Διόνυσος και Απόλλων

 

mih

H ελληνικότητα ήταν ο «δαίμονας» ή ο «άγγελος» για την τέχνη (σας); — απαντά ο Βασίλειος Μιχαήλ

Υπάρχει ένας βαθύς δυϊσμός στην τέχνη η οποία, έτσι, μπορεί, υπό διαφορετική οπτική, να αποκαλείται «αγγελική» ή «δαιμονική» τέχνη. Παρ’ όλα αυτά, για να κατανοηθεί καλύτερα ο δυϊσμός αυτός, είναι μάλλον απαραίτητο να ανακαλέσουμε τι λέει σχετικά ο Nietzsche, στο πρώτο του βιβλίο, Η γέννηση της τραγωδίας. Σύμφωνα, λοιπόν, μ’ αυτόν, υπάρχουν δύο είδη καλλιτεχνικής δημιουργίας: η πρώτη συνδέεται με τον αρχαίο θεό του κρασιού, της γιορτής, της ιερής τρέλας και της ξέφρενης μανίας, που είναι ο Διόνυσος· η δεύτερη, με τον αρχαίο θεό του Ήλιου, της Ομορφιάς, της Μουσικής και της Ποίησης, που είναι ο Απόλλωνας.

Η διονυσιακή τέχνη προέρχεται από τη δύναμη των συναισθημάτων και ο «διονυσιακός καλλιτέχνης» δημιουργεί, με ενστικτώδη τρόπο, όταν συγκινείται από κάτι δυνατό. Τη διονυσιακή αυτή όψη τη συναντούμε στη ρομαντική τέχνη και ιδιαίτερα στον Arthur Rimbaud, τον Frédéric Chopin, τον Pablo Picasso και τον Vincent Van Gogh. Από την άλλη, η απολλώνια τέχνη είναι μια τέχνη που πηγάζει από τη μελέτη και την αισθητική έρευνα. Μπορούμε, εύκολα να την εντοπίσουμε στην αρχιτεκτονική της κλασικής εποχής ή και σε καλλιτέχνες όπως ο Jean-Sebastien Bach, ο Albrecht Dürer και ο Leonardo Da Vinci.

Ο Nietzsche εξηγεί ότι η εξέλιξη της τέχνης συνδέεται άρρηκτα με τον δυισμό αυτό. Εντέλει είναι συνεχής η διαμάχη μεταξύ των δύο αυτών δυνάμεων με τρόπο ώστε σε κάθε περίοδο της τέχνης να παρατηρείται η επιβολή της μιας στην άλλη. Και παρ’ όλα αυτά υπάρχει, μια περίοδος στην τέχνη, σύμφωνα με τον Nietzsche, όπου αυτές οι δύο δυνάμεις συμφιλιώνονται: πρόκειται για την κλασική περίοδο της Ελληνικής Τέχνης. Απ’ αυτή τη συμφιλίωση, τη σύζευξη, γεννήθηκε η πιο έντονη φόρμα έκφρασης —την οποία ο Nietzsche ονομάζει τραγωδία— τόσο στις πλαστικές τέχνες όσο και στη λογοτεχνία. Ιδιαίτερο παράδειγμα αποτελεί η τραγωδία του Σοφοκλή, Αντιγόνη, στην οποία ο θεατής αισθάνεται ένταση η οποία αφορά εξίσου λογική και συναίσθημα. Συναισθηματική είναι η ένταση γιατί ο άδικος θάνατος της Αντιγόνης είναι ανυπόφορος· λογική, διότι τα μεταφυσικά ερωτήματα που τίθενται («Μπορούμε να αποδράσουμε απ’ τη μοίρα;», «Είναι προτιμότερο να σεβόμαστε τη Δικαιοσύνη των Ανθρώπων ή τη Δικαιοσύνη των Θεών;») προκαλούν βαθύ προβληματισμό ως προς τη ζωή και την ανθρώπινη συνθήκη.

Η ερμηνεία, πάντως, για τον δυϊσμό αυτό της τέχνης δεν είναι καινούργια, την είχε ήδη «διαισθανθεί» ο Πλούταρχος —ο οποίος είχε, μάλιστα, περιγράψει την αντίθεση μεταξύ Απόλλωνα και Διονύσου—, καθώς επίσης ο Kant σύμφωνα με τον οποίο οι γραμμές ενός σχεδίου προσιδιάζουν στη λογική πλευρά του έργου, ενώ τα χρώματά του στη συναισθηματική.

Θεωρώ ότι πλέον μπορούμε να διατυπώνουμε τη δυϊκότητα αυτή με άλλο τρόπο τον οποίο θα ονόμαζα αναπαράσταση και συμβολισμό. Στην κλασική περίοδο η τέχνη στην Ελλάδα ήταν συμβολική, δηλαδή δεν επιχειρούσε να αναπαραστήσει τον Άνθρωπο ή τη Φύση αλλά αποσκοπούσε να δώσει τη μη-ορατή ουσία. Αλλά και στην αρχαία Αίγυπτο οι Πυραμίδες όπως και οι Σφίγγες ενσάρκωναν τη μεταφυσική κατανόηση του Κόσμου.

Στην ελληνική περίοδο εμφανίζεται στην τέχνη η επιθυμία αναζήτησης της Ομορφιάς. Ο Έλληνας, κάνοντας το Ωραίο για το Ωραίο, εισήγαγε την έννοια της αισθητικής και μ’ αυτόν τον τρόπο μεταφέρθηκε μια πολύ δυνατή αναπαραστατική διάσταση στον συμβολισμό μέχρι και στις μέρες μας.

Κάθε καλλιτεχνική εποχή γεννιέται από μια καινούργια σχέση μεταξύ του συμβολισμού και της αναπαράστασης. Παραδείγματος χάριν, η τέχνη της αρχαίας Ινδίας είναι κυρίαρχα συμβολική, ενώ η περίοδος των ιμπρεσιονιστών ή των ρεαλιστών είναι μια περίοδος στην οποία κυριάρχησε η αναπαράσταση εις βάρος του συμβολισμού.

Επεκτείνοντας τη σκέψη ως προς την ερώτηση «H ελληνικότητα είναι  ο “δαίμονας” ή ο “άγγελος” για την τέχνη (σας);», μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν παραλληλισμό μεταξύ αγγελικού, απολλώνιου και συμβολισμού και δαιμονικού, διονυσιακού και αναπαράστασης. Εις ό,τι αφορά την τέχνη μου και την έμπνευσή μου, η αρχαία Ελλάδα δεν υπήρξε ούτε άγγελος ούτε δαίμονας, αλλά και τα δύο συγχρόνως. Είναι ίσως η απόδειξη ότι η ένωση, η σύζευξη των δύο είναι εφικτή και βοήθησε τους καλλιτέχνες όλων των εποχών, και εμένα τον ίδιο, να αποκτήσουμε συνείδηση για τον δρόμο που ακολουθήσαμε.

unnamed

* * *

COVER ok

installation 1990

Gallery Aire Libre, Evry, France.
©V.M.

Κάθε εβδομάδα ένας εικαστικός καλλιτέχνης απαντά στο ερώτημα του dim/art «H ελληνικότητα ήταν ο «δαίμονας» ή ο «άγγελος» για την τέχνη (σας);» Επιχειρούμε δι’ αυτής της οδού να επαναφέρουμε ένα ερώτημα για τον νεοελληνικό πολιτισμό που τέθηκε ήδη αρκετές φορές και που αποτέλεσε κεντρικό μάλλον άξονα των αναζητήσεων της γενιάς του ’30 και να δούμε, βάσει των απαντήσεων, εάν έχει νόημα να τίθεται ξανά, με νέους όρους και σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες ή αν έχει ξεπεραστεί οριστικά. Πώς απαντούν «νεότεροι» και «παλαιότεροι» καλλιτέχνες σε μια ερώτηση που βασάνισε μια ολόκληρη γενιά, αυτήν του 1960, αλλά και παγίδευσε τη σύγχρονη ελληνική τέχνη και λογοτεχνία;
Επιμέλεια: Δρ. Δωροθέα Κοντελετζίδου, ιστορικός/θεωρητικός τέχνης.

* * *

Στο «Cafe dim/art» γίνονται διαδικτυακές συναντήσεις σύγχρονων ελλήνων  λογοτεχνών και καλλιτεχνών.

Εδώ άλλες αναρτήσεις από το Cafe dim/art

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.