Προσωπικές – Συλλογικές Μυθολογίες

Re-culture στην Πάτρα

Για τρίτη συνεχόμενη χρονιά πραγματοποιείται στην Πάτρα το Re-culture, ένα διεθνές εικαστικό φεστιβάλ, η διοργάνωση του οποίου από την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία Art in Progress —σε συνεργασία φέτος με με το «Παράρτημα Προστασίας Παιδιού Αχαΐας – Σκαγιοπούλειο» του Κέντρου Κοινωνικής Πρόνοιας της περιφέρειας δυτικής Ελλάδας (Υπουργείο Εργασίας, Πρόνοιας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων) και την Κινηματογραφική Λέσχη Πάτρας— επιχειρεί να συμβάλει στην προβολή, στην ανάπτυξη και στην ανάδειξη της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα. Το φετινό Re-culture ΙΙΙ, με γενικό θέμα «Risk» —το οποίο ξεκίνησε στις 8 Νοεμβρίου και θα διαρκέσει έως τις 28 Δεκεμβρίου— έχει τεθεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, του Πανεπιστημίου Πατρών και της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας, ενώ υποστηρίζεται επίσημα από το the Office for Contemporary Art Norway, το Pro Helvetia Swiss Arts Council, τον Οργανισμό Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ, τη Σουηδική, τη Νορβηγική πρεσβεία και τη γερμανική πρεσβεία στην Ελλάδα.

Η διεθνής εικαστική έκθεση σύγχρονης τέχνης στο πλαίσιο του Re-culture θα φιλοξενήσει 150 καλλιτέχνες και περισσότερα από 250 έργα σύγχρονης τέχνης από όλο τον κόσμο, με τη φροντίδα 12 ελλήνων και ξένων επιμελητών. Οι καλλιτεχνικές αποστολές προέρχονται από την Αγγλία, την Ελβετία, την Ελλάδα, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ, τη Νορβηγία και τη Σουηδία.

Μεταξύ των επιμελητών είναι και η δρ. Δωροθέα Κοντελετζίδου, ιστορικός/θεωρητικός της τέχνης, η οποία έχει επιμεληθεί την έκθεση «Προσωπικές-Συλλογικές Μυθολογίες», σύμφωνα με το σκεπτικό που παρουσιάζεται στο κείμενό της που ακολουθεί. Η έκθεση αυτή πραγματοποιείται στην Αγορά Αργύρη, Αγίου Ανδρέου 14, που λειτουργεί καθημερινά από τις 9 το πρωί έως τις 9 το βράδυ. Εκθέσεις του Re-culture III επίσης φιλοξενούνται στο Σκαγιοπούλειο Κέντρο, Σολωμού και Ιεροθέου, και είναι ανοικτές για το κοινό από τις 9 το πρωί έως τις 2 το μεσημέρι και από τις 6 το απόγευμα έως τις 9 το βράδυ. Ακόμη, καθημερινά γίνονται ξεναγήσεις για σχολεία και στους δύο εκθεσιακούς χώρους τις εξής ώρες: 9:00 – 9:45, 10:00 – 10:45, 11:00 – 11:45.

Αναλυτικά στοιχεία μπορείτε να βρείτε εδώ: http://www.artinprogress.eu/english-re-culture-3/

* * *

Προσωπικές – Συλλογικές Μυθολογίες (ή: ο καλλιτέχνης ως «υλικό»)

—της Δωροθέας Κοντελετζίδου—

01

αριστερά Ράνια Μπέλλου, Ασπασία Κρυσταλά, Γιώργος Κατσάγγελος

Κοινότοπη λέξη της εποχής μας αποτελεί η λέξη «δημιουργός», λέξη που ενώ γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιήθηκε σε ορισμένο ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο τον 19ο αιώνα, ενώ γνωρίζουμε ότι απευθύνεται στον δήμο, οι καλλιτέχνες —στην αναζήτηση μιας σχέσης με τον δημόσιο χώρο ή μιας παραγωγικής σχέσης με την αγορά— επιχειρούν να αποδώσουν έτσι στην καλλιτεχνική τους εργασία μια διάσταση που να τους εντάσσει σ’ ένα κοινωνικό πλαίσιο. Το ερώτημα, λοιπόν, που τίθεται και που τείνουμε να το αγνοούμε, είναι κατά πόσο η τέχνη, η καλλιτεχνική εργασία αποτελούν έναν προσωπικό ή συλλογικό μύθο, και εάν ναι, κατά πόσο απευθύνεται ή αφορά στο δημόσιο κοινωνικό χώρο ως κοινωνικό αγαθό. Είναι κοινωνικό αγαθό η τέχνη; Όχι, θα απαντούσα απερίφραστα, με την έννοια ότι αφορά μια προσωπική διαδικασία η οποία καθορίζεται από το βασικό «υλικό» που είναι η ιδέα και το πώς αυτή δομείται ώστε να αποτελέσει αντικείμενο-πρόταση, να αποτελέσει τέχνη, μια ταυτολογία, δηλαδή, η οποία, προσωποποιημένη, παρασύρει τον καλλιτέχνη, λόγω της επικοινωνιακής ανάγκης, σε μια ψευδαίσθηση συλλογικότητας.

Στο πλαίσιο της ψευδούς συλλογικότητας αναπτύχθηκε και ο προσωπικός ή συλλογικός μύθος, έτσι ώστε ο καλλιτέχνης να εικονογραφεί την εκάστοτε «πραγματικότητά» του και να την αναγάγει σε «δημόσιο» κριτικό λόγο, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρος από τη συνθήκη μορφοποίησης της ιδέας, από μια ανοικτή, δηλαδή, διαδικασία, σε μια ιδεολογική θεωρητικοποίηση της ιδέας ως πράξης διαμαρτυρίας.

Η εικονογραφία των προσωπικών μύθων όπως εμφανίστηκε στους Christian Boltanski, Annette Messager, Gilbert & George, Sarkis, Cindy Sherman, Sophie Calle και άλλους καλλιτέχνες, δηλαδή η προσωπική μνήμη, μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι η απάντηση στην «εισαγωγή» του κοινότοπου, του καθημερινού αντικειμένου. Να διευκρινισθεί ότι το καθημερινό αντικείμενο και η ένταξή του στην εικαστική σκηνή συμβάδισε με την ανάπτυξη του Τύπου και της δημοσιογραφίας η οποία «οργάνωνε» τη σύγχρονη συνείδηση έτσι ώστε το καθημερινό να καταστεί αντικείμενο παράστασης στον καλλιτεχνικό χώρο, στην ψυχολογία, στην κοινωνιολογία και στη φιλοσοφία. Ο Heidegger σημείωνε, εξάλλου, ότι η καθημερινή κοινοτοπία εμφανίζεται, κυρίως, όταν ο άνθρωπος έχει αγγίξει ένα ιδιαίτερα αναπτυγμένο και διαφορετικό επίπεδο κουλτούρας, με αποτέλεσμα να κατευθύνεται προς έναν κόσμο περισσότερο συγκεκριμένο, ξεσκεπάζοντας με αυτόν τον τρόπο την ανθρώπινη πραγματικότητα. Στο πλαίσιο αυτό οφείλουμε να αναρωτηθούμε κατά πόσο η ανθρώπινη πραγματικότητα αποτελεί για τον καλλιτέχνη διαπραγματεύσιμο υλικό καλλιτεχνικής εργασίας και κατά πόσο το υλικό αυτό, μεταφορικά και κυριολεκτικά, δύναται να εκφράσει το δημόσιο σύνολο. Μήπως η τάση αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι ενώ η καλλιτεχνική εργασία αφορά αποκλειστικά και μόνο τον καλλιτέχνη, τη διόγκωση ή την εκτόνωση του εγώ, στη συνέχεια επικαλύπτεται από λέξεις όπως «δημιουργία», «επικοινωνία», «συλλογικότητα», ώστε να αποδοθούν επικοινωνιακές αλλά και κοινωνικές ιδιότητες και διαστάσεις;

03

 αριστερά (επίτοιχα) Άννα Πιάτου, μπροστά και πίσω Έκτορας Μαυρίδης, κέντρο και δεξιά
Ευγενία Αποστόλου

Είναι γεγονός ότι η «σκηνοθεσία» της καθημερινής ζωής από τον Boltanski αλλά και η σχέση του με τη συλλογική μνήμη άγγιξε μια ολόκληρη γενιά καλλιτεχνών τη δεκαετία του 1990, η οποία εκδήλωσε με ποικίλους τρόπους την εξάρτησή της από το πραγματικό, εκδήλωσε μια υποκειμενική ματιά στη φευγαλέα καθημερινότητα και στο προσωπικό βίωμα.

Ο καθημερινός κόσμος ως έργο τέχνης και το δικαίωμα περιγραφής του διεκδικήθηκε ήδη από τους καλλιτέχνες του 19ου αιώνα αλλά και από τους καλλιτέχνες των αρχών του 20ού αιώνα, όπως, π.χ., από τον Fernard Leger, που ονειρευόταν ένα εικοσιτετράωρο φιλμ όπου θα αποτυπωνόταν η ζωή ενός ζευγαριού —η εργασία του, οι σιωπές του, η προσωπική και ερωτική ζωή του— χωρίς καμία επεξεργασία. Ενώ στη λογοτεχνία αποτυπώνεται από τον Kafka μέχρι τον Joyce, με τρόπο ώστε οι χαρακτήρες να παύουν να είναι ήρωες και να αντικαθίστανται από ένα ανώνυμο εγώ, με αποτέλεσμα το πραγματικό να μην είναι ποτέ ωραίο από τη στιγμή που ανασύρεται ως ανάλογο αυτού του ίδιου.

Το καθημερινό, όμως, αντικείμενο καθορίζεται από τη σχέση του με το υποκείμενο που το χρησιμοποιεί, δηλαδή τον άνθρωπο. Όταν αυτό το υποκείμενο στρέφεται από το καθημερινό αντικείμενο στο προσωπικό, δεν θα μπορούσε αυτό να θεωρηθεί παρά ως η άρνηση της καθημερινής πραγματικότητας αλλά και συγχρόνως η άρνηση στα μορφολογικά όρια (υλικά), με αποτέλεσμα το σχήμα, το οποίο κατά τη δεκαετία του 1960 εκδήλωνε τη λειτουργική του αυτονομία και δράση, να στρέφεται σε ένα είδος εσωτερικής αφήγησης ώστε μέσα από τις προσωπικές μυθολογίες να ενταχθεί στο κοινωνικό σύνολο. Η όποια μορφοποίηση, πλέον, από το υποκείμενο διαποτίζεται από τη μυστηριώδη ιστορία του ανθρώπου-καλλιτέχνη, αφηγούμενη από αυτόν τον ίδιο ως ένα είδος επερώτησης στον προσωπικό του προορισμό. Η προσωπική μνήμη του υποκειμένου γίνεται αντικείμενο μιας προσωπικής καλλιτεχνικής διαδικασίας. Μιας διαδικασίας που πολλές φορές αυτοαναιρείται από τη διακοσμητική ή τη μανιερίστικη επανάληψη των σχημάτων και η οποία καταλήγει να αναδεικνύει το εικαστικό, πολλές φορές, αδιέξοδο.

04

 αριστερά Χρήστος Βενέτης, δεξιά Ηλίας Παπαηλιάκης

Η γλωσσολογική και πλαστική μετάπλαση της προσωπικής μνήμης αφορούν στη δόμηση μιας αισθητικής εικόνας του καλλιτέχνη, την αναπαράσταση των υποκειμενικών σχέσεων που προκύπτουν από τη θέληση, την επιθυμία του καλλιτέχνη για μια άλλη σχέση με τη δική του πλέον πραγματικότητα, ώστε οι προσωπικοί μύθοι να υπερισχύουν των συλλογικών. Εκ των υστέρων, πλέον, μπορούμε να επισημάνουμε ότι αυτή η σχέση εγγράφεται σε μια πολιτική μη συλλογική σχέση του καλλιτέχνη με το κοινωνικό σύνολο.

Οι καλλιτέχνες δεν «πηγαίνουν» στην εσωτερικότητα των «πραγμάτων», ώστε να την υπογραμμίσουν, αλλά αφηγούνται ένα είδος προσωπικού ημερολογίου που κοινοποιείται εις βάρος της διήγησης του συλλογικού λεχθέντος. Υπ’ αυτήν την οπτική γωνία, η καλλιτεχνική εργασία τείνει να αποκτήσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της από τη χρήση του μέσου που έχει στη διάθεσή του ο καλλιτέχνης, με αποτέλεσμα το/τα μέσα να καταλήγουν να είναι το χαρακτηριστικό της εκάστοτε εργασίας εις βάρος της ίδιας της διαδικασίας. Το μέσο καταλήγει να είναι ο τρόπος προβολής της καλλιτεχνικής εργασίας με τέτοιον τρόπο ώστε να υποκαθιστά την ιδέα ή ακόμη και να την εκμηδενίζει προς όφελος της τεχνογνωσίας ή της τεχνικής.

Στο πλαίσιο αυτό η αναζήτηση έχει, πλέον, περιορισθεί στα όρια μεταξύ προσωπικών μύθων και μέσου, ώστε ακόμη και «η πολιτικοποίηση της αισθητικής», στην οποία αναφερόταν ο Walter Benjamin, να αποτελεί, στις μέρες μας, ουτοπία.

Οι «Προσωπικές – Συλλογικές Μυθολογίες» επιχειρούν, μέσα από ετερόκλητα έργα και πολλαπλά μέσα να προσδιορίσουν την πράξη αυτή που καθιστά την καλλιτεχνική εργασία επερώτηση σ’ ένα διευρυμένο σύστημα το οποίο καθορίζει την ίδια την καλλιτεχνική εργασία ως καλλιτεχνική διαδικασία εις βάρος της φόρμας αλλά που ανήκει στη «γοητευτική και μυστήρια ιστορία του ανθρώπου να την αποκαλύψει αλλά και να τη διηγηθεί αυτός ο ίδιος».

 

Υποσημείωση: Το 1964 ο κριτικός τέχνης Gérard Gassiot-Talabot παρουσιάζει στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού την έκθεση «Mythologies quotidiennes» και το 1972 ο Harold Szeeman παρουσιάζει στο Κάσελ, στην Documenta 7 την έκθεση «Mythologies individuelles».

02

αριστερά, Βασίλης Βασιλακάκης, δεξιά, Λίνα Μπέμπη

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Εικαστικά

Το dim/art στο Facebook
Το dim/art στο Facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.