Βιβλιοθεραπεία: Φέρνει το διάβασμα την ευτυχία;

Ιστορίες ανάγνωσης #34 — μια στήλη για επίμονους αναγνώστες, γραμμένη από λάτρεις της ανάγνωσης

—της Hephzibah Anderson / BBC Cutlure | Μετάφραση για το dim/art: Γιώργος Θεοχάρης—

Η Hephzibah Anderson εξηγεί ότι δεν είναι μόνο τα βιβλία αυτοβοήθειας που μπορούν να βελτιώσουν την ευημερία μας – και η μυθοπλασία μπορεί να αποδειχτεί θεραπευτική.

Για τους συγγραφείς οδηγών αυτοβοήθειας, κανένα ανθρώπινο πρόβλημα δεν είναι πολύ μεγάλο ή πολύ μικρό. Θέλετε να αποκτήσετε καλύτερη φυσική κατάσταση, να γίνετε πλουσιότεροι ή ευτυχέστεροι μέσα το 2015; Υπάρχουν βιβλία γι’ αυτές τις επιθυμίες – ολόκληρα ράφια. Ελπίζετε να αυξήσετε την αποδοτικότητα, την αποφασιστικότητα και τη δημιουργικότητά σας τους επόμενους μήνες; Υπάρχουν τίτλοι και γι’ αυτές τις επιθυμίες σας.

Υπό το βάρος των εξαγγελιών που πολλοί από μας κάνουμε την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, στρεφόμαστε αγεληδόν στα βιβλία αυτοβοήθειας, ελπίζοντας να βρούμε στις σελίδες τους τον καλύτερό μας εαυτό. Αλλά ένα βιβλίο δεν χρειάζεται να είναι εκφοβιστικό ή προτρεπτικό για να αφήσει το αποτύπωμά του. Η αλήθεια είναι ότι η καλή λογοτεχνία μάς αλλάζει, και οι ολοένα αυξανόμενες ερευνητικές ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε για να θωρακιστούμε στη μάχη των προκλήσεων της ζωής είναι να στραφούμε στη μυθοπλασία. Ας σκεφτούμε το ζήτημα όχι ως αυτοβοήθεια, αλλά ως «βιβλιοβοήθεια».

Έχει αποδειχθεί ότι το διάβασμα οξύνει την αναλυτική σκέψη, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να διακρίνουμε καλύτερα τα πρότυπα συμπεριφοράς. Πρόκειται για ένα εύχρηστο εργαλείο όταν το ζητούμενο είναι η κατανόηση της περίπλοκης ανθρώπινης συμπεριφοράς, είτε της δικής μας είτε των άλλων. Ιδιαίτερα η μυθοπλασία μπορεί να βελτιώσει τις κοινωνικές σας δεξιότητες και να συμβάλει στη συναισθηματική σας εμπλοκή. Πέρσι, το Journal of Applied Social Psychology δημοσίευσε ένα άρθρο στο οποίο αποδεικνυόταν ότι η ανάγνωση των περιπετειών του Χάρι Πότερ έκανε τους νέους στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιταλία πιο θετικά διακείμενους προς τις στιγματισμένες μειονότητες, όπως είναι, λ.χ., οι πρόσφυγες. Και το 2013, ψυχολόγοι στο New School for Social Research διαπίστωσαν ότι η λογοτεχνία βελτίωσε την ικανότητα των ανθρώπων να αντιλαμβάνονται και να κατανοούν τα συναισθήματα των άλλων.

Θεωρούμε τα μυθιστορήματα ως περιβάλλοντα εντός των οποίων ο αναγνώστης χάνεται ξεχνώντας τα προβλήματά του· παρ’ όλα αυτά, όταν επανέρχεται στην πραγματικότητα, φέρει εντός του την έμπνευση που άντλησε από τους αγαπημένους του χαρακτήρες. Σε μια μελέτη του 2012, την οποία εκπόνησαν ερευνητές στο Ohio State University, διαπιστώνεται ότι η διαδικασία αυτή μπορεί πραγματικά να αλλάξει τη συμπεριφορά του αναγνώστη. Σε ένα πείραμα, όσοι από τους συμμετέχοντες ταυτίστηκαν έντονα με έναν μυθοπλαστικό χαρακτήρα ο οποίος ξεπέρασε διάφορα εμπόδια στην προσπάθειά του να πάει να ψηφίσει αποδείχτηκε ότι ήταν πολύ πιο πιθανό να πάνε οι ίδιοι να ψηφίσουν στις πραγματικές εκλογές. 

reading_makes_you_happy_posters-r0c9b346af47b40c7b6ba91b717565962_l7at_8byvr_512

Διαβασμένοι

Τα λογοτεχνικά βιβλία δεν υπόσχονται βέβαια μια μεταμόρφωση σε επτά απλά βήματα, αλλά τα συναρπαστικά μυθιστορήματα μπορούν να ενημερώσουν και να παρακινήσουν τον αναγνώστη, τα διηγήματα μπορούν να παρηγορήσουν και να πυροδοτήσουν την ενδοσκόπηση, και η ποίηση έχει αποδειχθεί ότι κινητοποιεί μέρη του εγκεφάλου που συνδέονται με τη μνήμη. Καμιά φορά, ένας συγγραφέας βοηθάει τον αναγνώστη απλώς να ξεφύγει για λίγο από τα προβλήματά του, βυθίζοντάς τον ολοκληρωτικά σε έναν άλλο κόσμο, προφέροντάς του μια διαφορετική θεώρηση των πραγμάτων. Αυτή η διαδικασία ωθεί τον αναγνώστη να υπερβεί τις δικές του τρέχουσες περιστάσεις και να επιστρέψει στην πραγματικότητα ανανεωμένος και αποφασισμένος.

Όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του, η μυθοπλασία είναι κρισιμότερη από την Ιστορία. Τη στιγμή που ο ιστορικός είναι απασχολημένος με το τι συνέβη στο παρελθόν, η μυθοπλασία μάς επιτρέπει να δούμε τι θα μπορούσε να συμβεί, ενώ παράλληλα ασκεί τη φαντασία μας και συχνά την αίσθηση της ηθικής μας.

Μια ιστορία δεν χρειάζεται απαραίτητα να σας ξεμυαλίσει προκειμένου να βελτιώσει τη διάθεσή σας. Η συγγραφέας Jane Smiley εκμυστηρεύεται στο βιβλίο της Thirteen Ways of Looking at the Novel ότι «πολλοί άνθρωποι, μεταξύ των οποίων κι εγώ, αισθάνονται καλύτερα και μόνο που βλέπουν ένα βιβλίο». Η έκθεση στις δοκιμασίες και τα βάσανα ενός μυθοπλαστικού χαρακτήρα μπορεί να μας αποκαλύψει προβλήματα που μέχρι τότε αγνοούσαμε, πυροδοτώντας εποικοδομητικές συζητήσεις – ή να μας προσφέρει τον τρόπο αντιμετώπισης ενός υπαρκτού προβλήματος το οποίο μέχρι τότε θεωρούσαμε δυσεπίλυτο ή τρομακτικό. Επίσης, σε οσοδήποτε δύσκολη θέση κι αν βρίσκεται κανείς, υπάρχει πάντα ένα βιβλίο να του υπενθυμίσει ότι και άλλοι έχουν βρεθεί στην ίδια θέση πριν απ’ αυτόν – το ζητούμενο είναι να το ανακαλύψει.

e1c0618683f169dc39790a58e61f3ceb

Μια αναγνωστική θεραπεία

Ήρθε η ώρα να βάλουμε στην κουβέντα τη βιβλιοθεραπεία. Πρόκειται για μία πρακτική που ασκείται σε όλο τον κόσμο από ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, συμβούλους και βιβλιοθηκάριους. Έχει ακουστεί πολύ τα τελευταία χρόνια, εκλύοντας από ακαδημαϊκούς ερευνητές μέχρι bloggers. Το λονδρέζικο School of Life του Alain de Botton απασχολεί μόνιμα τέσσερις «βιβλιοθεραπευτές», συμπεριλαμβανομένων των Ella Berthoud και Susan Elderkin, των οποίων το βιβλίο The Novel Cure: An AZ of Literary Remedies είναι μια οικονομική εναλλακτική λύση, συγκρινόμενη με τα £ 80 που κοστίζει μία συμβουλευτική συνεδρία στο Σχολείου της Ζωής.

Ωστόσο, η ιδέα του βιβλίου ως θεραπευτικού εργαλείου για τις συναισθηματικές διαταραχές δεν είναι τόσο νεωτεριστική όσο εύλογα θα υπέθετε κανείς. Οι αρχαίοι Έλληνες αναρτούσαν επιγραφές πάνω από τις πόρτες των βιβλιοθηκών, οι οποίες ενημέρωναν τους αναγνώστες ότι έμπαιναν σε έναν χώρο θεραπείας της ψυχή. Και κατά τον 19ο αιώνα, οι γιατροί και οι ψυχιατρικοί νοσηλευτές χορηγούσαν στους ασθενείς τους βιβλία κάθε είδους, από την Αγία Γραφή μέχρι ταξιδιωτική λογοτεχνία και συγγράμματα σε αρχαίες γλώσσες.

Το Dorlands Illustrated Medical Dictionary κατέγραψε για πρώτη φορά τη λέξη «βιβλιοθεραπεία» το 1941, ορίζοντάς την ως «τη χρήση βιβλίων και της ανάγνωσης αυτών στη θεραπεία νευρασθενειών», αλλά σύμφωνα με το Oxford English Dictionary η πρώτη της έντυπη εμφάνισή της έγινε το 1920, στο The Haunted Bookshop του Christopher Morley.

Στο μυθιστόρημα αυτό περιγράφεται ένας κόσμος που ακόμα παραπαίει εξαιτίας του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι μία εκκεντρική ρομαντική κομεντί στην οποία ένα ζευγάρι (ένας νεαρός διαφημιστής και η κληρονόμος της Αυτοκρατορίας του Δαμάσκηνου) μπλέκονται σε μια γερμανική συνωμοσία που στόχο έχει τη δολοφονία του Προέδρου των ΗΠΑ. Πρόκειται ασφαλώς για ένα μυθιστόρημα-προϊόν της εποχής του, αλλά το σκηνικό του –ένα βιβλιοπωλείο μεταχειρισμένων στο Brooklyn το οποίο ονομάζεται Parnassus at Home– είναι ένας παράδεισος για τους βιβλιόφιλους, το οποίο ευωδιάζει «παλιό χαρτί και δέρμα» και καπνό από την πίπα του ιδιοκτήτη του, του κυρίου Mifflin, ενός αρειμάνιου καπνιστή.

y

Elyever, «Παλαιοβιβλιοπωλείο», κολάζ

Εντούτοις, ο Mifflin δενείναι απλώς ένας βιβλιοπώλης, αλλά ένας «επαγγελματίας βιβλιοθεραπαυτής». Όπως ο ίδιος εξηγεί, «Η χαρά μου είναι να συνταγογραφώ βιβλίαγια τους ασθενείς εκείνους που με επισκέπτονται στο βιβλιοπωλείο και είναι πρόθυμοι να μου περιγράψουν τα συμπτώματά τους… Δεν υπάρχει πιο ευγνώμων άνθρωπος από εκείνον στον οποίο έχεις μόλις δώσει ακριβώς το βιβλίο που λαχταρούσε η ψυχή του χωρίς ο ίδιος να το ξέρει».

Ο Mifflin ήδη γνώριζε αυτό που ερευνητές στο University of Sussex προσπαθούν έκτοτε να ποσοτικοποιήσουν: ότι η ανάγνωση καταπολεμά το άγχος αποτελεσματικότερα από την ακρόαση μουσικής, μια βόλτα ή τη χαλάρωση μπροστά σε ένα φλιτζάνι τσάι. Μετά από μόλις έξι λεπτά ανάγνωσης ενός βιβλίου –οποιουδήποτε βιβλίου– οι συμμετέχοντες σε ένα σχετικό πείραμα είδαν το άγχος τους να μειώνεται έως και κατά 68%. Με το σωστό βιβλίο, αυτός ο χρόνος πραγματικά δεν πάει στράφι.

1a1a5a24569005168a7dd6e6fbe65b68

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο εγκαινιάζουμε τη δική μας στήλη βιβλιοθεραπείας. Στείλτε μας ένα e-mail για να μας πείτε τι σας στενοχωρεί ή/και τι σας ενοχλεί, από αποφάσεις αυτοβελτίωσης που δεν τηρήθηκαν μέχρι μια ερωτική απογοήτευση, και από ένα αίσθημα έλλειψης στόχων στη ζωή μέχρι μια στάσιμη καριέρα. Θα σας συστήσω κάποια βιβλία, καινούργια και παλιά, κυρίως μυθοπλαστικά (αν και όχι αποκλειστικά), τα οποία είναι βέβαιο ότι θα σχετίζονται με τη συγκεκριμένη δυσάρεστη κατάστασή σας, προσφέροντας ιδέες και ενθάρρυνση, καθώς και μια προσωρινή φυγή από την πραγματικότητα. Αν μη τι άλλο, θα ανακαλύψετε μερικούς σπουδαίους νέους τίτλους. Για να παραθέσω την επιγραφή στο βιβλιοπωλείο του κυρίου Mifflin, «Ο υποσιτισμός της αναγνωστικής δυνατότητας είναι σοβαρό πράγμα. Επιτρέψτε μας να σας συστήσουμε μια θεραπευτική αγωγή».

ART75998

Εικόνα εξωφύλλου: Jacob Lawrence, «Η βιβλιοθήκη», 1960.

* * *

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Τσακνιάς

Εδώ άλλες Ιστορίες ανάγνωσης

Το dim/art στο Facebook

4 comments

  1. Παράθεμα: Βιβλιο&theta...

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.