Ωραία Κοιμωμένη εναντίον Πυροβολημένης

—της Maria Tatar. Μετάφραση για το dim/art: Κική Πετρίτη—

Rooney Mara as Lisbeth Salander
Η Rooney Mara ως Lisbeth Salander

Όταν η Λίζμπεθ Σαλάντερ, το κορίτσι με το τατουάζ του δράκου στο βιβλίο του Στιγκ Λάρσον, βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν άντρα που τη θεωρεί «νόμιμο» θήραμά της, δεν αργούμε καθόλου να κατανοήσουμε σε τι ακριβώς διαφέρει η ξερακιανή χάκερ από τις γνώριμες ηρωίδες του παρελθόντος. Η Σαλάντερ είναι αυτή που προσκαλεί τον δικηγόρο Μπγιούρμαν στο υπνοδωμάτιο και τον οδηγεί στο κρεβάτι και όχι το αντίστροφο. Η επόμενη κίνησή της είναι να του ρίξει 75.000 βολτ με το ηλεκτρικό πιστόλι στη μασχάλη και να τον βάλει κάτω «με όλη της τη δύναμη». Αντιστρέφοντας τη διαβόητη συνταγή επιτυχίας του θεατρικού συγγραφέα του 19ου αιώνα Βικτοριέν Σαρντού «βασάνισε τη γυναίκα!», η Σαλάντερ δένει τον Μπγιούρμαν και του κάνει τατουάζ στο κορμί του μια σειρά από «κοσμητικά επίθετα». Ένα σαδιστικό σεξουαλικό τέρας μετατρέπεται ακαριαία σε θύμα της.

Μας χωρίζει πλέον μεγάλη απόσταση από την Σιμόν ντε Μποβουάρ και τη διαπίστωσή της για τις αγγλο-ευρωπαϊκές δημιουργίες: «τόσο στα τραγούδια όσο και στις ιστορίες, βλέπουμε τον νέο άντρα που αναζητά, μέσα από περιπέτειες, μία γυναίκα. Σκοτώνει δράκους και γίγαντες. Εκείνη είναι φυλακισμένη μέσα σε έναν πύργο, σε ένα παλάτι, σε έναν κήπο, σε μια σπηλιά, είναι αλυσοδεμένη σε έναν βράχο, αιχμάλωτη, κοιμάται βαθιά. Περιμένει». Κουνήσαμε, λοιπόν, επιτέλους το μαντήλι του αποχαιρετισμού στην ωραία κοιμωμένη, όπως μας συμβούλευαν οι φεμινίστριες μέχρι πρότινος; Η νεότερη και πιο δραστήρια αντίπαλός της στις καλλιτεχνικές δημιουργίες τού σήμερα πασχίζει να την εκθρονίσει, αλλά τα αρχέτυπα δεν πεθαίνουν καθόλου εύκολα και βρίσκουν τους πιο απροσδόκητους τρόπους να επανακάμπτουν.

Σεχραζάντ
Σεχραζάντ

Η Τριλογία της Χιλιετίας του Στιγκ Λάρσον και η σειρά της Σούζαν Κόλινς Αγώνες Πείνας μας έχουν δώσει θηλυκούς κατεργάρηδες, γυναίκες επινοητικές, εύστροφες και σαφέστατα γενναίες. Όπως και οι αντίστοιχοι αρσενικοί —Κογιότε, Ανάνσι (αράχνη), Κοράκι, Λαγός, Ερμής, Λόκι και όλοι οι υπόλοιποι πολυμήχανοι ήρωες που ξέρουν να επιβιώνουν— οι γυναίκες αυτές συχνά λιμοκτονούν (οι βουλιμικές κραιπάλες είναι η σύγχρονη εκδοχή της ακόρεστης πείνας των μυθικών ηρώων), ενώ συνήθως έχουν ως κινητήρια δύναμη μυστηριώδεις επιθυμίες που τους προσδίδουν μια αινιγματική γοητεία. Περικυκλωμένες από αρπακτικά, δεν αργούν να αναπτύξουν τις ικανότητές τους για επιβίωση. Ξεπερνούν όρια, καταγγέλλουν ιδιοκτησιακά δικαιώματα και ξεγελάνε όσους τις νομίζουν εύκολη λεία. Αλλά, σε αντιδιαστολή με τους αρσενικούς ομολόγους τους, δεν είναι απλά επιτήδεια επινοητικές και αποφασισμένες να επιβιώσουν. Είναι επίσης αφοσιωμένες σε κοινωνικές υποθέσεις και στην πολιτική αλλαγή.

Hansel και Gretel 2Οι θηλυκοί κατεργάρηδες έχουν μακρά ιστορία και διακεκριμένη καταγωγή. Για αιώνες, οι ηρωίδες αυτές βαδίζουν ακροποδητί στα όρια των κόσμων, τους χρησιμοποιώντας υπαινικτικό λόγο και μεταμφιέσεις. Υπάρχει η Σεχραζάντ, που καταφέρνει να σωθεί λέγοντας ιστορίες, και χάρη στην εκπολιτιστική επίδραση της αφήγησης βάζει τέλος στους κατά συρροήν γάμους και φόνους του Βασιλιά Σαριγιά. Ακολουθεί η Γκρέτελ, νεότερη και πιο μειλίχια, που, όπως λέει η Ανν Σέξτον, αντιλαμβάνεται την «ιστορική στιγμή της» και σπρώχνει την ανθρωποφάγο μάγισσα μες στο φούρνο. Στο τέλος, μαζί με τον Χάνσελ, καταφέρνουν να γυρίσουν στο σπίτι τους καβάλα σε μια πάπια, χάρις στην ποιητικότητα που έχουν τα ξόρκια της. Όπως και ο μυθικός Ερμής, έτσι και τα δυο παιδιά γίνονται ψεύτες και κλέφτες που εμπορεύονται μάγια.

Buffy, the Vampire SlayerΠολλοί θηλυκοί κατεργάρηδες —συχνά νέες εκδοχές άλλων που ήδη γνωρίζουμε από μύθους και παραμύθια— συμπληρώνουν το λεκτικό τους οπλοστάσιο με κανονικό ατσάλι. Η Κοκκινοσκουφίτσα έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον τα τελευταία χρόνια. Το κορίτσι με τα κόκκινα, που συχνά παρουσιάζεται σαν το σαγηνευτικά αθώο πλάσμα που φλερτάρει με το τέρας ενώ ταυτόχρονα το φοβάται, παύει να είναι το πρόθυμο θύμα. Όταν η Μπάφι, της δημοφιλούς σειράς της δεκαετίας του ’90 Μπάφι η Βαμπιροφόνισσα, ντύνεται Κοκκινοσκουφίτσα για τις Απόκριες, κουβαλά στο καλάθι της όπλα. Στο Hard Hard CandyCandy του Ντέηβιντ Σλέιντ (2005), το δεκατετράχρονο κοριτσάκι που φορά κόκκινο φούτερ με κουκούλα  (υπέροχα παιγμένο από τη γλυκούλα Έλεν Πέιτζ), τελικά δεν είναι τόσο αθώο όσο θα περίμενε κανείς. Αποφασίζει να βασανίσει έναν διαδικτυακό «δράκο» ξεπερνώντας σε βαναυσότητα ακόμα και την άγρια Κοκκινοσκουφίτσα στο Προσευχήσου να πεθάνεις (Freeway) του Μάθιου Μπράιτ (1996). Ο Τζο Ράιτ, σκηνοθέτης της Hanna (2011), επαναπροσδιορίζει τον χαρακτήρα σαν μια γενετικά μεταλλαγμένη έφηβη δολοφόνο, που πηγαίνει να εξασκηθεί στη σκοποβολή ντυμένη με γουναρικά. περνάει τις παγωμένες νύχτες του νορβηγικού χειμώνα με τον πατέρα της σε μια καλύβα διαβάζοντας τα παραμύθια των αδερφών Γκριμ, βυθισμένη στις εικόνες της Κοκκινοσκουφίτσας.

Freeway, 1996
Freeway, 1996

Kill Bill«Είσαι μια τρελαμένη κακίστρω που κόβει κεφάλια», λέει ο ηττημένος σύζυγος στη γυναίκα του στο Κορίτσι που Εξαφανίστηκε της Τζίλιαν Φλινν. Στο μυθιστόρημα αυτό, που έγινε μπεστ σέλερ πέρυσι, η ιδέα της εκδικήτριας ηρωίδας φτάνει στα όρια της παρωδίας. Πολλά από αυτά τα καινούργια κακά κορίτσια δεν έχουν την παραμικρή διάθεση να στρογγυλέψουν την δικαιοσύνη με οίκτο (θυμηθείτε το Kill Bill του Ταραντίνο), ιδίως όταν βρίσκονται σε πολιτικές αποστολές. Στο Zero Dark Thirty η Μάγια, μία αξιωματούχος της CIA που της έχει γίνει έμμονη ιδέα το κυνηγητό του Οσάμα Μπιν Λάντεν, δρα μέσα στο πλαίσιο μιας μάχης παγκόσμιας κλίμακας που προσφέρει εντελώς καινούργιο έδαφος zero-dark-thirty-wallpapers-eγια γυναικείο ηρωισμό. Η Μάγια ενοχλείται όταν αντικρίζει βίαιες ανακρίσεις ή βασανισμούς, αλλά η αποφασιστικότητά της να εντοπίσει και να τιμωρήσει τρομοκράτες είναι ακλόνητη.

Η Κάρι Μάθισον στην τηλεοπτική σειρά Homeland είναι πιο πολυδιάστατη, αλλά κι αυτή, με την εμμονή της σχετικά με τον τρομοκράτη Αμπού Ναζίρ, αγγίζει τα όρια της παθολογικής ωμότητας. Τόσο η Μάγια όσο και η Κάρι συνεχίζουν την Homeland-homeland-30373152-1600-1200παράδοση της γλώσσας ως όπλου. Η Μάγια μετατρέπει ένα παράθυρο του γραφείου της σε πίνακα παραπόνων προς τον προϊστάμενός της. Η Κάρι κατασκευάζει έναν χάρτη της μονομανίας της αποτελούμενο από αποδείξεις και στοιχεία που οδηγούν τελικά στη σύλληψη του Αμπού Ναζίρ.

Ενώ οι αρσενικοί κατεργάρηδες επικεντρώνονται κυρίως στην ικανοποίηση κτηνωδών ορέξεων όλων των ειδών, οι καινούργιοι μας θηλυκοί κατεργάρηδες είναι γυναίκες ορφανές, μοναχικές και ελαφρώς περιθωριακές και κατατρύχονται από μυριάδες προβλήματα. Στον τόπο δουλειάς τους γίνονται Κασσάνδρες, γυναίκες με αυτοπεποίθηση που ξέρουν τι να περιμένουν, γυναίκες που με τη διορατικότητα και τον τσαμπουκά τους παρακάμπτουν τις γραφειοκρατικές διαδικασίες. Όμως, όταν σταματά η δουλειά, μοιάζουν εντελώς χαμένες. Προφανώς υπάρχει κάτι που λειτουργεί αντισταθμιστικά στην ψυχολογική αστάθεια αυτών των θηλυκών μαχητών: ό,τι τους περισσεύει σε ευφυΐα και μυική δύναμη σχεδόν εκμηδενίζεται από τις στιγμές της πλήρους συναισθηματικής κατάρρευσης. Η ευάλωτη φύση εξακολουθεί να γοητεύει. Οπότε η κοιμώμενη πριγκίπισσα σαφώς παραμένει κεντρική παρουσία σε πολλές ταινίες και μυθιστορήματα, παρά τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό θηλυκών εκδικητών και ερευνητών.

Kerry Washington — η Χίλντι του Τζάνγκο
Kerry Washington — η Χίλντι του Τζάνγκο

Ένα ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο και τολμηρό πρόσφατο εγχείρημα, ο Τζάνγκο ο Τιμωρός του Κουέντιν Ταραντίνο, περιέχει στοιχεία της Ωραίας Κοιμωμένης. Η ταινία αφηγείται την προσπάθεια του Τζάνγκο να βρει τη γυναίκα του Χίλντι, ή Μπρουμχίλντα, την οποία Γερμανο-αμερικάνοι δουλέμποροι ονόμασαν έτσι από την κόρη του Βόταν Βρουγχίλδη. Όταν εμφανίζεται τελικά στην οθόνη, βγαίνει από μία κλειστοφοβική υπόγεια κλούβα, γυμνή, αφυδατωμένη, ακινητοποιημένη και οδυνηρά ευάλωτη. Όπως η συνονόματή της, που ναρκώθηκε με ένα αγκάθι και αποκόπηκε από τον κόσμο, έτσι κι η Χίλντι το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να υποφέρει και να υπομένει, όχι μόνο μέσα στον «τάφο» όπου είναι κλεισμένη αλλά και οπουδήποτε αλλού. Ακόμα και μετά τη χειραφέτησή της παραμένει χαριτωμένη, ευγνώμων κι ανυπεράσπιστη (το όπλο που κραδαίνει στο τέλος μοιάζει απολύτως διακοσμητικό). Πρόκειται για το μειονέκτημα μιας ταινίας που σε όλα τα υπόλοιπά καταλύει θαρραλέα το στερεότυπο ότι οι σκλάβοι είναι άνθρωποι δίχως βούληση, απελπισμένα υποταγμένοι στα δεσμά τους.

hableconellapj6[1]Η Ωραία Κοιμωμένη, συναρπαστικά όμορφη και βουβή, αποτελεί, σε όλες της τις εκδοχές, κινηματογραφικές και λογοτεχνικές ιδανικό αντικείμενο ασφαλούς ηδονοβλεψίας. Ίσως γι’ αυτό το μοτίβο της κοιμισμένης γυναίκας επιμένει, παρ’ όλες τις προσπάθειες αποκλεισμού του. Οι πιο πρόσφατες εμφανίσεις του  περιλαμβάνουν το Μίλα Της του Πέδρο Αλμαδόβαρ, την Ωραία Κοιμωμένη της Τζούλια Λι και τη Διεκδίκηση της Ωραίας Κοιμωμένης της Άνν Ράις, και πολλά άλλα έργα. Το έντιμο, ευφυές θηλυκό, δυναμικό σωματικά κι ελαφρώς σαλεμένο, δεν είναι το ίδιο θελκτικό για το κοινό.

Στις μέρες μας, η πιο περίπλοκη περίπτωση είναι μάλλον η Λαίδη Γκάγκα. Πέρυσι πέρασε με ευκολία από ένα κομμάτι performance art ονόματι Ο Ύπνος με την Γκάγκα (που χρησιμοποιήθηκε για να πουληθεί το άρωμα της, «Φήμη»), στο φούρνο, όπου χώθηκε προκειμένου να παίξει τη μάγισσα σε μια φωτογράφιση της Άννι Λάιμποβιτς για το Vogue με τίτλο Χάνσελ και Γκρέτελ. Κατ’ εξοχήν ασυναγώνιστη στις μεταμορφώσεις, μπόρεσε να παίξει μια χαρά την αθώα Ωραία Κοιμωμένη αλλά και να μπει στο ρόλο του ευκίνητου τέρατος που ζητά να εκδικηθεί τα παιδιά που καταπάτησαν τα ιδιοκτησιακά της δικαιώματα. Όπως κάθε θηλυκός κατεργάρης από την Σεχραζάντ και μετά, έτσι και η Λαίδη Γκάγκα χρησιμοποιεί λυρική επινοητικότητα προκειμένου να εκπληρώσει την αποστολή της. Το μήνυμα που εκπέμπει, δηλαδή ότι «έτσι γεννήθηκε» και ότι θέλει να μας οδηγήσει σε έναν «ευγενέστερο και γενναιότερο κόσμο», μας παρακινεί να συμβιβάσουμε την προκλητική της τέχνη με το εύπεπτο επαναλαμβανόμενο μήνυμα της κοινωνικής αποστολής της. Η Λαίδη Γκάγκα μας βγάζει από το καβούκι της άνεσής μας, ξεπερνά τα όρια, πιάνεται στο δικό της δόκανο. Ξεδιάντροπα ιδιοτελής αλλά και διερευνητική, μας υπενθυμίζει ότι κάθε πολιτισμός έχει ανάγκη από χώρο για την ταραχοποιό δράση των αντικοινωνικών στοιχείων. Μπορεί να διαθέτει την δημιουργικότητα του θηλυκού κατεργάρη, αλλά είναι επίσης η Ωραία Κοιμωμένη και το Απειλητικό Τέρας ‒ όλα αυτά σε ένα.

H lady Gaga στο Vogue, φωτογραφημένη ως Gretel από την Annie Leibovitz
H Lady Gaga στο Vogue, φωτογραφημένη ως Gretel από την Annie Leibovitz

* Η Μαρία Τατάρ διευθύνει το πρόγραμμα λαογραφίας και μυθολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Είναι ο εκδότης του Οι Αδερφοί Γκριμ σχολιασμένοι, και έχει γράψει άρθρα για τα παραμύθια του Φίλιπ Πούλμαν, την εξέλιξη της Χιονάτης, τις μικρές αθώες ξανθούλες στο σινεμά και για παραμύθια που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα.

Πηγή: The New Yorker

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.