρώπη και με ανάλογο μεζέ. Εκεί, στις όχθες του Ιλισού, ο νεαρός φοιτητής της Αρχιτεκτονικής Αριστομένης Προβελέγγιος συνήθιζε να πίνει τη μπύρα του και να κάνει σχέδια για το μέλλον. Εκεί που, 25 χρόνια αργότερα, ο συνάδελφός του Τάκης Ζενέτος σχεδίασε και κατασκεύασε ένα πρότυπο βιομηχανικό κτήριο, έργο που εκτιμούσε ιδιαίτερα ο Α. Προβελέγγιος, όπως και τον δημιουργό του. Εκεί που μπυραρία με λουκάνικα δεν υπάρχει πια, όπως δεν υπάρχει και ο Ιλισός με τις όχθες του. Εκεί που δεν υπάρχει πια το εργοστάσιο που υπερέβη τον «εαυτό του» και την εποχή του.

Καλή τύχη στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης…

ΖΕΝΕΤΟς

Ο Τάκης Ζενέτος

fix

EPH.07.02.006

 * * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Αρχιτεκτονική / αστικό τοπίο

Το dim/art στο Facebook
Το dim/art στο Facebook

 

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.