Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών

Ένα κτήριο, δύο εποχές, δύο αρχιτεκτονικοί ρυθμοί.

—της Βασιλικής Ξέστερνου—

Στο κέντρο της Αθήνας, στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας και της οδού Ακαδημίας, βρίσκεται  το κτήριο που σήμερα στεγάζει τις υπηρεσίες του Υπουργείου Εξωτερικών. Ένα κτήριο που διακρίνεται από μια περίεργη και ασυνήθιστη αρχιτεκτονική αισθητική, καθώς αποτελείται από δύο διαφορετικά οικοδομήματα χτισμένα σε διαφορετικούς ρυθμούς και ιστορικές περιόδους. Συγκεκριμένα, το κτήριο εμπεριέχει ένα νεοκλασικό κτίσμα του 19ου αιώνα και ένα μοντέρνο κτίσμα του 20ου αιώνα.

φωτο: Γ. Τσακνιάς
Το κεντρικό κτήριο του Υπουργείου Εξωτερικών που βρίσκεται επί της συμβολής της Βασιλίσσης Σοφίας και της οδού Ζαλοκώστα, αποτελεί σήμερα ένα εξαίσιο δείγμα αρχιτεκτονικής τέχνης και έχει ανακηρυχθεί διατηρητέο από το Υπουργείο Πολιτισμού. Το συγκεκριμένο οικοδόμημα είναι όμορφο και λιτό νεοκλασικό που κτίστηκε την περίοδο 1872-1873 ύστερα από πρωτοβουλία του μεγαλοαστού Α. Συγγρού και με βάση τις μελέτες του Γερμανού αρχιτέκτονα  Ernst Ziller. Παρόλο που στις μέρες μας αποτελεί μέρος της περιούσιας του Ελληνικού κράτους, την εποχή που κατασκευαστικέ ήταν ένα ιδιωτικό μεγαλοαστικό μέγαρο όπου φιλοξενούσε στα πολυτελέστατα hotel prive σαλόνια του πλούσιους άντρες και μορφωμένες γυναίκες.[1]
     Συγκεκριμένα, το μέγαρο άρχισε να κατασκευάζεται την εποχή που αρκετοί ομογενείς από το εξωτερικό είχαν φτάσει στην πρωτεύουσα της Ελλάδας με σκοπό να εγκατασταθούν μόνιμα, καθώς ήταν μια περίοδος που το κράτος αναβίωνε τη Μεγάλη Ιδέα και την κοινωνική-οικονομική αναδιοργάνωση. Όπως ήταν φυσικό, οι ομογενείς μεγαλοαστοί «ανήκαν σε μια καινούργια τάξη ελλήνων που είχαν πλουτίσει στην Ευρώπη και έφεραν συνήθειες μια άλλης ζωής από εκείνη των μεσοαστών»[2]. Έτσι, τα μέγαρα που ήθελαν να κτίσουν έπρεπε να ανταποκρίνονται στα υψηλά οράματα της μεγαλοαστικής κοινωνίας. Ο Α. Συγγρός όταν έφτασε στην Ελλάδα επέλεξε για το κτίσιμο του μεγάρου ότι καλύτερο μπορούσε να αναδείξει την κοινωνική του κατάσταση. Το οικόπεδο στο όποιο οικοδομήθηκε ήταν στο πιο ακριβό δρόμο της Αθήνα, στην τότε οδό Κηφισίας, και παλαιότερα αποτελούσε τμήμα της περιουσίας της Βασιλικής οικογένειας του Όθωνα. Για τη μελέτη της κατασκευή του, ο Συγγρός επέλεξε έναν από τους πιο επιφανείς αρχιτέκτονες της εποχής.[3]
      Τα αρχικά σχέδια του μεγάρου δείχνουν ένα λιτό και όμορφο διώροφο νεοκλασικό κτίσμα που έχει παντρέψει το στιλ της Ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής (αναγεννησιακά στοιχεία) με τα πρότυπα των μνημείων του αθηναϊκού κλασικισμού. Αυτός ο συγκερασμός ανάμεσα στον Ευρωπαϊκό νεοκλασικισμό και στη χαρακτηριστική λιτότητα των κλασικών μνημείων οφείλεται στο γεγονός ότι η Eλληνική αρχιτεκτονική, αν και προσπαθούσε να εισάγει για χάρη της υψηλής κοινωνίας ξενόφερτα στιλ και μόδες που αποπνέουν το χαρακτήρα μιας ιδανικής ιστορικής εποχής, πίστευε σε ένα «ιδεολογικό» καθαρά ελληνικό νεοκλασικισμό που θα αναγεννούσε την πραγματική αρχιτεκτονική των αρχαίων μνημείων και θα ταίριαζε καλύτερα στις κλιματολογικές συνθήκες του ελληνικού περιβάλλοντος.[4] Έτσι, στο πρωταρχικό σχέδιο του Ernst Ziller παρουσιάζεται ένα νεοκλασικό που συνδυάζει ελληνικά διακοσμητικά στοιχεία με αναγεννησιακή αρχιτεκτονική. Συγκεκριμένα, από τη μια υπάρχουν αναγεννησιακά στοιχεία στο σκεπαστό εξώστη του ορόφου( τοξοστοιχία ιωνικού ρυθμού) ενώ, από την άλλη, υπάρχουν κλασικά στοιχεία, όπως ο κορμός που είναι μια μαρμάρινη διώροφη οικία, η οποία οργανώνεται σε τριμερή διάταξη, σε σχήμα ελληνικού σταυρού, η διαμόρφωση της πρόσοψης, με τις ελαφρά προέχουσες μαρμάρινες παραστάδες, και η λιτή διακόσμηση στη στέγη και στα υπέρθυρα που καθιστά το σύνολο απλό, αρμονικό και ισορροπημένο.[5]
    Σήμερα η όψη του μεγάρου, αν και έχει ανασκευαστεί ριζικά κατά την περίοδο του 1930-40, διατηρεί ακόμα τα στοιχεία της μελέτης του Ziller.Η διαμόρφωση του κτηρίου έχει μια πιο κλασική εμφάνιση και έχει αποκτήσει μια πενταμερή διάταξη με την προσθήκη δύο επιπλέον πλαϊνών τμημάτων. Αυτή η ανασκευή του κτηρίου οφείλεται στο γεγονός ότι η εξέλιξη της ακαδημαϊκής Eλληνικής αρχιτεκτονικής συνέχιζε να ζητά την αναπαραγωγή των κλασικών προτύπων που θα βοηθούσαν την Ελλάδα να αναβιώσει την δόξα των προγόνων της.. Έτσι, η σημερινή μορφή του κτηρίου παραμένει  αρμονική και ισορροπημένη καθώς διατηρεί την αρχική διάταξη σε σχήμα ελληνικού σταυρού. Επιπλέον, η κάτοψη διατηρεί τη λιτότητά της, με ελαφρά προέχουσες παραστάδες, με ελαφρώς διακοσμημένα τα υπέρθυρα και τη στέγη. Η αλλαγή που έγινε στα αρχικά σχέδια του γερμανού αρχιτέκτονα παρατηρείται στο ευρωπαϊκό στιλ που υπήρχε στην τοξοστοιχία του εξώστη. Στην θέση που βρισκόταν η τοξοστοιχία, συναντάμε σήμερα ένα ψιλό προστώο με αέτωμα που τελειώνει στον πρώτο όροφο,  η διακόσμηση του οποίου πλαισιώνεται από μια κιονοστοιχία στο ισόγειο με κιονόκρανα δωρικού ρυθμού και από μια κιονοστοιχία στο πρώτο όροφο με κιονόκρανα ιωνικού ρυθμού.[6]
   Την περίοδο 1974-76 προστέθηκε δίπλα στο νεοκλασικό μέγαρο ένα καινούργιο κτίσμα επηρεασμένο από το ρυθμό του μοντερνισμού. Εξάλλου, την περίοδο που οικοδομήθηκε η προσθήκη του Υπουργείου Εξωτερικών, το μοντέρνο αρχιτεκτονικό στιλ μετρούσε σχεδόν εξήντα χρόνια παρουσίας στο ελληνικό χώρο. Το συγκεκριμένο κτίσμα βασίζεται στις αρχιτεκτονικές μελέτες του αρχιτέκτονα Γιάννη Βικέλα που εκείνη την εποχή είχε δημιουργήσει στο αστικό τοπίο της Αθήνας αρκετά αντιπροσωπευτικά έργα μεταπολεμικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Συγκεκριμένα, στον αρχιτέκτονα Βικέλα οφείλονται οι ανεγέρσεις των κτηρίων όπως ο Πύργος Αθηνών (1973) που βρίσκεται στη συμβολή της Βασ. Σοφίας και της λεωφόρου Μεσογείων και το Atrina Center (1981) που βρίσκεται στην λεωφόρο Κηφισίας.[7]
    Ο Βικέλας ανήκε σε μια γενιά αρχιτεκτόνων  που δεν γνώρισε την νεοκλασική οικοδόμηση πλούσιων μεγάρων, αλλά ούτε τις πρώτες κατασκευές του μοντερνισμού με τα άψυχα «κουτιά» που κτιζόντουσαν στην δεκαετία του 30. Αντίθετα, γνώρισε ένα καινούργιο μοντερνισμό, που χάρη  στην πρόοδο της υψηλής τεχνολογίας και της βιομηχανικής ανάπτυξης, μπορούσε να πειραματιστεί με τολμηρές εφαρμογές, παρακολουθώντας τις ευρωπαϊκές τάσεις και μορφές και με νέα υλικά οικοδόμησης. Έτσι, ο έλληνας αρχιτέκτονας αντικατέστησε το παλιό προς τιμή του καινούργιου. Το μάρμαρο, η πέτρα το ξύλο και ο λίθος έδωσαν την θέση τους στον σίδηρο, στο γυαλί και στο μπετόν. Τα δε μικρά διώροφα κτήρια έδωσαν τη θέση τους σε πολυώροφους πύργους. Σε όλα τα κτήρια του Βικέλα  παρατηρούνται μορφές σύγχρονες, τολμηρές που μοιάζουν με τις αντίστοιχες αμερικανικές και ευρωπαϊκές. Μορφές που αρνούνται «την ως τότε τυραννία της ιστορίας» και «τους δεσμούς της αρχιτεκτονικής με το παρελθόν»[8]. Τα κτήρια του  Βικέλα είναι τεράστιοι πολυώροφοι και στενόμακροι όγκοι που αποθεώνουν τη χρήση τοιχοπετάσματος, τη χρήση σκυροδέματος, τη χρήση ανοιγμάτων χωρίς υποστυλώματα και τη χρήση καθαρών γυάλινων επιφανειών.[9]

Έτσι, η προσθήκη στο Υπουργείο Εξωτερικών συνδυάζει όλα τα μοντέρνα στοιχεία της σύγχρονης αρχιτεκτονικής. Είναι μια τεράστια πολυώροφη μορφή που έχει δανειστεί στοιχεία από τις αντίστοιχες που παρουσιάζονται στα έργα του Le Corbusier και του Mies van der Rohe. Συγκεκριμένα, πρόκειται για μορφή αφαιρετική που έχει τη γεωμετρική όψη ενός τετραγώνου. Η κατασκευή του έχει βασιστεί στα νέα υλικά και στην ανάπτυξη της τεχνολογίας, καθώς αποτελείται από ένα σκελετό σκυροδέματος με γυάλινες επιφάνειες. Παρ’ όλα αυτά, η προσθήκη δίπλα σε ένα νεοκλασικό κτίσμα δεν έπρεπε να διατηρεί το ύφος του «ξενόφερτου» μοντέρνου καθώς, πότε δε σταμάτησε η «ιδεολογία» του νεοκλασικού να αποτελεί την κύρια έκφραση της ακαδημαϊκής ελληνικής αρχιτεκτονικής.[10] Σε όλη τη διάρκεια της ανάπτυξης της Ελληνικής αρχιτεκτονικής του 20ου αιώνα υπήρχε μια έντονη κριτική και μια επιφυλακτική στάση απέναντι στο μοντερνισμό. Αρκεί μόνο να αφαιρούμε την αντιδραστική άποψη που διατύπωσε ο Κ. Μπίρης στο βιβλίο του, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20ον Αιώνα: «Ανέκυψαν… κτίρια θηριώδους καθ’όλα εμφανίσεως, των οποίων αι ογκώδεις μάζαι προβάλλουσαι εντός του χώρου των οδών και των πλατειών, εμείουν τον ορίζοντα και έπληττον οικτρώς την δημοσίαν αισθητική της πόλεως»[11]. Έτσι, ο Βικέλας χρειάσθηκε να δώσει μεγάλο αγώνα μέχρι να επιβάλει τη μοντέρνα αισθητική δίπλα στο μέγαρο του 19ου αιώνα. Προσπάθησε να βρει κάτι ενδιάμεσο που θα συμφιλίωνε την καινούργια με την παλιά αισθητική αντίληψη της ελληνικής αρχιτεκτονικής.[12] Ο αρχιτέκτονας πρόσθεσε με αφαιρετικό τρόπο σε όλη την εξωτερική επιφάνεια του κτηρίου τεράστιες μαρμάρινες επενδύσεις που παραπέμπουν στις αντίστοιχες κλασικές κιονοστοιχίες και με αυτό τον τρόπο δήλωσε, με ελάχιστη προβολή, τις «απαραίτητες νύξεις της επίσημης ελληνικής αρχιτεκτονικής»[13].

φωτο: Γ. Τσακνιάς
     Όπως αναφέραμε, στο κτήριο του Υπουργείου Εξωτερικών συνυπάρχουν δύο διαφορετικές αρχιτεκτονικές τάσεις και αισθητικές. Η συγκεκριμένη συνύπαρξη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν οφείλεται στις εναλλαγές των διαφορετικών αρχιτεκτονικών στιλ που επικράτησαν στον ελληνικό χώρο αλλά, αντίθετα, στις απαιτήσεις και στις ανάγκες που πρόβαλε η ανθρώπινη ιστορία. Εξάλλου, η αρχιτεκτονική  δεν είναι μόνο τέχνη, στιλ και κινήματα, αλλά είναι μια επιστήμη με πρακτική εφαρμογή που έχει ως σκοπό να ικανοποιήσει τις ανάγκες στέγασης και τις ανάγκες καλύτερων συνθηκών διαβίωσης. «Οπότε αυτή της η ιδιότητα τη συνδέει στενότερα με την κοινωνία που εξυπηρετεί»[14]. Θα ήταν αφελές να πιστέψουμε ότι η συνύπαρξη του νεοκλασικού και του μοντέρνου οφείλεται στο γεγονός ότι ξαφνικά η αισθητική της ελληνικής κοινωνίας εκσυγχρονίσθηκε και θέλησε να διώξει την αρχιτεκτονική της κληρονομιά. Οι λόγοι που δίπλα σε ένα τυπικό μέγαρο προστέθηκε ένα μοντέρνο κτίσμα έχουν να κάνουν με τις αλλαγές που σημειώθηκαν στο οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο του ελληνικού τρόπου ζωής.[15]
     Καταρχάς, μεγάλο ρόλο έπαιξαν τα οικονομικά δεδομένα που διέθετε ο εκάστοτε παραγγελιοδότης του κτηρίου. Η ανέγερση του νεοκλασικού μεγάρου οφειλόταν στη μεγαλοαστική «επιδειξιομανία» ενός πλουσίου που ήθελε να προβάλει την κοινωνική υπεροχή του. Με αυτά τα δεδομένα, η οικία ενός πλουσίου θα έπρεπε να έχει κτιστεί με τα καλύτερα οικοδομικά υλικά, με τα ακριβότερα διακοσμητικά στοιχεία και με ένα τρόπο που θα έδειχνε την «υψηλό» επίπεδο ζωής των μεγαλοαστών. Αντίθετα, το νεότερο κτίριο οικοδομήθηκε με λιγοστούς οικονομικούς πόρους ενός αναπτυσσόμενου κράτους. Η επιλογή έπρεπε να λάβει υπ’ όψη το χαμηλό κόστος παραγωγής. Έτσι, η μοντέρνα αρχιτεκτονική ήταν η πιο κατάλληλη επιλογή, καθώς βασιζόταν σε φτηνά, τυποποιημένα βιομηχανικά υλικά και σε μικρότερο εργατικό κόστος.[16]
      Επιπλέον, ο τρόπος ζωής στα αστικά κέντρα είχε αλλάξει σημαντικά. Η Αθήνα δεν ήταν η πρωτεύουσα του 19ου αιώνα με τους λιγοστούς κατοίκους και τις υποτυπώδεις γραφειοκρατικές υποδομές, αλλά μια πρωτεύουσα που συνέβαιναν γύρω της θεμελιακές αλλαγές. Κυριαρχούσε η συνεχής εισροή πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές, η γραφειοκρατική και βιομηχανική ανάπτυξη. Όσο και αν ήταν αισθητικά όμορφο ένα οικοδομημένο περιβάλλον με διώροφα νεοκλασικά, δεν θα μπορούσε να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας. Η μοντέρνα αρχιτεκτονική με τα ογκώδη πολυώροφα κτήρια πρόσφερε μια λειτουργική οργάνωση του χώρου, αφού μπορούσε στα ίδια τετραγωνικά μέτρα να χωρέσει περισσότερο ανθρώπινο δυναμικό.[17]
      Τέλος, η συνύπαρξη δύο τόσο διαφορετικών αρχιτεκτονικών τάσεων έχει να κάνει με την πολιτική «στρατηγική «επανάχρησης» παλιών κτισμάτων από ιδιώτες ή από το Δημόσιο, ώστε να στεγάσουν νέες χρήσεις χωρίς να κατεδαφιστούν»[18]. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η προστασία των παλαιοτέρων αρχιτεκτονικών κτισμάτων και η παράλληλη οικοδόμηση  νέων μοντέρνων προσθηκών αποκτά μια διπλή συμβολική αξία. Από την μία, δείχνει το σεβασμό των Ελλήνων απέναντι στην αρχιτεκτονική κληρονομιά και στην ιστορία. Ενώ, από την άλλη, δείχνει τη συνεχή πρόοδο και εξέλιξη που ανέπτυξε το σύγχρονο Ελληνικό κράτος.[19]* Η Βασιλική Ξέστερνου είναι ιστορικός του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού


[1]   Μπίρης Μ., Μ. Καρδαμίτση Αδάμη, Νεοκλασική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, σελ. 166, http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/el-GR/The+Ministry/History/Facilities/.
[2] Μπίρης Μ., Μ. Καρδαμίτση Αδάμη, ό.π., σελ 168.
[3]  Μπίρης Μ., Μ. Καρδαμίτση Αδάμη, ό.π., σελ  162-168, http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/el-GR/The+Ministry/History/Facilities/.
[4] Φιλιππίδης Δ., Τέχνες Ι:Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας. Ιστορία της Ελληνικής και Πολεοδομίας, σελ. 27-66, http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/el-GR/The+Ministry/History/Facilities/.
[5] Φιλιππίδης Δ., Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, σελ. 90,  http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/el-GR/The+Ministry/History/Facilities/.
[6] Φιλιππίδης Δ., Τέχνες Ι:Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας. Ιστορία της Ελληνικής και Πολεοδομίας, σελ. 64-66, http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/el-GR/The+Ministry/History/Facilities/.
[7] Φιλιππίδης Δ., Τέχνες Ι:Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας. Ιστορία της Ελληνικής και Πολεοδομίας, σελ. 177-203.
[8] Φιλιππίδης Δ., Τέχνες Ι:Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας. Ιστορία της Ελληνικής και Πολεοδομίας, σελ. 177.
[9] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 177-203, Φιλιππίδης Δ., Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, 337-342.
[10] Φιλιππίδης Δ., Τέχνες Ι:Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας. Ιστορία της Ελληνικής και Πολεοδομίας , σελ. 75-77,190-203.
[11] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 190.
[12] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 75-77.
[13] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 77.
[14] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 19.
[15] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 19-20, 180-182.
[16] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 181, Μπίρης Μ., Μ. Καρδαμίτση Αδάμη, ό.π., σελ. 166-168.
[17] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 31, 179-199.
[18] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 202.
[19] Φιλιππίδης Δ., ό.π.,σελ. 200-202.
Βιβλιογραφικές αναφορές
1.Μπίρης Μ., Μ. Καρδαμίτση Αδάμη, Νεοκλασική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα,  Εκδ. Μέλισσα, Αθήνα, 2001.
2.Φιλιππίδης Δ., Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, Αθήνα: Εκδ. Μέλισσα , Αθήνα,1984.
3. Φιλιππίδης Δ., Τέχνες Ι:Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας. Ιστορία της Ελληνικής και Πολεοδομίας. Τόμος Δ, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα, 2001.
Ηλεκτρονικές πηγές

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.