Μάνος Χαριτάτος – η χαρά να μοιράζεσαι

Τρία χρόνια χωρίς τον Μάνο Χαριτάτο· πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου 2012

—της Αλεξάνδρας Χαριτάτου—

Ομιλία στην εκδήλωση του Μουσείου Μπενάκη και του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης για τον Μάνο Χαριτάτο στις 19/4/2013.

m kai alex

Κατέβαινε κάθε πρωί με τη μηχανή του στο ΕΛΙΑ κατά τις 6:30. Επτά φορές την εβδομάδα. Δούλευε μόνος του περίπου ως τις 8:00. Του άρεσαν οι πρώτες πρωινές ώρες. Είχε την ησυχία να εργαστεί απερίσπαστα. Μετά άρχιζε ανυπόμονα να κοιτάζει το ρολόι του: «Μα τι ώρα θα έρθουν όλοι;» Έχοντας ξυπνήσει από τις 5 το πρωί, βλέπετε, η ώρα που εμφανίζονταν οι υπόλοιποι στις δουλειές τους του φάνταζε μεσημέρι.

Το να επιχειρήσει κάποιος να περιγράψει την καθημερινότητα του Μάνου στο ΕΛΙΑ σε λίγα λεπτά είναι ανέφικτο· όποιος το έχει ζήσει το καταλαβαίνει. Το αρχείο λειτουργούσε καθημερινά σε πολύ γρήγορους ρυθμούς. Με μια ένταση όμως που, αντί να μας κουράζει, μας μετέδιδε ενέργεια και κέφι για ό,τι κάναμε. Ετσι που, αν καμιά φορά δεν ερχόταν, το ΕΛΙΑ σαν απροσδιόριστα να μαραινόταν.

Σ’ αυτόν τον χώρο δε βαριόσουν ποτέ, σε συνέπαιρνε ο καθημερινός ενθουσιασμός του Μάνου που δεν στέρευε καθόλου μέσα στα χρόνια· η χαρά που έκανε για ένα καινούριο αρχείο, οι διαπραγματεύσεις και τα παζάρια με τους διάφορους «κουμπάρους» που του έφερναν λογής λογής καλούδια, από το Μοναστηράκι και άλλα απίθανα μέρη, για τις συλλογές του·οι καθημερινές επισκέψεις ερευνητών, παλαιοπωλών, φίλων του (ενίοτε για μια παρτίδα τάβλι), οι μουσικές ξαφνικά στη διαπασών από το γραφείο του όταν άκουγε ένα τραγούδι που του άρεσε. DSC07853

Στο ΕΛΙΑ απουσίαζαν οι τύποι και βασίλευε η ουσία. Άνθρωποι μπαινόβγαιναν καθημερινά. Οι περισσότεροι περνούσαν από το γραφείο του, να ρωτήσουν, να ζητήσουν, να συζητήσουν, να ευχαριστήσουν. Να πουν μια καλημέρα. Τα ραντεβού δεν ήταν απαραίτητα για να δει κάποιος τον «πρόεδρο», όπως πάντα διαπίστωναν με έκπληξη οι νεοφερμένοι στον κόσμο του. Η πόρτα του ήταν πάντα ανοιχτή —κυριολεκτικά— και ο ίδιος μονίμως έτοιμος να υποδεχτεί αιτήματα, να βοηθήσει, να παραπέμψει, να συμβουλέψει. Εξυπηρετούσε χωρίς να τον ενδιαφέρουν οι συστάσεις και οι περγαμηνές των συνομιλητών του.

DSC07827Ήταν πρωταρχικά δική του η χαρά να φέρνει τους ερευνητές σε επαφή με το αντικείμενό τους και να μοιράζεται το υλικό του. Πολλοί άνθρωποι —κατοπινοί φίλοι του— θυμούνται πόσο έκπληκτοι έμεναν όταν τους έδειχνε τόση εμπιστοσύνη, δανείζοντάς τους υλικό χωρίς ίχνος καχυποψίας ή δισταγμού, κάνοντάς τους κοινωνούς αντίστοιχων δικών του σκέψεων — και όλα αυτά συχνά στην πρώτη τους κιόλας γνωριμία!

Ήταν άνθρωπος πρακτικός. Οι ιδέες και τα σχέδιά του μετατρέπονταν σχεδόν αυτόματα σε πράξεις. Και ήταν αυτό που λέμε καταφερτζής: όταν έβαζε κάποιο στόχο, σχεδόν πάντα τα κατάφερνε. Και τα κατάφερνε επειδή είχε το έμφυτο ταλέντο να μετουσιώνει τα όνειρά του σε πετυχημένα εγχειρήματα, την δεξιότητα να οργανώνει το υλικό του, να βλέπει την ουσία, να είναι ευέλικτος, να εμπιστεύεται τους ανθρώπους και να διατηρεί τις σχέσεις που έκτιζε.

DSC04391Είχε τα τυπικά χαρακτηριστικά του συλλέκτη: του άρεσε να εντοπίζει, να αποκτά, να καταγράφει, να ταξινομεί — αλλά είχε μια μοναδική διαφορά: του άρεσε να μοιράζεται· όχι μόνο να δείχνει και να απαριθμεί τα τεκμήρια, αλλά να μοιράζεται τη γνώση, τα συμπεράσματα και τη δουλειά του.

Οι συλλογές του ήταν ετερόκλητες. Αγαπούσε κάθε τι ελληνικό και όπως και με τους ανθρώπους, δεν έκανε διακρίσεις προέλευσης και σημαντικότητας. Πίστευε στην αξία όλων και τους την απέδιδε.

Μια από τις κατηγορίες υλικού που μάζευε, τα εφήμερα, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αδιάφορη από κάποιον ιστορικό. Με την επιμονή του όμως, ανέδειξε τελικά την σιωπηρή αξία των εφήμερων για την κατανόηση του παρελθόντος. Και αυτά τα εφήμερα στόλισαν με το χρώμα τους την εν πολλοίς ασπρόμαυρη συλλογή του παρελθόντος και τις αντίστοιχες εκδόσεις και εκθέσεις.

Δεν ήταν μόνο το ταλέντο του να συλλέγει πράγματα· ήταν και η μοναδική του ικανότητα να διαβλέπει τι είναι σημαντικό και αξιόλογο να διασωθεί, πριν ακόμα αποφανθεί γι’ αυτό ο ακαδημαϊκός κόσμος.

Πίστευε πώς τα πάντα είναι ιστορία. Άλλωστε, ό,τι είναι τώρα για μας ιστορία αποτελούσε για την εκάστοτε εποχή την καθημερινότητά της.DSC04106

Τον έπιαναν μανίες: να καταγράψει όλα τα έντυπα του 19ου αιώνα, να εντοπίσει όλον τον παράνομο Τύπο, να μαζέψει όλα τα εφήμερα, να συγκεντρώσει όλα τα περιοδικά, να βιβλιογραφήσει τα πάντα. Έχοντας σχεδόν εξαντλήσει τις κατηγορίες πραγμάτων που μπορούσε να μαζέψει, τα τελευταία χρόνια σκέφτηκε να συγκεντρώσει και να καταγράψει όλα τα CD και όλα τα DVD που προσέφερε ο καθημερινός Τύπος στους αναγνώστες. Πρόσφατα μάθαμε ότι ακόμα και αυτή η παράδοξη πρωτοβουλία του θα σταθεί χρήσιμη στην κοινότητα των ερευνητών.

Η μνήμη του ήταν πάντα ανώτερη του μέσου όρου. Πριν καν αρχίσουμε να χρησιμοποιούμε υπολογιστές, εκείνος μπορούσε να ανακαλεί το περιεχόμενο των συλλογών και τη θέση όλων των προσκτημάτων του ΕΛΙΑ.

Ήταν ένας άνθρωπος όλο αντιφάσεις: Γεννημένος για τα βιβλία και τη γνώση όπως απεδείχθη, ουδέποτε συμπάθησε ιδιαίτερα το σχολείο και το πανεπιστήμιο. Ήταν βαθιά ευγενής, δε διέκρινε ηλικίες, τάξεις, θέσεις. Σεβόταν τον κάθε άνθρωπο γι’ αυτό που ήταν, ενώ παράλληλα δεν κρατούσε τύπους και πρωτόκολλα. Γυρνούσε στον ενικό στο πρώτο πεντάλεπτο της γνωριμίας, κάτι που γινόταν αποδεκτό και από τον πιο τυπικό συνομιλητή, καθώς του το επέτρεπαν οι ανεπιτήδευτοι τρόποι του. Ήταν ευγενής αλλά όχι τυπικός, αποκτούσε οικειότητα με όλους χάρη στην άνεσή του, χωρίς να προσβάλλει. Ήταν βαθιά απλός αλλά μπορούσε να σταθεί επάξια στις πιο απαιτητικές καταστάσεις. Νομοταγής και συνεπής σε όλα, και ειδικά στην ώρα του: σιχαινόταν να καθυστερεί στα ραντεβού του αλλά αδημονούσε όταν η διάρκειά τους ανέκοπτε τους καταιγιστικούς ρυθμούς του.

DSC04087Ήταν ένας άνθρωπος χωρίς στεγανά. Λάτρευε τα βιβλία του 19ου αιώνα, αλλά διάβαζε μετά μανίας τα τελευταία αμερικάνικα best sellers. Ενδιαφερόταν για κάθε τι ελληνικό, αλλά διασκέδαζε με αμερικάνικες ταινίες δράσης, παρακολουθούσε ξένα σήριαλ και καταγοητευόταν από τις τεχνολογικές καινοτομίες. Περνούσε το χρόνο του με τα τεκμήρια της Επανάστασης, τα χειρόγραφα του Καβάφη, τα έγγραφα του Τρικούπη, αλλά χαιρόταν σαν παιδί τα ταξίδια που έκανε με την γυναίκα του σε εξωτικά μέρη ή με τα εγγόνια του στη Ντίσνεϋλαντ.

Σεβόταν τα ενδιαφέροντα των άλλων και του άρεσε να μαθαίνει νέα πράγματα, ενώ παράλληλα έμενε εμμονικά προσηλωμένος στα δικά του ενδιαφέροντα.

Δεν καταλάβαινε τον λόγο για τον οποίο υπάρχουν άδειες και αργίες. Δεν αντιλαμβανόταν το ΕΛΙΑ ως δουλειά, αλλά ταυτόχρονα το αντιμετώπιζε με τη μεγαλύτερη συνέπεια και επαγγελματικότητα. Δεν ήταν τυχαίο άλλωστε οτι ενέπνεε με τη στάση του και όσους από διάφορες θέσεις σχετίστηκαν με το ΕΛΙΑ: εθελοντές, στους οποίους στηρίχθηκε η λειτουργία του τα πρωτα χρόνια που δεν υπήρχαν καθόλου πόροι και δυνατότητες —και δεν μπορώ εδώ να μην αναφέρω την Φιφή Δεμίρη, την Φιφή μας που δεν είναι πια μαζί μας, την Ντίκη Κυρώζη και την Αγγελική Παπαδοπούλου—, έμμισθους που πάντα υπερέβαλλαν εαυτούς (και συνεχίζουν) αποδίδοντας έργο δυσανάλογο των απολαβών τους, συνεργάτες που ανταπέδιδαν σχεδόν πάντα την γενναιοδωρία του, χορηγούς που πίστεψαν στην εθνική —τολμώ να πω— αποστολή και ανάγκη διάσωσης αυτού του εργου. Απευθύνω σε όλους αυτούς, σε όλους εσάς, τις ευχαριστίες μας και τη βαθιά μας ευγνωμοσύνη για τα τριάντα και πλέον χρόνια σύμπλευσης.DSC09540

Και θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς την Εθνική Τράπεζα και το ΜΙΕΤ που εξασφαλίσαν, όχι μόνο την συνέχιση της εύρυθμης λειτουργίας του ΕΛΙΑ, τις θέσεις εργασίας των εργαζομένων και την απρόσκοπτη εξυπηρέτηση εκατοντάδων ερευνητών κάθε χρόνο, αλλά πάνω από αυτά, χάρισαν στον πατέρα μου την ικανοποίηση και την ασφάλεια πως το έργο της ζωής του θα συνεχίσει να υπάρχει πέρα από τις θνητές διαδρομές των επιμέρους προσώπων. Και για την αποψινή βραδιά θέλω να ευχαριστήσω τον Διονύση Καψάλη και τον Άγγελο Δεληβοριά για την πρωτοβουλία, και το Μουσείο Μπενάκη, με το οποίο συμπορευτήκαμε πάρα πολλά χρόνια, για την ζεστή φιλοξενία.

Και θέλω να αναφερθώ ιδιαίτερα στην Κατερίνα, σύντροφο επί τριάντα δύο χρόνια του πατέρα μου, και στον αδελφό μου Δημήτρη.

Ο Δημήτρης θετικός και νηφάλιος και υποστηρικτικός σε ιδιαίτερα οδυνηρές συνθήκες έχει κληρονομήσει ευτυχώς και το χιούμορ του πατέρα μας πράγμα που χρειάζόμασταν πολύ αυτό το καιρό.

imagesΗ Κατερίνα στάθηκε παλικάρι σε αυτό το τόσο δύσκολο δεκάμηνο. Η συνεχής φροντίδα με την οποία περιέβαλε τον πατέρα μου πιστεύω πως του έδινε την αισιοδοξία και την βεβαιότητα πως η υπόθεση είναι μαχητή. Κάτι που είναι ανεκτίμητο. Και η αγωνιστικότητά της σε φάσεις που και ο πιο αισιόδοξος άνθρωπος θα απογοητευόταν, τροφοδοτούσε καθημερινά εκείνον, αλλά και εμάς γύρω του, με κουράγιο για να αντιμετωπίζουμε την ασθένεια που τον κατέβαλλε.

Ήταν μια εξαιρετικά δύσκολη πορεία από τον περασμένο Μάρτιο μέχρι τον Δεκέμβριο, αλλά δεν ήταν μοναχική. Και ο Μάνος, παρ’ ότι πάντα υπήρξε ρεαλιστής, επειδή ήταν και φύσει θετικός, αντιμετώπισε την όλη κατάσταση με χιούμορ και αληθινή αισιοδοξία. Πολλοί από εσάς ήσασταν και αποδέκτες της καθημερινής του ηλεκτρονικής αλληλογραφίας με οτιδήποτε του φαινόταν ενδιαφέρον ή αστείο και ήθελε όπως πάντα να μοιράζεται με τους φίλους του. Και όταν τα πράγματα δυσκόλεψαν προς το τέλος, πολύ, όλοι εμείς και πρωτίστως εκείνος το αντιμετωπίζαμε one day at a time όπως λένε, και μέχρι τέλους ζούσαμε σε ρυθμούς αισιόδοξους και αναφερόμασταν σε χρόνους μέλλοντες.

Και ήταν ανεκτίμητη η συμβολή και το ενδιαφερον όλων εσάς των αγαπημένων μας που σταθηκατε δίπλα του και δίπλα μας σε όλη αυτη τη διαδρομή. Καθώς και στον επίλογό της.

Ευχαριστώ.
Δεν έχω λόγια.

Δύσκολο να χωνέψω την απουσία του. Βρίσκεται παντού γύρω μας σε κάθε χαρτάκι και κάθε ετικέτα και κάθε ντοσιέ που έχει σηματοδοτήσει με αυτά τα χαρακτηριστικά στρογγυλά του γράμματα —συνειδητοποιώ ότι είχε περάσει από τα χέρια του κυριολεκτικά το σύνολο των συλλογών του ΕΛΙΑ— και μιλάμε για πάνω από 1.100 αρχεία, 300.000 φωτογραφίες, αμέτρητα εφήμερα, 100.000 τόμους βιβλίων και 7.000 τίτλους περιοδικών και εφημερίδων (σας τα λέω αυτά γιατί πάντα του άρεσε να μιλάει με αριθμούς για το ΕΛΙΑ).

Δυσαναπλήρωτο κενό, σαφώς για εμάς τους αγαπημένους του αλλά και τελικά για μια ολόκληρη κοινότητα, που έβρισκε στο ΕΛΙΑ πολλά περισσότερα από αυτά που ζητούσε: έβρισκε τη γενναιοδωρία, την εμπιστοσύνη και την αίσθηση πως οι συλλογές και οι γνώσεις είναι κάτι που κανείς μοιράζεται.

Και όσο μοιράζεται, πολλαπλασιάζεται.DSC09557

Ο μπαμπάς μου έλεγε συχνά: «έχω σχέδια για τα επόμενα 258 χρόνια». Και είχε δίκιο: αυτά που κατόρθωσε θα απαιτούσαν 258 χρόνια για να επιτευχθούν.

Και σαφώς μας άφησε δουλειά για τουλάχιστον τα επόμενα 258 χρόνια!

 

Μάνος Χαριτάτος, Το πάθος του συλλέκτη (του Γιάννη Παπαθεοδώρου)

like-us-on-fb

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

 

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.