Blue Note: 75 τζαζ χρόνια

—του Brian Morton. Μετάφραση για το dim/art: Γιώργος Θεοχάρης—

Η πιο γνωστή δισκογραφική εταιρεία της τζαζ γιορτάζει φέτος την 75η επέτειό της. Ξεκινώντας ταπεινά από τη Νέα Υόρκη, η Blue Note έγινε διάσημη όχι μόνο για τους δίσκους που κυκλοφόρησε, οι οποίοι καθόρισαν το είδος, αλλά και ως το κριτήριο του τι είναι cool, χάρη στις χαρακτηριστικές φωτογραφίες και τα εξώφυλλα των δίσκων, πολλά από τα οποία είναι συγκεντρωμένα σε ένα πολυτελές νέο εικονογραφημένο βιβλίο, με τίτλο Uncompromising Expression*. Απόψε, 22/11, η 75η επέτειος της Blue Note γιορτάζεται στο Λονδίνο με μια μεγάλη συναυλία.

Στην πολιτιστική ζωή υπάρχουν ορισμένοι αμετάβλητοι κανόνες. Αυτοί οι κανόνες ορίζουν ότι όλες οι καινοτομίες, ακόμη και ό,τι κάποτε εθεωρείτο αβάν-γκαρντ, γίνεται πολύ γρήγορα ρουτίνα· ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται όχι κατ’ ανάγκη ως φάρσα, αλλά σχεδόν πάντα ως αποκλιμάκωση· και ότι όποιος προσπαθεί να αναβιώσει τα περασμένα μεγαλεία είναι ανόητος.

Και όμως, το καλοκαίρι του 2014, κυκλοφόρησε ένας δίσκος ο οποίος φάνηκε να εξαλείφει τη μοιρολατρία και να γυρίζει το ρολόι σχεδόν 50 χρόνια πίσω, στο απόγειο μιας εταιρείας που για μερικούς, και μερικές φορές εναντίον των αποδεικτικών στοιχείων, έχει καθορίσει τη σύγχρονη τζαζ.

Bobby Hutcherson, Enjoy the View (2014) © 2014 Universal Music Group
Bobby Hutcherson, Enjoy the View (2014) © 2014 Universal Music Group

Το Enjoy the View είναι ένα άλμπουμ σφιχτής, εκφαστικής σύγχρονης τζαζ του βετεράνου βιμπραφωνίστα Bobby Hutcherson. Στο συγκρότημά του συμμετέχουν ονόματα πρώτης γραμμής, όπως ο σαξοφωνίστας David Sanborn, ο οργανίστας Joey DeFrancesco, οι οποίοι συνεισφέρουν από δύο συνθέσεις ο καθένας, και ο ντραμίστας Billy Hart, ένας μουσικός του οποίου οι συμμετοχές στη δισκογραφία συγκρίνονται με ελάχιστους στην ιστορία της τζαζ.

Το γεγονός που καθιστά αυτή την κυκλοφορία μοναδική –γιατί ένα νέο άλμπουμ από τον Hutcherson δεν είναι κάτι σπάνιο από μόνο του– είναι το διακριτικό λογότυπο της Blue Note στην πάνω αριστερή γωνία.

Το εξώφυλλο μπορεί να μην το κοσμεί μία σκοτεινή, μονόχρωμη φωτογραφία του επικεφαλής του συγκροτήματος, αλλά αποτελεί μία δυναμική υπενθύμιση μιας στιγμής στη ιστορία της δισκογραφίας, όταν η Blue Note, από άποψη και όχι για λόγους μάρκετινγκ, ανοίχτηκε σε καλλιτεχνικούς πειραματισμούς. Η γενική γραμμή της εταιρείας ήταν ηχογραφήσεις  με μουσικούς που μοιράζονταν τις ίδιες απόψεις για τη μουσική, οι οποίοι επιλέγονταν κατά περίπτωση μεγάλη και σταθερή αλλά άτυπη ομάδα, τολμηρή παρουσίαση της τζαζ ως μορφή τέχνης, και πάνω απ’ όλα τεχνική αρτιότητα.

Οι δίσκοι της Blue Note ακούγονταν –και ήταν– προβαρισμένοι. Οι ηχογραφήσεις λάμβαναν χώρα σε ώρες βολικές για τους μουσικούς, οι οποίοι κατά κανόνα πήγαιναν για ύπνο τα ξημερώματα, την ώρα που όλοι εμείς οι υπόλοιποι είμασταν καθ’ οδόν για τις δουλειές μας.

Οι συνθέσεις ηχογραφούνταν ξανά και ξανά, μέχρις ότου όλοι οι εμπλεκόμενοι να μείνουν ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα. Το υψηλό επίπεδο ποιητικού ελέγχου άφησε στα αζήτητα αναρίθμητες “εναλλακτικές ηχογραφήσεις” και απέρριψε εκδοχές οι οποίες αργότερα χρησιμοποιήθηκαν σε επανεκδόσεις για να συμπληρώσουν την διάρκεια των CD, ειδικές εκδόσεις και αναδρομικές κυκλοφορίες.

Αρκεί να ακούσει κανείς μία φορά το Enjoy the View για να αισθανθεί τον χρόνο να γυρίζει πίσω: υψηλής στάθμης αυτοσχεδιασμοί άψογα ηχογραφημένοι, αλλά ταυτόχρονα και τον λαμπερό, πολύ ισορροπημένο ήχο της σύγχρονης ψηφιακής ηχογράφησης, η οποία πλέον δεν προέρχεται από το στούντιο του βετεράνου μηχανικού Rudy Van Gelder στο Englewood Cliffs.

Αν το έργο αφηρημένης τέχνης στο εξώφυλλο δεν είναι αρκετή ένδειξη για την προέλευση του άλμπουμ, υπάρχουν και άλλες διάσπαρτες στο εσώφυλλο και το οπισθόφυλλο – μερικές χρήσιμες, κάποιες άλλες παραπλανητικές. Η σημείωση ότι ο Hart εμφανίζεται “με την άδεια της ECM Records”, της εταιρείας που σημάδεψε τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 είναι ένα χρήσιμο στοιχείο. Από την άλλη, ο Frank Wolf που αναφέρεται ως μηχανικός ήχου δεν ένας από τους Ιδρυτές της εταιρείας (άλλωστε το όνομά εκείνου γράφεται διαφορετικά).

Οι ιδρυτές της Blue Note και το Pete Johnson Blues Trio: (από αριστερά προς τα δεξιά) Max Margulis, Pete Johnson, Abe Bolar, Alfred Lion, Ulysses Livingston. Φωτογραφία του Francis Wolff (1939). Ευγενική παραχώρηση της οικογένειας του Max Margulis
Οι ιδρυτές της Blue Note και το Pete Johnson Blues Trio: (από αριστερά προς τα δεξιά) Max Margulis, Pete Johnson, Abe Bolar, Alfred Lion, Ulysses Livingston. Φωτογραφία του Francis Wolff (1939). Ευγενική παραχώρηση της οικογένειας του Max Margulis

Το άλμπουμ ηχογραφήθηκε στο Hollywood, ένας μέρος που δεν ταιριάζει στην εικόνα της Blue Note. Παραγωγός, μιας και δεν θα μπορούσε να είναι ο Van Gelder, ή κάποιος από τους διαδόχους του, όπως ο Michael Cuscuna ή ο Bob Belden, ήταν ο μουσικός Don Was. Αυτός είναι ο άνθρωπος που έχει αποδεχτεί την πρόκληση να οδηγήσει την Blue Note στην επόμενη φάση της.

Στην πραγματικότητα, η  Blue Note ξεκίνησε εκδίδοντας φάνκι, τζούκμποξ τζαζ της παλιάς σχολής.

Η δημιουργική τζαζ βρίσκεται και πάλι ψηλότερα από ό,τι μία ή δύο ή τέσσερις δεκαετίες πριν –υπήρξε μια σύντομη άνθηση στη δεκαετία του 1980, τότε που στην αδρανή για ένα διάστημα Blue Note ξανάρχισαν οι ηχογραφήσεις– και μάλιστα ψηλότερα με τους δικούς της όρους, και όχι στηριζόμενη σε τζαζ-ροκ υβρίδια, όπως στη δεκαετία του 1970, ή στα ποικίλα έθνικ ακούσματα και τις  κλασικές φόρμες, όπως συνέβαινε στις δεκαετίες που ακολούθησαν. Αυτές οι υβριδικές μορφές ήταν κατά κάποιον τρόπο ειδικότητα της ECM.

Έχουμε την τάση να ξεχνάμε ότι η Blue Note στην πραγματικότητα ξεκίνησε χωρίς μεγάλες καλλιτεχνικές φιλοδοξίες, εκδίδοντας φάνκι, τζούκμποξ τζαζ της παλιάς σχολής.

Η εταιρεία, ως γνωστόν, ιδρύθηκε από τον Γερμανό μετανάστη Alfred Lion, ο οποίος είχε έρθει στις ΗΠΑ το 1937. Ήταν λάτρης της τζαζ, αλλά αν η μουσική ήταν η αιτία να μεταναστεύσει, οι αφορμές ήταν ο Χίτλερ και η ύφεση. Αφού παρακολούθησε την ιστορική συναυλία του John Hammond From Spirituals To Swing στο Carnegie Hall, αποφάσισε με τον φίλο του Max Margulis να ασχοληθεί με τις ηχογραφήσεις του καυτού μπούγκι-γούγκι του Harlem.

Οι πρώτες ηχογραφήσεις της Blue Note ήταν με τους Meade Lux Lewis και Albert Ammons, οι οποίοι το 1939 ήταν ήδη μάλλον ξεπερασμένοι. Στο δίδυμο Lion & Margulis σύντομα προστέθηκαν ο Frank Wolff (με δύο f) και ο σχεδιαστής Reid Miles, ο οποίος, ακριβώς επειδή δεν πολυενδιαφερόταν για την τζαζ, συνέβαλε στην καθιέρωση της καινοτόμου εικόνας της εταιρείας.

Αυτή η ομάδα τα έβγαλε πέρα με την επιστράτευση, τις στρεβλώσεις της αγοράς εξαιτίας του πολέμου, τα προβλήματα με τα συνδικάτα και τις αμείλικτες οικονομικές δυσκολίες που αντιμετώπιζε η τζαζ δισκογραφία, και ήταν σε ετοιμότητα για να καταγράψει τον νέο, σκληρό ήχο του μπιμπόπ.

Για να κυριολεκτήσουμε, το πραγματικό λίκνο του μπιμπόπ ήταν οι μικρές εταιρείες  Savoy και Dial, αλλά ο Lion είχε την προνοητικότητα να δει τις εμπορικές δυνατότητες της νέας τάσης και των μουσικών που καθόρισαν τον ξέφρενο ρυθμό και τις σπινταριστές αρμονικές της, και να μπει δυναμικά στη νέα αγορά.

Η Blue Note, έχοντας στο δυναμικό της τον ντραμίστα Art Blakey, τον εκφραστικό πιανίστα Horace Silver και τον αινιγματικό Thelonious Monk, γνώρισε νέα άνθηση. Επιπλέον, με τον σαξοφωνίστα Ike Quebec (παρότι ο ίδιος ήταν, ως μουσικός,  πιο συμβατικός από τους υπόλοιπους) στη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή, η πολιτική της εταιρείας απόκτησε όραμα και συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Eric Dolphy, Out To Lunch! (1964) © 2014 Universal Music Group
Eric Dolphy, Out To Lunch! (1964) © 2014 Universal Music Group

Μεταξύ 1945 και 1965 η Blue Note ήταν η κορυφαία εταιρεία για την τζαζ της  ανατολικής ακτής. Με την κυκλοφορία ηχογραφήσεων του βετεράνου Sidney Bechet, του πρώτου ώριμου –με τη σύγχρονη έννοια– σολίστα της τζαζ, η εταιρεία στράφηκε τότε με νέα δημιουργική αυτοπεποίθηση και αποφασιστικότητα στην αφρο-αμερικάνικη μουσική.

Και όμως, στην ιστορία της Blue Note υπάρχουν διάφορα δευτερεύοντα στοιχεία που συνήθως δεν τονίζονται. Η συχνά ανεξέταστη φήμη της εταιρείας περί πρωτοπορίας και καινοτομιών δεν ταιριάζει με την άβολη λεπτομέρεια ότι οι μεγάλοι καινοτόμοι της σύγχρονης τζαζ δεν συνδέονταν με την Blue Note παρά μόνο έμμεσα.

Ούτε ο Miles Davis ούτε ο Charles Mingus ήταν “καλλιτέχνες της Blue Note”. Τα ριζοσπαστικά άλμπουμ του Ornette Coleman κυκλοφόρησαν από την Atlantic, ενώ από την εταιρεία του Lion κυκλοφόρησαν μόνο μια χούφτα σκοτεινοί, αλλά υποτιμημένοι δίσκοι του. Ο Cecil Taylor, ίσως ο πιο καινοτόμος απ’ όλους, ανήκε στο δυναμικό της εταιρείας μόνο για ένα σύντομο χρονικό διάστημα.

Ο John Coltrane έκανε μόνο έναν δίσκο στην Blue Note. Ο Eric Dolphy το ίδιο, αν και μεσολάβησε ο  πρόωρος θάνατός του το 1964·  παρ’ όλα αυτά, και εξαιτίας του εξωφρενικού ξώφυλλου του Reid Miles, το Out To Lunch! ψηφίζεται τακτικά ως ο καλύτερος τζαζ δίσκος όλων των εποχών.

Η πραγματική ώθηση στην εταιρεία δόθηκε μέσα από τις παραγωγές του χαρντ μποπ και όχι από τους αβάν-γκαρντ πειραματισμούς. Ο τρομπετίστας Lee Morgan είναι το προφανές αντιπροσωπευτικό παράδειγμα, και ο σπουδαίος φάνκι δίσκος του The Sidewinder, μια δουλειά την οποία αναπαρήγαγε σε διαφορετικά κλειδιά καθ’ όλη την επόμενη δεκαετία, το απόλυτο δείγμα μιας “τυπικής” κυκλοφορίας της Blue Note.

Φωτογραφίες του Francis Wolff από την ηχογράφηση του The Sidewinder, 21 Δεκεμβρίου 1963. © 2014 Mosaic Images
Φωτογραφίες του Francis Wolff από την ηχογράφηση του The Sidewinder, 21 Δεκεμβρίου 1963. © 2014 Mosaic Images

Το κύριο μειονέκτημα της προφανούς γενναιοδωρίας του Lion είναι ότι μουσικοί όπως ο Hutcherson ή ο πιανίστας Andrew Hill, ένας άλλος σημαντικό συνθέτης, συχνά λάμβαναν μέρος στις ηχογραφήσεις οι ίδιοι επειδή ο Lion πλήρωνε  καλά, απλώς και μόνο για να δουν τις πιο ξεχωριστές δουλειές τους να μαζεύουν σκόνη, σε μερικές περιπτώσεις για ολόκληρες δεκαετίες, στο αρχείο ως μη εμπορικές· το The Kicker του Hutcherson ηχογραφήθηκε το 1963 και κυκλοφόρησε μόλις το 1999, ενώ μερικές από τις καλύτερες δουλειές του Hill έμειναν στο ψυγείο για παρόμοιο χρονικό διάστημα.

Οι καλύτερες παραγωγές της εταιρείας συγκαταλέγονται ανάμεσα στις πιο αγαπημένες της αμερικάνικης μουσικής

Το άλλο ερωτηματικό που αιωρείται πάνω από την κατά τα άλλα άγια εικόνα του Lion είναι η προθυμία του να δεσμεύει εθισμένους καλλιτέχνες με συμφωνητικά, να τους δίνει προκαταβολές για ναρκωτικά και στη συνέχεια να τους ζητάει να κλείσουν τις προκαταβολές με ηχογραφήσεις, τα κέρδη από τις οποίες έμπαιναν στον λογαριασμό της εταιρείας. Πράγματι, το ίδιο το γεγονός ότι ένα λευκός Ευρωπαίος καθόριζε την καλλιτεχνική πολιτική σε ό,τι αφορούσε την αφρο-αμερικάνικη μουσική είναι αμφίσημο.

Και όμως, η Blue Note έχει επιβιώσει απ’ όλες τις αναθεωρητικές απόπειρες. Οι καλύτερες παραγωγές της συγκαταλέγονται ανάμεσα στις πιο αγαπημένες της αμερικάνικης μουσικής. Τα εξώφυλλά της έχουν δημιουργήσει σχολή. Ακόμα και τα σκουπίδια των ηχογραφήσεων της θεωρούνται θησαυροί.

Σε μια εποχή που στη μουσική κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο τα ροκ άλμπουμ, η Blue Note εξαγοράστηκε από την Liberty, για να επιστρέψει ως ημιανεξάρτητη  ετικέτα το 1985, με ένα κύμα ηχογραφήσεων της νέας τζαζ, και επικεφαλής τον πιανίστα Michel Petrucciani και τον μια φορά κι έναν καιρό μοντέρνο αλλά πλέον παρωχημένο Charles Lloyd, ο οποίος κάποτε έπαιζε σύγχρονη τζαζ με ακροατήριο χίπηδες  σε φεστιβάλ στο Fillmore.

Η Blue Note πέρασε δύσκολες στιγμές όταν ανακατεύτηκε με την άσιντ τζαζ και τη χορευτική μουσική, αλλά η κατάσταση της αγοράς της τζαζ είναι και πάλι σταθερότερη, και με τον Was επικεφαλής η εταιρεία μπορεί να απολαύσει ξανά όχι μόνο τη θέα του δικού της ένδοξου παρελθόντος, αλλά και τον δρόμο που ανοίγεται μπροστά της.

 

 

* Το Uncompromising Expression: 75 Years of the Finest in Jazz του Richard Havers κυκλοφόρησε από την Thames & Hudson λίγο πριν από την επετειακή συναυλία στο Royal Festival Hall του Λονδίνου στις 22 Νοεμβρίου 2014, όπου θα εμφανιστούν ο Robert Glasper, ο Jason Moran και άλλοι. Ο Havers θα συνομιλήσει με τον Don Was στις 6 μ.μ. σε μια ειδική εκδήλωση πριν τη συναυλία.

cover

Σύνθεση εξωφύλλων © 2014 Universal Music Group

Πηγή: BBC Arts.

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Μουσική

Το dim/art στο Facebook
Το dim/art στο Facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.