Τα όρια του πνεύματος

image 4 prosapodrasi I

H ελληνικότητα ήταν ο «δαίμονας» ή ο «άγγελος» για την τέχνη (σας); — απαντά ο Μάνθος Σαντοριναίος

Η ίδια η ερώτηση, που παρουσιάζει την ελληνικότητα με δύο αντιπροσωπευτικά πρόσωπα της αιώνιας πάλης της δυαδικότητας: άγγελος – δαίμονας, δημιουργεί ένα δαιδαλώδες περιβάλλον που καλείται  ο ερωτώμενος  να διασχίσει, προσπαθώντας να δώσει απαντήσεις, ή ενδεχομένως  να βρει μια έξοδο, αν υπάρχει, ή να παραμείνει μέσα στον λαβύρινθο φυλακισμένος.

Είναι ιδιαίτερα δύσκολο  να απαντήσω άμεσα σε μια τέτοια ερώτηση,  ειδικά αυτή την εποχή που συμβαίνουν τόσα πολλά σε σχέση με τα όρια  των διαφορετικών χώρων, υπαρκτών, εικονικών και ιδεολογικών. Όταν μάλιστα πολλά  από αυτά συμβαίνουν ή καταλήγουν ή έχουν αφετηρία, στον χώρο που έχει σχέση με αυτό που ονομάζουμε  Σύγχρονη Ελλάδα. Διεκδικείται π.χ. στον παραπάνω χώρο,  η καλλιτεχνική εξόρυξη έργων που περιέχουν στοιχεία αυθεντικής κρίσης, τα οποία  θα αναδειχτούν, κυρίως, από μια ομάδα  Συνευρωπαίων.  Αλήθεια υπάρχει ευρωπαϊκότητα; Δεν θα έπρεπε αφού υπάρχει ελληνικότητα;   Ισχύει αυτό το σημαίνον στην ελληνική γλώσσα για όλα τα κράτη… γαλλικότητα, αγγλικότητα, γερμανικότητα…  Στο λεξικό του Μπαμπινιώτη δεν υπάρχει αντιστοιχία προς κανένα άλλο κράτος, ενώ η «ελληνικότητα» απλά αναφέρεται σαν παράγωγο στην έννοια «ελληνικός» (σελίδα 590) μαζί με το «ελληνικό σχολείο», τον «ελληνικό καφέ», και το «ελληνικό προφίλ». Στο τέλος αναφέρεται η λέξη «ελληνικότητα» και μέσα σε παρένθεση προστίθεται  η ημερομηνία [1851]. Είναι η ημερομηνία που εισάγεται αυτή η λέξη.

Η ελληνικότητα τελικά, εκ μέρους των ελλήνων καλλιτεχνών, δεν συνδυάζεται ταυτόχρονα με την τάση διεθνούς αναγνώρισης;  Αυτός που αναπτύσσει μια ελληνικότητα  δεν ενδιαφέρεται την ίδια  στιγμή  για μια διεθνικότητα; Μια  διεθνή καριέρα τελικά, άρα ένα χαρακτηριστικό που ορίζεται  όχι μόνο μέσα στον χώρο στον οποίο παράγεται,  αλλά μέσα στο σύνολο πολλών χώρων και κυρίως αυτών που ορίζουν έννοιες  και αξίες και καθορίζουν τιμές και μεγέθη.

Τελικά  η ερώτηση προκαλεί πολλαπλά ερωτήματα,  σε άτομα όπως εμένα,  ίσως γιατί ένα μέρος της  γενιάς  μου έζησε μέσα σε μια σύγχυση. Θα μπορούσα να πω ότι βίωσα  μια μεγάλη ανακολουθία: μεγάλωσα ακούγοντας αμερικανική και αγγλική μουσική, την εποχή της μεγάλης ακμής της. Σταδιακά, με τα μαθήματα των αγγλικών,  κατάλαβα το νόημα των στίχων. Κατάλαβα ότι η μελωδία τις περισσότερες φορές με είχε παραπλανήσει. Έμαθα κιθάρα για να παίζω τα τραγούδια των αγαπημένων μου συγκροτημάτων. Σχεδόν αγνοούσα την ελληνική μουσική.  Όταν βρέθηκα στο Παρίσι, 20 χρονών, ανακάλυψα την ελληνική μουσική, άκουγα όσο ποτέ άλλοτε τότε Χατζηδάκη, Θεοδωράκη, Σαββόπουλο και με τον φίλο, ζωγράφο Αντρέα Δεβετζή,  παίζαμε  τα περισσότερα ρεμπέτικα τραγούδια, κιθάρα και μπουζούκι. Είχαμε παίξει στα γλέντια στο εργαστήριο της Beaux Arts  τα πιο σπάνια ρεμπέτικα τραγούδια, ο ήχος τους είχε φτάσει μέχρι και στο cafe Bonaparte που ήταν η κατάληξη ενός μεγάλου πάρτι.

Οι καταστάσεις, τις περισσότερες φορές, είναι πιο ισχυρές από τις συνθήκες  που επιδιώκεις, είναι ένα ισχυρό κύμα που σε παρασύρει και σου αποκαλύπτει μια άλλη αλήθεια. Βρέθηκα λόγω μεγάλης συμπάθειας προς το τεχνολογικό αντικείμενο, όπως το αναλύει ο Simondon, να υπηρετώ μια Τέχνη που σχετίζεται με την τεχνολογία. Συνάντησα  άλλα είδη ορίων, καθώς και άλλες μάχες εξάλειψης των ορίων, αλλά και έναν αντί-δημιουργικό φανατισμό.  Ξεκίνησα να κάνω ένα διδακτορικό για να μελετήσω αυτά τα όρια, ανάμεσα στην τέχνη και την τεχνολογία, να υποστηρίξω στην ουσία την ψηφιακή τέχνη, αλλά τελικά κατέληξα να κάνω μια συγκριτική μελέτη ανάμεσα στο χαρτί και τον υπολογιστή. Πάλι ένας αγώνας ανάμεσα στα όρια,  μια αγωνία για να ανακαλύψω τι συμβαίνει;

Όλη η πορεία μου χαρακτηρίζεται από μια αγωνία να καταλάβω, να αρχειοθετήσω, να ερμηνεύσω, να μεταλλάξω. Αυτή η στάση απέναντι στη ζωή και στην τέχνη με οδηγεί να συναντήσω όλους όσους έζησαν με αυτόν τον τρόπο. Ποια είναι άραγε η πατρίδα όλων αυτών; Τα χωρικά, γεωγραφικά  όρια στέκονται λίγο πιο πίσω, είναι όμως γεωγραφικά όρια ή πνευματικά; Αλλά το πνεύμα έχει όρια;

Κατάλαβα και αγάπησα περισσότερο την Ελλάδα στο Παρίσι, παρακολουθώντας στα κρυφά, τα μαθήματα του  Βερνό   (Jean-Pierre Vernant) και του Βιντάλ Νακέ  (Pierre Vidal-Naquet)  οι οποίοι  κατόρθωσαν να μας αποκαλύψουν  μια άλλη όψη της Αρχαίας Ελληνικής Σκέψης και να ορίσουν τον ελληνικό χώρο διαφορετικά.  Πίστεψα, μέσα στις βιβλιοθήκες του Παρισιού και τα Μουσεία, ότι  έχω την ίδια πατρίδα με αυτούς  που αγωνιούν, αλλά και με αυτούς  που βρίσκουν φράσεις που μας  απαλύνουν την αγωνία.

Έχω την ίδια πατρίδα με τον Αριστοτέλη που πέρασε τη ζωή του  ανάμεσα σε διάφορα όρια, όπως στο Λύκειο που ίδρυσε και  την Ακαδημία  του Πλάτωνα που τον έδιωξε για να αναλάβει τη λειτουργιά της  ένας άσημος σχετικά ξάδελφος του νεκρού φιλοσόφου, ανάμεσα στην Αθήνα και την Μακεδονία, καταλήγοντας ίσως στη φύση, στην πόλη της Άσσου και την Μυτιλήνη,  για να βρει ενδεχομένως εκεί την ηρεμία που αναζητούσε,  αρχειοθετώντας  την   ίδια τη ζωή, τα φυτά και τα ζώα,  στο μεγαλύτερο βαθμό που θα μπορούσε να κάνει ένας άνθρωπος την εποχή εκείνη.

Έχω την ίδια πατρίδα με τον Μπλέικ (William Blake ) που κατόρθωσε να δημιουργήσει και να παράγει μόνος, ολόκληρο το έργο του, να συνθέσει, ποιητικά και εικονογραφικά τη δική του ιδιόμορφη ερμηνεία της εποχής και με προσωπικά  μέσα να την εγγράψει και να τη διανέμει με τη μορφή βιβλίων.  Να είναι αυτάρκης και ευφυώς δημιουργικός, τη στιγμή που το περιβάλλον του επέμενε ότι ήταν τρελός.

Έχω την ίδια πατρίδα με τον Σαίξπηρ που έφτιαξε το θέατρο του στην κακόφημη πλευρά του Τάμεση, το ονόμασε Globe (Σφαίρα, Υδρόγειος, Υφήλιος)  και ερμήνευσε με ιδιαίτερη καλλιτεχνική ευαισθησία και επιστημονική επάρκεια την αλλαγή του αιώνά του φέρνοντας παραδείγματα από διαφορετικές πατρίδες και διαφορετικές εποχές.  (Ρωμαϊκή αυτοκρατορία –  Τίτος Ανδρόνικος – Ιούλιος Καίσαρ – Αντώνιος και Κλεοπάτρα, Δανία – Άμλετ, Βενετία – Οθέλος, ο Μαυριτανός της Βενετίας, Βερόνα- Ρωμαίος και Ιουλιέτα – Οι Δύο Άρχοντες από τη Βερόνα, Αρχαία Ελλάδα- Περικλής- Τίμων ο Αθηναίος, Αγγλία – Βασιλιάς Ληρ -Ερρίκος ΣΤ –  Ριχάρδος Γ’, για να καταλήξει στον τόπο του ονείρου, των μύθων και της φαντασίας στο – Όνειρο Θερινής Νυκτός και στο φανταστικό νησί της γνώσης της τιμωρίας και της συγχώρεσης στο τελευταίο του έργο – Η Τρικυμία).

Έχω την ίδια πατρίδα με τον Ντύρερ (Albrecht Dürer ) που μέσα από τα ταξίδια του, που χαρακτηρίζουν τις καλλιτεχνικές  περιόδους της ζωής του, τις γκραβούρες και τα βιβλία του μετέφερε το πνεύμα της Αναγέννησης στους τόπους καταγωγής του.  Έχω την ίδια πατρίδα με τον Χοκουσάι  (葛 飾 北斎) που άλλαξε το όνομα του δεκάδες φορές, έφτιαξε βιβλία διδασκαλίας για τους νεότερους συναδέλφους  και έφυγε από τη ζωή με το όνομα « Ο γέρος άντρας που τρελαίνεται για την τέχνη». Έχω την ίδια πατρίδα με τον Ρήγα Φεραίο, με τον Καστοριάδη και πολλούς άλλους. Έχω κυριολεκτικά την ίδια πατρίδα (ρίζες θα έλεγα) με τον κύριο Μάρκο στον Τριαντάρο που ακολουθεί τον κύκλο των εποχών τρέφοντας ζώα και καλλιεργώντας φυτά για να προμηθεύσει την οικογενειακή ταβέρνα.

Τα αρχεία, σημειώσεις, αποκόμματα, σχέδια φωτογραφίες, βίντεο, έχουν μεγαλύτερη σημασία για μένα από τα ίδια τα έργα, γιατί περικλείουν τα πάντα και ταυτόχρονα δεν είναι τίποτα, αν δεν χρειαστώ κάτι και το αναζητήσω. Ίσως  τελικά να είναι αυτό το πιο σημαντικό έργο που έχω κάνει, σε συνδυασμό με τον τρόπο που διαχειρίζομαι τη σκέψη και τον χρόνο μου. Αυτό το έργο δεν έχει πατρίδα, το μοιράζομαι με τους φοιτητές μου, στην Ελλάδα και στη Γαλλία, αλλά και με οποιονδήποτε το χρειαστεί, σε οποιοδήποτε μέρος και να βρίσκεται. Δεν έχω σταματήσει ούτε μια μέρα να το ανεφοδιάζω.

Από την άλλη μεριά, το τοπίο μου δίνει κάποια αδιευκρίνιστη δύναμη για να αναγνωρίσω κάποια απλά στοιχεία που θα μπορούσα πάνω τους να οικοδομήσω την κατασκευή που με παιδεύει. Αυτή η σχέση θα μπορούσε να είχε στοιχεία που καθορίζουν έναν τόπο, έναν χώρο ή μια χώρα τελικά, αλλά  θα μπορούσε να είναι και η ιδέα  της τέχνης ή της αγωνίας που συζητάμε.

Όμως εκτός του τοπίου είναι και οι άνθρωποι που ζούνε πάνω σε αυτό. Είχα γενικά μικρές επαφές με ανθρώπους, όχι σε αριθμό, αλλά σε πυκνότητα επικοινωνίας. Θα ήθελα να είχα μεγαλύτερη επικοινωνία, αλλά αποδείχτηκε ιδιαίτερα δύσκολο. Δεν νοιώθω πουθενά απόλυτα  καλά. Εκτός από την Τήνο, στον Τριαντάρο, που νοιώθω ότι εκεί είναι το σπίτι μου. Όμως νοιώθω οικεία και όταν ταξιδεύω, σε όλα τα μικρά ξενοδοχεία,  και έχω πιάσει τον εαυτό μου, ασυνείδητα, σε κάθε νέο τόπο, να παρακολουθεί τον κόσμο που  ψωνίζει ψωμί από το φούρνο της γειτονιάς του, και να προσπαθεί  να φανταστεί τη ζωή του, και  εντυπωσιάζομαι με την ιδέα ότι δεν θα συναντήσω πότε ξανά στη ζωή μου αυτόν τον άνθρωπο.

Περίμενα κάποιον από αυτούς που ασχολούνται με αυτά τα θέματα (του τόπου  και των έργων) να με περιθάλψει , να προσέξει μη χαθεί το έργο που παράγει η αγωνία μου. Αυτό τελικά δεν έγινε στην Ελλάδα, όσο έγινε σε άλλες χώρες και κυρίως στη Γαλλία.

Η Ελλάδα τι είναι σήμερα; Πόσα κτίσματα που κρύβουν την όψη της, πρέπει να γκρεμιστούν για να την αντικρίσω; Και αυτοί που τα έχτισαν;

image 1 Daedalus

Χάθηκε και η θάλασσα, ένα στοιχείο που παίζει σημαντικό ρόλο στη ζωή μου και βρίσκεται σε πολλά από τα έργα μου, ακόμα και η αυτοπροσωπογραφία μου που έχω κάνει την προηγούμενη δεκαετία… είναι ίσως άκυρη.  Η θάλασσα είναι  ο ορίζοντας που κοίταζα, τα ταξίδια πάνω στην επιφάνεια της που έκανα με τη βοήθεια του αέρα, η βύθιση μου κάτω από αυτήν.

Μετά τα τελευταία γεγονότα δεν θα μπορέσω να ξαναδώ τη θάλασσα που περιγράφω… απέκτησε ένα απεγνωσμένο πληθυσμό που ψάχνει για πατρίδα, νεκρός ή ζωντανός. Δεν ανήκει στον ορίζοντα των ονείρων μου αλλά στη φυσική της πραγματικότητα που μεταφέρει την ανθρώπινη μισαλλοδοξία. Με κάνει να ντρέπομαι.  Που ανήκει αυτή η θάλασσα; Είναι Ελληνική; Ευρωπαϊκή; Ίσως απλά να συμβολίζει την εφεύρεση του δυτικού πολιτισμού να χωρίζει σε όρια την γήινη διάσταση και μετά να σέρνει σε αφανισμό τον μισό πληθυσμό ανάμεσα σε αυτά τα όρια. Αυτά τα σώματα που επιπλέουν στην επιφάνεια της ψάχνοντας για νέα πατρίδα είναι το αποτέλεσμα.

Απομένει  βέβαια ο ήχος για παρηγοριά, η μουσική, η οποία ξεχωρίζει με ένα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τρόπο την κάθε περιοχή. Για αυτόν τον λόγο  νοιώθω ιδιαίτερα ασφαλής  για το μέλλον, παρακολουθώντας ή συμμετέχοντας καμιά φορά, στους μουσικούς αυτοσχεδιασμούς   διαφόρων μουσικών, διαφόρων κρατών, ανατολής και δύσης, διαφορετικών  ηλικιών, νέων και γέρων.

Αλλά είναι και η γλώσσα, ένα άλλο όριο που εγκλωβίστηκε μέσα σε ένα άλλο μεγαλειώδες κτήριο του πολιτισμού, στο Πύργο της Βαβέλ. Τι κρίμα,  η Ελληνική γλώσσα που έχει μια μακρά και συνεχή πορεία εξέλιξης, κρύβοντας  μέσα της, στα τόσα χρόνια ύπαρξής της, τα σύνθετα νοήματα που συνδέονται άμεσα με τη  μυθολογία και την τέχνη, που εξηγεί και ταυτόχρονα εξηγείται από τα έργα και τις δράσεις,  να οριοθετείται σε μια πολύ μικρή περιοχή της γης στην οποία οι ντόπιοι καλλιτέχνες τη περιφρονούν με αντάλλαγμα την διεθνικότητα. Μετά το τοπίο είναι η γλώσσα που επηρεάζει το χαρακτήρα και τα έργα μου. Όμως και εγώ συχνά χρησιμοποιώ την αγγλική κυρίως γλώσσα για να επικοινωνήσω έργα και δράσεις. Σίγουρα όμως προτιμώ την επιστροφή της γλώσσας από την επιστροφή των  μαρμάρων του Παρθενώνα.

Αυτά μπορώ να εκφράσω,  απεγνωσμένος  και ευτυχής  μαζί,  και να απαντήσω εμμέσως για τον τόπο που έτυχε να γεννηθώ και αποφάσισα να ζήσω και για τον τόπο που έχω μέσα στο μυαλό μου και επηρεάζει τα δημιουργήματα μου.

image 5 Manthos tinos

* * *

Κάθε εβδομάδα ένας εικαστικός καλλιτέχνης απαντά στο ερώτημα του dim/art «H ελληνικότητα ήταν ο «δαίμονας» ή ο «άγγελος» για την τέχνη (σας);» Επιχειρούμε δι’ αυτής της οδού να επαναφέρουμε ένα ερώτημα για τον νεοελληνικό πολιτισμό που τέθηκε ήδη αρκετές φορές και που αποτέλεσε κεντρικό μάλλον άξονα των αναζητήσεων της γενιάς του ’30 και να δούμε, βάσει των απαντήσεων, εάν έχει νόημα να τίθεται ξανά, με νέους όρους και σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες ή αν έχει ξεπεραστεί οριστικά. Πώς απαντούν «νεότεροι» και «παλαιότεροι» καλλιτέχνες σε μια ερώτηση που βασάνισε μια ολόκληρη γενιά, αυτήν του 1960, αλλά και παγίδευσε τη σύγχρονη ελληνική τέχνη και λογοτεχνία;
Επιμέλεια: Δρ. Δωροθέα Κοντελετζίδου, ιστορικός/θεωρητικός τέχνης.

* * *

Στο «Cafe dim/art» γίνονται διαδικτυακές συναντήσεις σύγχρονων ελλήνων  λογοτεχνών και καλλιτεχνών.

Εδώ άλλες αναρτήσεις από το Cafe dim/art

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.