Home

Στις 2 Απριλίου του 1805 γεννήθηκε ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Τα παραμύθια του μεταφράστηκαν σε περισσότερες από 150 γλώσσες και αγαπήθηκαν σε όλο τον κόσμο. Την ημέρα των γενεθλίων του γιορτάζεται και η Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου.

Ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν έζησε τα παιδικά του χρόνια σε αρκετά αυστηρό περιβάλλον, αλλά μετά τον θάνατο του πατέρα του έφυγε για την Κοπεγχάγη, όπου σκόπευε να αναζητήσει την τύχη του ως τραγουδιστής, ηθοποιός, χορευτής και ποιητής. Εξασφαλίζοντας μια υποτροφία, τελείωσε τις σπουδές του και, μετά από έναν αποτυχημένο γάμο, άρχισε να ταξιδεύει στη Γαλλία, την Ελβετία, την Ισπανία, την Ιταλία. Στην περίοδο αυτή, δημοσίευσε αρκετά από τα γραπτά του. Στην Ιταλία, και μάλιστα στη Ρώμη, άνθισε το ταλέντο του στη συγγραφή των παραμυθιών. Μετά την πρώτη συλλογή του, Παραμύθια για παιδιά, ακολούθησαν και πολλές άλλες, σχεδόν μία κάθε χρόνο. Πέρα από τα παραμύθια, στα οποία οφείλεται η φήμη του, έγραψε και κάποια μυθιστορήματα, βιβλία ταξιδιωτικών εντυπώσεων και τις αυτοβιογραφίες: Το βιβλίο της ζωής και Το παραμύθι της ζωής μου.

Βιογραφικό: ΒιβλιοΝετ

hans_christian_andersen_copenhagen

Κοπεγχάγη

* * *

Χανς Κρίστιαν Άντερσεν: ένας παγκόσμιος παραμυθάς στην Ελλάδα

—της Ελένης Κεχαγιόγλου—

Constantin_Hansen_1836_-_HC_AndersenΤην Τρίτη 20 Απριλίου του 1841, ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν επιβιβάζεται στο πλοίο στον Πειραιά, ύστερα από διαμονή περίπου ενός μήνα στην Αθήνα, έχοντας ολοκληρώσει ένα από τα πολλά μεγάλα ταξίδια που πραγματοποίησε εκτός Δανίας από το 1833 έως το 1859. «Είμαι λυπημένος γιατί αισθάνομαι σαν το σπίτι μου εδώ», σημειώνει στο ημερολόγιό του, αφήνοντας πίσω του το μεγάλο λιμάνι της νέας πρωτεύουσας του πρόσφατου ελληνικού κράτους, στο οποίο λιμάνι, σύμφωνα με τη μαρτυρία του υπάρχουν μόλις 120 σπίτια. Ήταν τότε 36 ετών, και είχε ήδη εκδώσει (1835-1837) τρεις τόμους από τα παραμύθια του, που αν και έμελλε να τον καθιερώσουν στην παγκόσμια λογοτεχνία, αρχικά είχαν απογοητευτικές πωλήσεις· τον τέταρτο τόμο θα τον εξέδιδε το 1874. Σήμερα, τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 150 γλώσσες και εξακολουθούν να τυπώνονται σε εκατομμύρια αντίτυπα ανά τον κόσμο. Μάλιστα, από το 1954 στην πατρίδα του απονέμεται προς τιμήν του το διεθνές Βραβείο Άντερσεν, μάλλον η ύψιστη τιμητική διάκριση για τους συγγραφείς και τους εικονογράφους λογοτεχνίας για παιδιά, ενώ από το 1966, ύστερα από απόφαση της Διεθνούς Οργάνωσης Βιβλίων για τη Νεότητα, εορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου την ημέρα των γενεθλίων του, στις 2 Απριλίου.

Δημήτριος Βικέλας

Δημήτριος Βικέλας

Το 1873, δύο χρόνια προτού ο Άντερσεν πεθάνει, ο Δημήτριος Βικέλας τυπώνει στη Λειψία την πρώτη αυτοτελή έκδοση παραμυθιών του σπουδαίου Δανού στα ελληνικά, μεταφράζοντας Παραμύθια δανικά εκ των του Άνδερσεν, και ανοίγει το δρόμο στις πολλές εκδόσεις που θα ακολουθήσουν, αλλά και στην προσωρινή απόδοση του ονόματος ηχητικά ελληνοποιημένου. Στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, ο δανός παραμυθάς είναι ήδη εξαιρετικά δημοφιλής στην Ελλάδα. Από το 1880 και εξής, αποφασιστικό ρόλο ως προς αυτό διαδραματίζουν οπωσδήποτε και οι μεταφράσεις πολλών παραμυθιών του στο εικονογραφημένο περιοδικό για παιδιά, εφήβους και νέους Η Διάπλασις των Παίδων (1879-1948) από τον παιδαγωγό, λογοτέχνη και συγγραφέα αναγνωστικών βιβλίων Αριστοτέλη Κουρτίδη.

Ο Κουρτίδης, ως ο πρώτος αρχισυντάκτης (1879-1894) της Διαπλάσεως που αγαπήθηκε όσο λίγα νεανικά περιοδικά από αναγνώστες κάθε ηλικίας και συνέβαλε στην προώθηση της παιδικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, υπηρετούσε —και με τις μεταφράσεις του— τις επιδιώξεις του περιοδικού όπως συνοψίζονταν ήδη στο πρώτο τεύχος, σε μια επιστολή προς τους φιλόστοργους γονείς: «θέλομεν παρέχει τοις μικροίς ημών αναγνώσταις, αμφοτέρων των γενεών, ύλην ηθικήν και διδακτικήν», στη λογική του μότο που επί χρόνια είχε το περιοδικό: «Τέρπειν άμα και διδάσκειν». Και πράγματι, στον Άντερσεν πιστώνεται, περισσότερο από ό,τι σε κάθε άλλον συγγραφέα, η καθιέρωση του eptanfil101είδους ως εργαλείου διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Τα παραμύθια του, στα οποία συνδυάζει δημιουργικά τη λαϊκή παράδοση με τα προσωπικά του βιώματα, προβάλλει το κοινωνικά αποδεκτό πρότυπο ηθικής και κοινωνικής συμπεριφοράς.

Ωστόσο, αν τα παραμύθια του Άντερσεν περιλαμβάνονται στα σημαντικότερα της διεθνούς λογοτεχνικής παράδοσης και ο ίδιος θεωρείται κλασικός, με την έννοια που αποδίδει ο Σαιντ Μπεβ στον όρο, συγγραφέας δηλαδή που έχει συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση του ανθρώπινου πνεύματος, αυτό το οφείλει στην ευαισθησία της πένας του, στη διεισδυτική ψυχογράφηση των παιδιών, στην κατανόηση της παιδικής αθωότητας και στους βαθείς συμβολισμούς με τους οποίους ασκούσε κριτική για την κοινωνική αδικία σε συνδυασμό με το χαρακτηριστικό αβίαστο ύφος του και το αδιόρατο χιούμορ του. Όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά του Άντερσεν είναι λογικό να γοήτευσαν τον λογοτέχνη-παιδαγωγό —όπως τον είχε χαρακτηρίσει ο Γρηγόριος Ξενόπουλος— Αριστοτέλη Κουρτίδη, ο οποίος στον ευρύτερο στόχο του της πολιτισμικής διαπαιδαγώγησης του έθνους, αρωγό του είχε τη λογοτεχνία. Με σπουδές παιδαγωγικών και φιλοσοφίας στη Γερμανία, ο Κουρτίδης ήταν από τους πρώτους συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, ένας λόγιος αναγνωρισμένης αξίας στην εποχή του.

190px-Aristotelis_KourtidisΗ πρώτη αυτοτελής έκδοση με μεταφράσεις παραμυθιών του Άντερσεν από τον Κουρτίδη έγινε το 1883, την υπέγραφε ως «Αιμίλιος Ειμαρμένος», όπως ήταν το ψευδώνυμό του στη Διάπλασι των Παίδων και είχε τον τίτλο: Άνδερσεν, «Διηγήματα», ενώ μια επιλογή εκδόθηκε από τον «Ελευθερουδάκη» το 1931, τρία χρόνια μετά το θάνατο του Κουρτίδη.  Στις μεταφράσεις του Άντερσεν από τον Κουρτίδη έχουμε τη συνάντηση του ανανεωτή του παραμυθιού με τον παιδαγωγό που επιθυμούσε μέσω της εκπαίδευσης ο νεοελληνικός πολιτισμός να γίνει εφάμιλλος του ευρωπαϊκού· τη συνάντηση του συγγραφέα που συνέβαλε περισσότερο από κάθε άλλον στην αναγνώριση των παραμυθιών ως έντεχνης δημιουργίας με τον άνθρωπο που σε μεγάλο βαθμό καταξίωσε το παραμύθι στην Ελλάδα, φέρνοντάς το στις σελίδες του πλέον δημοφιλούς νεανικού περιοδικού της εποχής.

Στην έκδοση αυτή, ο Κουρτίδης υπογράφει την «παράφραση» των παραμυθιών, με την έννοια της ελεύθερης απόδοση του νοήματος στα ελληνικά — στην πραγματικότητα, πρόκειται για απόδοση υψηλής λογοτεχνικής αξίας από την πένα ενός δημοτικιστή δασκάλου και λογοτέχνη. Οι τίτλοι των παραμυθιών μαρτυρούν πώς πρωτοεισήχθη ο Άντερσεν στη χώρα μας: «Η βασίλισσα των χιονιών» (έχει πλέον επικρατήσει ως «Η βασίλισσα του χιονιού»), «Το πετούμενο σεντούκι» (αργότερα «ιπτάμενο»), «Ο άγγελος», «Η σακοράφα», «Η βασιλοπούλα και το ρεβίθι» (σήμερα γνωστό ως «Η πριγκίπισσα και το ρεβίθι»), «Το ασχημόπαπο», «Ο χιονάνθρωπος», «Το κοριτσάκι με τα σπίρτα», «Οι αγριόκυκνοι», «Ο ατρόμητος μολυβένιος στρατιώτης» (έγινε στην Ελλάδα διάσημος χωρίς το επίθετο), «Το ελατόπουλο», «Το αηδόνι του αυτοκράτορα της Κίνας» (πλέον μεταφράζεται χωρίς τον γεωγραφικό προσδιορισμό), «Η κοντορεβιθούλα» (δηλαδή, η γνωστή μας «Τοσοδούλα», την οποία ο Κουρτίδης ίσως hcaphotokblgeμετέφρασε έτσι κατ’ αναλογία με τον «Κοντορεβιθούλη» του Σαρλ Περώ, 1628-1703, του λαογράφου που, μεταξύ των άλλων, συνέγραψε τα παραμύθια: «Κοκκινοσκουφίτσα», «Σταχτοπούτα», «Παπουτσωμένος Γάτος», «Ωραία Κοιμωμένη», «Κοντορεβιθούλης» κ. ά.).

Όπως γίνεται φανερό, στα 22 παραμύθια του Άντερσεν που επέλεξε ένας από τους πρώτους μεταφραστές του στα ελληνικά περιλαμβάνονται αρκετές από τις γνωστότερες και πιο αγαπημένες ιστορίες του, που έμελλε να υπερβούν τον δημιουργό τους και να σταδιοδρομήσουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς, μάλλον διότι κατάφεραν να συναντηθούν με την παράδοση του κάθε τόπου, σπάζοντας τα εθνικά σύνορα. Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, που η λέξη «ασχημόπαπο» (οι μελετητές του Άντερσεν θεωρούν το ομώνυμο παραμύθι ως την αυτοβιογραφία του) και η φράση «τα ρούχα του βασιλιά» έχουν αποκτήσει παροιμιακές διαστάσεις. Ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν σε μια επιστολή του το 1835 ανέφερε ότι αρχίζει να γράφει παιδικά παραμύθια, διότι επιθυμεί να κατακτήσει τις μελλοντικές γενιές. Παρότι, λίγο πριν από τον θάνατό του, ζήτησε από έναν μουσικό να συνθέσει μουσική λαμβάνοντας υπόψη ότι τη σορό του θα ακολουθούν κυρίως μικρά παιδιά, μάλλον δεν θα μπορούσε να διανοηθεί ότι επί 140 χρόνια μετά το θάνατό του εξακολουθεί να διαβάζεται μανιωδώς — και έπεται συνέχεια.

Πρώτη δημοσίευση: Το Βήμα

hans-christian-anderson-fΣέντραλ Παρκ, Νέα Υόρκη

* * *

Γραφή με ψαλίδι

Οι χαρτοκοπτικές και τα σχέδια του μεγάλου παραμυθά

—του Γιώργου Τσακνιά—

Δεν αρκεί να ζει κανείς. Χρειάζεται επίσης φως, ελευθερία, λουλούδια

Παγκοσμίως διάσημος για τα παραμύθια του, ο Άντερσεν έγραψε επίσης ποιήματα, θεατρικά και πεζά — και κρατούσε ημερολόγιο. Λιγότερο γνωστό είναι ίσως το πάθος του για το σχέδιο και τη χαρτοκοπτική. Έφτιαχνε ακόμη και inkblots, λεκέδες από μελάνι: έσταζε το μελάνι στο χαρτί και μετά το δίπλωνε με διάφορους τρόπους, δημιουργώντας έτσι μισοελεγχόμενα μισοτυχαία συμμετρικά σχήματα.

Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, ο Άντερσεν ασχολιόταν με το χαρτί διαρκώς, όλη του τη ζωή. Στην πραγματικότητα, ήταν ένας φετιχιστής του χαρτιού.

Τα περισσότερα σχέδια του Άντερσεν έγιναν κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του, ιδίως στην Ιταλία (1833-34) και στη Μικρά Ασία (1840-41). Χρησιμοποιούσε μικρά λυτά φύλλα χαρτί, που φρόντιζε πάντα να έχει στις τσέπες του. Κατά κανόνα έκανε πρώτα το σχέδιο με μολύβι και το περνούσε αργότερα με μελάνι.

Η χαρτοκοπτική αποτελούσε ακόμη μεγαλύτερη εμμονή για τον Άντερσεν. Δεν πήγαινε πουθενά χωρίς το ψαλίδι του, το οποίο συνήθως κρατούσε πάνω του — συνήθεια αρκετά επικίνδυνη, που του στοίχισε μερικούς μικροτραυματισμούς και έναν κάπως σοβαρότερο, στη διάρκεια ενός ταξιδιού με άμαξα στο νησί Funen. Σώζονται χίλιες περίπου από τις χαρτοκοπτικές του — διασκέδαζε πολύ καθώς τις έφτιαχνε κι έπειτα συχνά τις χάριζε στους καλεσμένους του ή στους φίλους που επισκεπτόταν (ή στα παιδιά τους). Μεταξύ των φίλων στους οποίους έκανε τέτοιο πολύτιμο δώρο, ο Robert Browning και η Elizabeth Barret στη Ρώμη και ο Charles Dickens στο Λονδίνο.

Όταν ο Andersen άρχιζε να στριφογυρίζει τα χρωματιστά χαρτιά του γύρω από τη μύτη του ψαλιδιού του, κανένα από τα παιδιά που κάθονταν γύρω από το τραπέζι δεν γνώριζε τι επρόκειτο να συμβεί. Του άρεσε να ξεκινά μιλώντας λίγο, ξετυλίγοντας ένα αυτοσχέδιο παραμύθι και ενσωματώνοντάς το στο θέμα της χαρτοκοπτικής. Πότε πότε σταματούσε για να προσθέσει έναν άξονα κατά μήκος ή διαγωνίως στο χαρτί, ώστε να σπάσει τη συμμετρία και να δημιουργήσει νέες γωνίες και προοπτικές: αντιστοιχούν στα τεχνάσματα που χρησιμοποιούσε και ως παραμυθάς, είτε προφορικά είτε γραπτά, όταν άρχιζε να μοντάρει —με τη φιλμική έννοια— την ιστορία του, διαταράσσοντας τη γραμμική αφήγηση, ή όταν ξάφνου ανακάτευε τη σύνθεση προκειμένου να εισαγάγει νέες γωνίες, σκηνές ή πρόσωπα.

Jen Andersen, Γραφή με ψαλίδι.

Οι εικόνες προέρχονται από τη ηλεκτρονική συλλογή Hans Christian Andersen  (Odense City Museums).

* * *

Προτάσεις μιας βιβλιόφιλης μαμάς 

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

instagram-logo

img_logo_bluebg_2x

Advertisements

One thought on “Χανς Κρίστιαν Άντερσεν

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s