Τριστὰν Τζαρά — Ὁ ἀτρόμητος λοχαγός

Δὲν εἶμαι οὔτε ὑπὲρ οὔτε κατὰ καὶ δὲν πρόκειται νὰ ἐξηγήσω τί ἐννοῶ γιατί μισῶ τὸν κοινὸ νοῦ — Τζαρὰ

— τοῦ Χρήστου Νάτση—

Χονδρικά, ἦταν τὸ 1914 ποὺ ἄλλαξαν ὅλα. Ὁ Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ἡ ἐπιστροφὴ τοῦ ἀπωθημένου τῆς εὔφορης ἀστικῆς ἐπέκτασης, ποὺ σηματοδεῖ ὁ «μακρύς» 19ος αἰώνας (ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῶν ἐπαναστάσεων στὴν ἐποχὴ τοῦ κεφαλαίου και στην ἐποχὴ τῶν αὐτοκρατοριῶν –Χόμπσμπωμ), σηματοδοτεῖ τὴν θραύση τῆς ὁλότητας τοῦ ἐναρμοστικοῦ ἀστικοῦ κοσμοειδώλου (Κονδύλης). Οἱ σφαῖρες τῆς οἰκονομίας, τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς κουλτούρας, διαφοροποιημένες πλέον, διεκδικοῦν τὸ ὀξύμωρο μιᾶς πραγμάτωσης τοῦ ὅλου ἐν μέρει. Στὸν ἀντίποδα, ἡ νοσταλγία τῆς ἑνότητας, ἐκφρασμένη εἴτε ἀντιδραστικά, ὡς αἴτημα ἐπιστροφῆς στὴν κοινότητα τοῦ παρελθόντος, εἴτε προοδευτικά, ὡς αἴτημα ὑπέρβασης τοῦ ἀστικοῦ διχασμοῦ. Στὴν σφαίρα τῆς τέχνης οἱ Ἱστορικὲς Πρωτοπορίες (Φουτουρισμός, Νταντά, Ὑπερεαλισμός) –μὲ τὸ Νταντὰ στὴν αίχμὴ τῆς κορύφωσης, εἴτε ὁριστοῦν ὡς φαινόμενο τῆς παρηκμασμένης ἀστικῆς συνείδησης (Λούκατς) εἴτε ὡς τὸ ριζοσπαστικὸ δυναμικό της (Ἀντόρνο), ἔρχονται ὡς σίφουνας νὰ ἀνατρέψουν τὰ πάντα –καὶ τὰ ἀντίθετα τῶν πάντων.

Ἄν αὐτὴ εἶναι ἡ κίνηση στὸ μακροεπίπεδο, θὰ παρέμενε ἐντούτοις κενὴ χωρὶς τὰ πρόσωπα ποὺ ὑπῆρξαν οἱ πρωταγωνιστὲς στὴν ἀρένα τῶν γεγονότων. Ὁ Τριστὰν Τζαρὰ ὑπῆρξε μιὰ παραδειγματικὴ μορφὴ αὐτῆς τῆς ἀλλαγῆς Παραδείγματος (paradigm –Κούν). Ποιητής, κριτικός, περφόρμερ, πρωτοστάτης τοῦ Νταντά, πότε ἐχθρὸς πότε σύμμαχος τοῦ Ὑπερεαλισμοῦ, στρατευμένος κομμουνιστής ποὺ κράτησε ἐντούτοις τὶς ἀποστάσεις του ἀπὸ τὴν ἐπίσημη γραμμή· μιὰ προσωπικότητα πληθωρική, ποὺ δὲν δίστασε νὰ ριχτεῖ ἄνευ ὁρίων, ἄνευ ὅρων στὸ ποτάμι τῆς Ἱστορίας.

Γεννημένος τὴν 4η Ἀπριλίου (παλαιὸ ἡμερολόγιο) τοῦ 1896 στὸ Μοϊνέστι τῆς Μολδαβίας ἀπὸ ρουμανοεβραίους γονεῖς, μὲ μητρικὴ γλώσσα τὰ γίντις, θὰ βρεθεῖ σὲ ἡλικία 15 ἐτῶν στὸ Βουκουρέστι. Ἐκεῖ θὰ κάνει τὸ ντεμποῦτο του στὸν χῶρο τῶν γραμμάτων, ἐκδίδοντας μαζὶ μὲ τοὺς Ἰὸν Βίνεα καὶ Μαρσὲλ Ζανκὸ τὸ περιοδικὸ Σύμβολο. Γράφει ἤδη ποιήματα ποὺ κινοῦνται μὲ μετα-συμβολιστικὸ χαρακτήρα, προαναγγέλοντας τὴν μεταγενέστερη πρωτοποριακὴ συνέχεια. Χαρακτηριστική, π.χ., εἶναι Η φωνή:

Μάντρα χαλασμένη
κι ἐγὼ ἀναρωτιέμαι
τάχατες γιατί
νὰ μὴν κρεμαστεῖ

ἡ Λία ἡ ξανθὴ
ἀπόψε τὸ βράδυ
ἀπὸ ’να σκοινὶ
σὰν ὥριμο ἀχλάδι…

Θὰ τὴν ἀλυχτοῦσε
σκυλολόι στὸ δρόμο
καὶ θὰ τριγυρνοῦσε
νὰ τὴ δεῖ ὁ κόσμος.

Θὰ φώναζαν οἱ γύφτοι:
«Ρέ, δὲς μή σοῦ πέσει»
ἐνὼ ἐγὼ τὸ σύρτη
θὰ σουρνα στὴ θέση,

θ’ ἀνέβαινα νὰ τὴν
ἀποκαθηλώσω
ἀπὸ πάνου ἐκεῖ,
σὰν ὥριμο ἀχλάδι,
σὰν κόρη νεκρή,
καὶ σὲ ὡραία κλίνη νὰ τήνε ξαπλώσω. (μτφ. Β. Ἰβάνοβιτς)

Δύο ὅμως εἶναι οἱ καθοριστικὲς μετακινήσεις τοῦ Τζαρά. Ἡ πρώτη τὸ 1915, ἀπὸ τὸ Βουκουρέστι στὴ Ζυρίχη. Μὲ τὸν πόλεμο νὰ μαίνεται, ἡ οὐδέτερη Ἐλβετία ἀποτελεῖ πόλο ἔλξης πολλῶν διανοουμένων –καθῶς εἶναι τόσο στό κέντρο τῶν γεγονότων ὅσο καὶ σὲ ἀπόσταση ἀπὸ αὐτὰ. Ἐκεῖ ὁ Τζαρὰ θὰ γνωρίσει τὸν Χιοῦγκο Μπάλ, στὴν κυριότητα τοῦ ὁποίου ἔχει περιέλθει μόλις τὸ περίφημο Καμπαρὲ Βολτέρ. Οἱ βάσεις —τοῦ εὐρωπαϊκοῦ τουλάχιστον πόλου— τοῦ Νταντὰ ἔχουν τεθεῖ.

«Γράφω αὐτὸ τὸ μανιφέστο γιὰ νὰ δείξω ὅτι μπορεῖ κανεὶς νὰ κάνει ταυτόχρονα ἀντίθετες ἐνέργειες στὴ διάρκεια μιᾶς δροσερῆς ἀνάσας. Εἶμαι κατὰ τῶν ἐνεργειῶν, καὶ ὅσο γιὰ τὴ διαρκὴ ἀντίφαση ἤ τὴν κατάφαση, δὲν εἶμαι οὔτε ὑπὲρ οὔτε κατὰ καὶ δὲν πρόκειται νὰ ἐξηγήσω τί ἐννοῶ γιατί μισῶ τὸν κοινὸ νοῦ» [μτφ. Ἀνδρέας Κανελίδης] θὰ γράψει στὸ 2ο Μανιφέστο τοῦ Νταντά, ἐνῶ θὰ συμμεριστεῖ ἀπόλυτα τὴν διακήρυξη-πρόταγμα τοῦ Μπάλ: «Ἡ λέξη, κύριοι, εἶναι μιὰ δημόσια ὑπόθεση πρώτης προτεραιότητας». Μὲ πολυποίκιλη δραστηριότητα θεαμάτων-σκανδάλων καὶ μὲ τὴν ἐπινόηση πρωτοποριακῶν μεθόδων, ποὺ θὰ ἀξιοποιηθοῦν ποικιλότροπα στὸ διάβα τοῦ χρόνου (βλ. π.χ. τὸ Cut-up, τυχαία συρραφὴ προϋπαρχόντων ἀποσπασμάτων εἰκόνας καὶ λόγου) οἱ ντανταϊστὲς θὰ βρεθοῦν στὸ ἐπίκεντρο τῆς προσοχῆς τῆς ἑλβετικῆς ἀστυνομίας. Τραγικὴ εἰρωνεία: λίγα τετράγωνα μακριὰ ἀπὸ τὸ Καμπαρὲ Βολτὲρ διαμένει, τὴν ἴδια περίοδο, ὁ Λένιν.

Τραγούδι Νταντά

Ι

Τὸ τραγούδι ἑνὸς ντανταϊστὴ
Ποὺ εἶχε τὸ νταντὰ μὲς στὴν καρδιὰ
Κούραζε πολὺ τὸ μοτέρ του
Καὶ εἶχε νταντὰ μὲς τὴν καρδιά

Τὸ ἀσανσὲρ κουβαλοῦσε ἕνα βασιλιὰ
Βαρὺ εὔθραστο φθινόπωρο
ἔκοψε τὸ μεγάλο του δεξὶ μπράτσο
καὶ τὄστειλε στὸν πάπα στὴ Ρώμη

γι᾽ αύτὸ τὸ λόγο
τὸ ἀσανσὲρ
δὲν εἶχε πιὰ νταντὰ μὲς στὴν καρδιὰ

νὰ φᾶτε σοκολάτα
πλύνετε τὸν ἐγκέφαλό σας
νταντὰ νταντὰ
πιεῖτε καὶ νεράκι

ΙΙ

Τὸ τραγούδι ἑνὸς νανταϊστὴ
Ποὺ ἦταν ὄχι χαρούμενος
ὄχι καὶ λυπημένος
καὶ ἀγαποῦσε μιὰ ποδηλάτισσα
ὄχι χαρούμενη καὶ ὄχι λυπημένη

μὰ τὴν πρωτοχρονιὰ ὁ σύζυγος
ποὺ ὅλα τὰ ἤξερε μέσα σὲ μιὰ κρίση

ἔστειλε στὸ  Βατικανὸ
τὰ δυὸ κορμιά τους μέσα σὲ τρεῖς βαλίτσες

οὔτε ὁ ἐραστὴς
οὔτε ἡ ποδηλάτισσα
δὲν ἦταν χαρούμενοι
οὔτε καὶ λυπημένοι

φᾶτε ὡταῖα κεφαλάκια
πλύνετε τὸ στρατιώτη σας
νταντὰ
νταντὰ
πιεῖτε καὶ νεράκι.

ΙΙΙ

Τὸ τραγούδι ἑνὸς ποδηλάτη
Ποὺ ἦταν ἀπὸ καρδιᾶς νταντὰ
Κι ἦταν λοιπὸν ντανταϊστὴς
ὅπως ὅλοι οἱ νταντὰ ἀπὸ καρδιᾶς

ἕνα φίδι φόραγε γάντια
ἔκλεισε γρήγορα τὴν δικλείδα
ἔβαλε τὰ γάντια μὲ τὸ φιδίσιο δέρμα
καὶ πῆγε τὸν πάπα ν᾽ ἀγκαλιάσει

εἶναι συγκινητικὸ
κοιλιὰ λουλουδισμένη
δὲν εἶχε πιὰ νταντὰ μὲς στὴν καρδιὰ

νὰ πιεῖτε γάλα τῶν πουλιῶν
νὰ πλύνετε τὶς σοκολάτες σας
νταντὰ
νταντὰ
φᾶτε καὶ μοσχαράκι

Ἡ δεύτερη σημαντικὴ μετακίνηση ἔγινε τὸ 1920, ἀπὸ τὴ Ζυρίχη στὸ Παρίσι. Ὁ Τζαρά, σὰν τὴν πέτρα ποὺ σκάει στὴ λίμνη, θὰ προκαλέσει ἐκεῖ πολλαπλοὺς κυματισμούς. Θὰ γίνει ὁ καταλύτης τῶν νέων ἐξελίξεων ποὺ θὰ ἀπολήξουν στὸν ὑπερεαλισμό. Ὁ Ραοὺλ Βανεγκέμ, μὲ τὴν καυστικότητα ποὺ τὸν διακρίνει, θὰ τοῦ χρεώσει τὴν εὐθύνη γιὰ τὴν ἐπικράτηση τοῦ Μπρετὸν καὶ τοῦ κινήματός του:

«Ὅσα ἦταν ἀναγκαῖα ἀπὸ κριτικὴ ἄποψη καὶ ξεκάθαρη μαχητικότητα γιὰ νὰ παρακινηθοῦν οἱ καλλιτέχνες ν᾽ ἀπελπιστοῦν ἀπὸ τὴν τέχνη καὶ νὰ συλλάβουν τὴν καθημερινὴ ζωὴ σὰ θέμα τοῦ ἐπαναστατικοῦ συλλογικοῦ ἔργου, ὅλα αὐτὰ ἔλειπαν ἀπὸ τὸν Τζαρά. Διστακτικοί καὶ, σὲ τελευταία ἀνάλυση, πιὸ εὐαίσθητοι ἀπ᾽ ὅσο ἤθελαν νὰ δείχνουν στὴ γοητεία μιᾶς καλλιτεχνικῆς καρριέρας, οἱ δημιουργοὶ θὰ βροῦν γρήγορα στὴν ἐπανάληψη τῶν ἀνοησιῶν, ποὺ ὀργάνωνε ὁ Τζαρά, καὶ στὸ ρόλο τῆς βεντέτας, ποὺ τὸ ἀντι-καλλιτεχνικὸ “σώου” τοῦ Νταντὰ τοὺς πρότεινε, τὴν πρόφαση γιὰ νὰ ἀσχοληθοῦν ξανὰ μὲ τὴν καλλιτεχνικὴ δραστηριότητα χωρὶς ν᾽ἀπαρνηθοῦν τὴν ντανταϊστικὴ περιφρόνηση γιὰ τὴν τέχνη, ἀλλὰ παριστάνοντας μονάχα ὅτι πιστεύουν πὼς ἡ περιφρόνηση ἦταν μερικὴ κι ἀφοροῦσε μόνο τὶς τότε κυρίαρχες μορφὲς τῆς λογοτεχνίας, τῆς σκέψης, τῆς τέχνης. Ὁ σουρεαλισμὸς ὑπῆρξε ἐξαιτίας τῶν ἐλλείψεων τοῦ Νταντά.» (μτφ. Νίκος Κούρκουλος).

Ὁ Μπρετόν, μὲ τὸν ὁποῖο οἱ σχέσεις τοῦ Τζαρὰ ἦταν πάντα τεταμένες, ἀκόμα καὶ πρὶν τὴν ρήξη τοῦ 1924 —καὶ παρὰ τὴν μεταγενέστερ συμφιλίωση, ἡ ὁποία δὲν στάθηκε ἱκανὴ γιὰ νὰ συμπεριληφθεῖ στὴν Ἀνθολογία τοῦ μαύρου χιοῦμορ—, θὰ γράψει: «Ὁ ἐρχομός του βάζει τέλος σ᾽ ὅλες τὶς παλιὲς διαμάχες ποὺ ἔφθειραν κάθε μέρα κι ἀπὸ λίγο τοὺς δρόμους τῆς πρωτεύουσας. Δὲν ἔκανε οὔτε μισὴ παραχώρηση στὶς συντηρητικὲς ὀμάδες» [μτφ. Ἀλ. Παπαπαθανασοπούλου]. Ἡ κόντρα μὲ τὸν Μπρετόν, ἡ «προδοσία» ἀπὸ ντανταϊστὲς ποὺ θὰ συνταχθοῦν μὲ αὐτόν (ὅπως ὁ Πικαμπιά), δὲν θὰ ἐμποδίσουν τὸν Τζαρὰ νὰ συνεχίσει νὰ δημιουργεῖ — καὶ φυσικὰ νὰ μετακινεῖται: θὰ φτάσει μέχρι τὴν Στοκχόλμη ὅπου θὰ παντρευτεῖ τὴν εἰκαστικὸ Γκράτα Κνούτσουν. Τὸ 1929 θὰ ἐπιστρέψει στὸ Παρίσι, θὰ συμφιλιωθεῖ μὲ τὸν Μπρετὸν καὶ θὰ υἰοθετήσει τὴν ὑπερεαλιστικὴ στροφή.

Τὰ ἑπόμενα χρόνια θὰ διαφανεῖ ἡ σχέση τοῦ Τζαρὰ μὲ τὴν πολιτική. Ὅπως καὶ ὁ ἴδιος θὰ έπισημάνει στὸ Ὁ ὑπερεαλισμὸς καὶ ὁ μεταπόλεμος, ἡ μεταπολεμικὴ ἐμπειρία ἀναμόρφωσε ριζικὰ τὴν πρωτοπορία, ἀναγκάζοντάς την νὰ ἀναβαπτίσει τὴν ποιητικὴ πράξη ἑντὸς τοῦ νέου ἱστορικοῦ ὁρίζοντα. Ἔτσι, ὁ συνδυασμὸς τῶν οὐτοπιστικῶν του ἐνοράσεων μὲ ἕναν φροϋδισμὸ δὲν θὰ τὸν ἐμποδίσουν νὰ προσχωρήσει —ἔστω καὶ καθυστερημένα— στὸ κομμουνιστικὸ κόμμα, πάντα ὅμως κρατώντας μιὰ ἀπόσταση ἀσφαλείας ἀπὸ τὴν κύρια γραμμή. Πῶς ἀλλιῶς, ὅταν νωρίτερα ἔχει ζήσει τὸν Ἰσπανικὸ Ἐμφύλιο, ἐπισκεπτόμενος τὴν κατεχόμενη ἀπὸ τοὺς φρανκιστὲς Μαδρίτη. Στὸ μεταίχμιο τῆς ἔνταξης καὶ τῆς διεκδίκησης διατήρησης μιᾶς προσωπικῆς φωνῆς, ὁ Τζαρὰ θὰ ἐπισκεφτεῖ τὴν ἐπαναστημένη Οὐγγαρία, χαιρετίζοντας τὴν κυβέρνηση Νάγκι, σιωπώντας ὅμως ἐντὸς τοῦ ΚΚΓ, μόλις γύρισε πίσω.

Σὲ μιὰ κοινωνία ἀντιφάσεων τὸ να μὴν εἶσαι ἀντιφατικός —τουλάχιστον ἐν μέρει— εἶναι ὕποπτο ἰδεολογικῆς προσήλωσης. Ὁ Τζαρὰ δὲν φοβήθηκε, μέχρι τὸν θάνατό του τὸ 1963, τὴν ἀναμέτρηση μὲ τὰ ζητήματα ποὺ ἐπιτακτικὰ ἔθετε ἐμπρός του ἡ πραγματικότητα — τόσο ζητήματα τέχνης ὅσο καὶ πολιτικῆς. Ἀκόμα καὶ ἄν ὑποστηρίξει κανεὶς πὼς δὲν ἀνέβηκε ποτὲ στὶς ὑψηλὲς βαθμίδες τῆς ἱεραρχίας, ὑπῆρξε ἐντούτοις ἕνας ἀτρόμητος, καὶ πάντα στὴν πρώτη γραμμή, λοχαγός.

Ο ΚΥΡΙΟΣ ΑΑ, ΑΝΤΙ-ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ

Λοχαγέ!

οἱ βολίδες, οἱ ἀνοιχτὲς δυνάμεις τοῦ καταρράκτη μᾶς ἀπειλοῦν,
ἡ θηλειὰ τῶν φειδιῶν,
οἱ ἀλυσίδες τῶν μαστιγίων,
προχωροῦν θριαμβικὰ μέσα στὶς χῶρες ποὺ μόλυνε ἡ συνεχὴς φρενίτις,
Λοχαγέ!
Ὅλες οἱ κατηγορίες τῶν βασανισμένων ζώων,
ὑπό μορφὴν δαγκωμάτων πόνου ἀπ’ τὸ κρεββάτι,
χάσκουν σὰν αἱμάτινοι κύκλοι,
μιὰ βροχὴ πέτρινων δοντιῶν καὶ τὰ ἴχνη τῶν ἀκαθαρσιῶν
μέσα στὶς κλοῦβες μᾶς σκεπάζουν
μέσα σὲ παλτὰ ἀτέλειωτα σὰν τὸ χιόνι.
Λογαγέ!
Οἱ λάμψεις ἀπ’ τὰ κάρβουνα ἔγιναν φώκια,
ἀστροπελέκι, ἔντομο κάτω ἀπ’ τὰ μάτια σου,
οἱ ἔφιππες ὁμάδες τῶν ὀραματιζομένων,
τὰ τροχοφόρα τέρατα,
οἱ φωνὲς τῶν αὐτομάτων ὑπνοβατῶν,
τὰ ρευστὰ στομάχια πάνω στὶς ἀσημένειες πλάκες
οἱ ὠμότητες τῶν σαρκοβόρων λουλουδιῶν
θὰ κυριέψουν τὴν ἁπλὴ κι’ ὑπαίθρια ζωὴ
καὶ τὸν κινηματογράφο τοῦ ὕπνου σου.
Λοχαγέ!
φυλάξου ἀπ’ τὰ γαλανὰ μάτια. [μτφ. Νίκος Εγγονόπουλος]