Γιατί οι καλύτερες σκέψεις σάς έρχονται στο ντους

Η δημιουργικότητα, η διάσπαση της προσοχής και η «περίοδος επώασης»

—του Josh Jones / Open culture | Μετάφραση για το dim/art: Γιώργος Θεοχάρης—

«Το μεγάλο Τάο ξεθωριάζει».

Έτσι αρχίζει μία μετάφραση του 18ου κεφαλαίου του Tao Te Ching. Η πρόταση αποτυπώνει την απογοήτευση που προξενείται από μια χαμένη αποκάλυψη. Είτε πρόκειται για κάτι που το κατανοείτε πλήρως όταν έχετε μόλις ξυπνήσει, είτε για μια στιγμή διαύγειας στο ντους, από τη στιγμή που τα γρανάζια του μυαλού σας αρχίζουν να γυρίζουν και να ψάχνετε τριγύρω για στυλό και χαρτί, η φώτιση έχει εξαφανιστεί και έχει αντικατασταθεί από μία συγκεχυμένη, αμήχανη απορία: «Τι ήταν αυτό πάλι;».

«Όταν η ευφυΐα βγαίνει στο προσκήνιο, ο κίνδυνος πλάνης είναι μεγάλος».

aqua-notes-home

 

Οι ξαφνικές εκλάμψεις διορατικότητας που έχουμε σε καταστάσεις περισπασμού του μηχανισμού συνειδητής σκέψης –όταν κάνουμε ντους, όταν ξεχορταριάζουμε τον κήπο, όταν οδηγούμε από τη δουλειά στο σπίτι– συχνά διαφεύγουν του μηχανισμού συνειδητής σκέψης, ακριβώς επειδή απαιτούν την αποδέσμευσή του. Όταν παραείμαστε απασχολημένοι με συνειδητές σκέψεις –όταν εξασκούμε τη νοημοσύνη μας, τρόπον τινά–, η δημιουργικότητα και η έμπνευση υποφέρουν. «Το μεγάλο Τάο ξεθωριάζει».

Οι διαισθητικές αποκαλύψεις που έχουμε κατά τη διάρκεια του ντους ή κατά την εκτέλεση άλλων καθηκόντων που δεν απαιτούν σκέψη είναι αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «επώαση». Στο διαδικτυακό Mental Floss το φαινόμενο περιγράφεται ως εξής: «Δεδομένου ότι κάθε τέτοιου είδους δουλειά ρουτίνας δεν απαιτεί πολλή σκέψη, περνάτε στον αυτόματο πιλότο. Αυτό απελευθερώνει το ασυνείδητο και του επιτρέπει να ασχοληθεί με κάτι άλλο. Το μυαλό σας αρχίζει την περιπλάνηση, αφήνοντας τον εγκέφαλό σας να παίξει με την ησυχία του ένα παιχνίδι ελεύθερου συνειρμού χωρίς περιορισμούς».

Είμαστε άραγε καταδικασμένοι να χάνουμε πάντοτε τον ειρμό μας όταν έχουμε συνείδηση του τι κάνουμε; Καθόλου. Στην πραγματικότητα, κάποιοι ερευνητές, όπως οι Allen Braun και Siyuan Liu, έχουν παρατηρήσει τη λειτουργία της επώασης σε άτομα κατά τη διάρκεια έντονα δημιουργικής εργασίας, όπως είναι, λ.χ., των freestyle ράπερ. Τη δεξιότητά τους πρέπει να την ακονίζουν και να την εξασκούν εξαντλητικά· ωστόσο, πρόκειται για δεξιότητα που βασίζεται στην αυτοσχεδιαστική έμπνευση.

Η φημισμένη νευρλόγος Alice Flaherty πιθανολογεί ότι το βασικό βιολογικό συστατικό στην επώαση είναι η ντοπαμίνη, ο νευροδιαβιβαστής που απελευθερώνεται όταν είμαστε χαλαροί και άνετοι. Κατά τη Flaherty, «οι άνθρωποι διαφέρουν όσον αφορά το επίπεδο της θέλησης για δημιουργία σύμφωνα με τη δραστηριότητα των διαδρομών της ντοπαμίνης στο μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου». Περισσότερη χαλάρωση σημαίνει περισσότερη ντοπαμίνη – και περισσότερη ντοπαμίνη σημαίνει περισσότερη δημιουργικότητα.

ideas_in_the_shower

Άλλοι ερευνητές, όπως οι Ut Na Sio και Thomas C. Ormerod του Πανεπιστήμιου του Λάνκαστερ, έχουν αναλάβει μια ανάλυση περισσότερο ποιοτικού χαρακτήρα των «ανεκδοτολογικών αναφορών για τις διεργασίες που αφορούν τις διανοητικές ανακαλύψεις ατόμων τα οποία χαιρετίστηκαν ως ιδιοφυΐες». Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι ο  Samuel Taylor Coleridge, ο οποίος λέγεται ότι συνέθεσε το ποίημα «Kublai Khan» –«ένα όραμα μέσα σ’ ένα όνειρο»– εν μέσω μιας αυθόρμητης αποκάλυψης (ή της αχλής του οπίου) – προτού εκείνο το ενοχλητικό «άτομο από το Porlock» διακόψει τη μαγική στιγμή.

Οι Sio και Ormerod ερευνούν τη βιβλιογραφία των «περιόδων επώασης», ελπίζοντας ότι  «θα μας επιτρέψουν [οι περίοδοι επώασης] να τις χρησιμοποιήσουμε αποτελεσματικά έτσι ώστε να προωθήσουμε τη δημιουργικότητα σε περιστάσεις όπως η επίλυση ατομικών προβλημάτων, η μαθησιακή διαδικασία στην τάξη και η λειτουργικότητα στους εργασιακούς χώρους». Η ενδελεχής έρευνά τους δείχνει ότι μπορούμε να ασκήσουμε κάποιο βαθμό ελέγχου στην επώαση, χρησιμοποιώντας ασύνειδες διεργασίες στη ρουτίνα μας. Αλλά γιατί είναι απαραίτητο αυτό;

Ο ψυχολόγος John Kounios του Πανεπιστήμιου του Drexel δίνει μία απλή εξήγηση των ασύνειδων διεργασιών, τις οποίες ονομάζει «δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας». Στο Wired ο Nick Stockton συνοψίζει τη θεωρία του Kounios ως εξής:

Ο εγκέφαλός μας συνήθως ταξινομεί τα πράγματα εντάσσοντάς τα σε ευρύτερο πλαίσιο: τα παράθυρα αποτελούν μέρος των κτιρίων και τα αστέρια ανήκουν στον νυχτερινό ουρανό. Οι ιδέες πάντα μπερδεύονται μεταξύ τους ως έναν βαθμό, αλλά όταν επικεντρωνόμαστε σε κάποιο συγκεκριμένο ζήτημα, η σκέψη μας τείνει να είναι γραμμική.

arch-bath

 Αρχιμήδης

Το ντους –ή το μπάνιο, στην περίπτωση του Αρχιμήδη– προσφέρει στο μυαλό ένα διάλειμμα, κατά τη διάρκεια του οποίου μας επιτρέπεται να δημιουργήσουμε περίεργες, τυχαίες συσχετίσεις των πραγμάτων, οι οποίες αποτελούν την ουσιαστική βάση της δημιουργικότητας. Μπαίνω στον πειρασμό να σκεφτώ ότι ο Wallace Stevens ξόδεψε πολύ χρόνο στο ντους. Ή ίσως, όπως και ο Stockton, να κρατούσε ένα «Ημερολόγιο Τουαλέτας» (που είναι ό,τι ακριβώς καταλαβαίνετε).

Αφήνοντας τα γνωστά παραδείγματα στην άκρη, η συγκεκριμένη έρευνα υπαινίσσεται ότι η δημιουργικότητα φτάνει στο αποκορύφωμά της όταν είμαστε ευχάριστα αφηρημένοι. Ή, όπως γράφει ο ψυχολόγος Allen Braun, «πρόκειται μάλλον για χαλάρωση των “εκτελεστικών λειτουργιών” η οποία  ανοίγει τον δρόμο σε μια πιο φυσική προσοχή, που δεν είναι αυστηρά συγκεντρωμένη σε ένα και μόνο πράγμα, και δεν λογοκρίνει τις διαδικασίες· αυτό θα μπορούσε να είναι το σήμα κατατεθέν της δημιουργικότητας».

Τίποτα από τα παραπάνω δεν σημαίνει ότι θα είστε πάντοτε σε θέση να καταγράφετε τις λαμπρές σας ιδέες πριν ξεθωριάσουν. Δεν υπάρχει καμιά αλάνθαστη μέθοδος που να εγγυάται τη χρήση της δημιουργικής απόσπασης της προσοχής. Αλλά, όπως γράφει ο Leo Widrich στο Buffer, υπάρχουν μερικά κόλπα που μπορεί να σας φανούν χρήσιμα. Για να αυξηθεί η δημιουργική παραγωγή σας και για να μεγιστοποιήσετε τη διορατικότητα κατά τις περιόδους επώασης, σας προτείνει τα εξής:

  1. «Έχετε πάνω σας ένα σημειωματάριο ανά πάσα στιγμή, ακόμη και στο ντους». (Για τον σκοπό αυτό, ο Widrich συνιστά ένα αδιάβροχο σημειωματάριο.)
  2. «Προγραμματίστε την αποδέσμευση και την απόσπαση της προσοχής». Ο Widrich ονομάζει την τεχνική αυτή «εξω-εσωτερική». Ο John Cleese δίνει μια άλλη εκδοχή της προγραμματισμένης έμπνευσης.
  3. «Ζορίστε το μυαλό σας: Βάλτε του δύσκολα». Αυτό φαίνεται αντιφατικό – το αντίθετο της χαλάρωσης. Αλλά, όπως εξηγεί ο Widrich, όταν ζορίζετε τον εγκέφαλό σας με πραγματικά δύσκολα προβλήματα, άλλα προβλήματα σας φαίνονται συγκριτικά πολύ ευκολότερα.

Μπορεί να σας φαίνεται ότι απαιτείται μεγάλη προσπάθεια για να κάνετε το μυαλό σας να χαλαρώσει, να παραγάγει περισσότερη ντοπαμίνη και να δουλέψει αλλόκοτα, κυκλικά και εμπνευσμένα. Αλλά η προσπάθεια έγκειται στο να εκμεταλλευτείτε αποτελεσματικά ό,τι ήδη συμβαίνει στο ασύνειδο μέρος του μυαλού σας. Αντί να ψαχουλεύεται στα τυφλά για εκείνη την ευφυή έκλαμψη  που μόλις πριν από λίγο είχατε, μπορείτε να μάθετε, όπως αναφέρεται στο Mental Floss, «να έχετε τεταμένη την προσοχή σας όποτε κάνετε κάτι που δεν χρειάζεται προσοχή».

Print

 

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Επιστήμη

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.