cat/art

Από μια προκλητική προσεχή έκθεση στο Metropolitan Museum μέχρι τα προς υιοθέτηση γατάκια του Kitty City, η Τέχνη εξερευνά έναν καταπληκτικό νιάου κόσμο.

—του Robin Kembalest. Απόδοση για το dim/art: Μαρία Τσάκος—

Η έκθεση με τίτλο Balthus: Cats and Girls είχε αρχικά ειχε αρχικά τον τίτλο: «Παίρνοντας τη γατίσια τέχνη στα σοβαρά». Και ήταν ακριβής: τα αιλουροειδή και τα θηλυκά συναντώνται σε αφθονία στο έργο του γενημένου στη Γαλλία εικονιστικού ζωγράφου ο οποίος, όταν έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 91 ετών, το 2001, είχε ήδη τύχει μεγάλης αναγνώρισης πάρα το γεγονός ότι στις ΗΠΑ,  όπου θα φιλοξενηθεί η  εν λόγω έκθεση (από τις 25 Σεπτεμβρίου, στο Metropolitan Museum of Art), δεν έχει παρουσιαστεί δουλειά του τα τελευταία 30 χρόνια.

Αυτός είναι και ο λόγος που το ευρύ κοινό δε θα γνωρίζει πως οι γάτες του δεν είναι καθόλου χαριτωμένες ή κυκλοθυμικές, αλλά μάλλον δυσοίωνοι ηδονοβλεψίες σκεπτικών κοριτσιών στην εφηβεία τους, που ο Balthus διάλεξε να ζωγραφίσει σε πόζες αινιγματικές και ερωτικά φορτισμένες.

cats1
Αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη σε ηλικία 27 ετών: Balthus, The King of Cats, 1935, λάδι σε καμβά. The Artist and Foundation Balthus.

Υπαινικτικές, ακόμα και ενοχλητικές για τον σύγχρονο θεατή, ίσως να αποδειχθούν ακόμα πιο προκλητικές απ’ ότι την τελευταία φορά που το Met φιλοξένησε μεγάλη έκθεση του καλλιτέχνη, το 1984. Αναγνωρίζοντας πως κάποια έργα ίσως προσβάλλουν τους θεατές, το μουσείο προσέθεσε τον υπότιτλο Paintings and Provocations («Έργα ζωγραφικής και Προκλήσεις»).

cats2
Balthus, Thérèse Dreaming, 1938, λάδι σε καμβά. The Artist and Metropolitan Museum of Art, Jacques and Natasha Gelman Collection, 1998

Εστιάζοντας σε έργα από τα μέσα της δεκαετίας του ’30 ως και τη δεκαετία του ΄50, η έκθεση συμπίπτει με την κυκλοφορία από τον εκδοτικό οίκο Rizzoli του βιβλίου Balthus and Cats («Ο Balthus και οι Γάτες») το οποίο ιχνηλατεί το μοτίβο στο οποίο πρωταγωνιστεί η γάτα, μοτίβο που διατρέχει την καριέρα του καλλιτέχνη. Η Met θα εκθέσει —για πρώτη φορά— τα χαριτωμένα σχέδια με μελάνι που έκανε ο Balthus σε ηλικία 11 χρόνων για τη σειρά Mitsou, την ιστορία που έγραψε με ήρωα έναν αδέσποτο γάτο. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1921 από τον Rainer Maria Rilke που ήταν στενός φίλος της οικογένειάς του.

Αργότερα, ο Balthus άρχισε να συνδυάζει τα αιλουροειδή του με δίδυμα ή έφηβα κορίτσια που τα παρουσίαζε σε πόζες τις οποίες η επιμελητήτρια του μουσείου, Sabine Rewald, περιγράφει ως «αυτό-αναφορική χαύνωση» — καθισμένες σε καρέκλες, παραδομένες σε μία ονειρική κατάσταση, με σηκωμένες τις φούστες τους γύρω απ΄ τους μηρούς ώστε να αποκαλύπτουν το εσώρουχό τους, άλλοτε με επίγνωση του εαυτού τους και άλλοτε όχι. Τα μοντέλα του μεγάλωσαν αλλά η εμμονή του Balthus με τα νυμφίδιά του εξακολούθησε. Οι γάτες στο πλάι τους —να τρίβονται πάνω τους υπαινικτικά,  να πίνουν γάλα ή απλά να κοιτάνε με ενδιαφέρον προς τον θεατή (κάτι που τα ίδια τα μοντέλα δεν κάνουν ποτέ)— βρίσκονται σε διάλογο με την εκκολαπτόμενη γυναικεία σεξουαλικότητα. Και το κυριότερο: λειτουργούν μεσα στον πίνακα ως υποκατάστατα του ίδιου του καλλιτέχνη.

Η έκθεση αυτή στο Met θα είναι το δεύτερο αφιέρωμα στις γάτες που έχει να παρουσιάσει η Νέα Υόρκη αυτή τη σεζόν. Το πρώτο έρχεται από το Brooklyn Museum με την έκθεση Divine Felines: Cats of Ancient Egypt («Ιερά Αιλουροειδή: Γάτες της Αρχαίας Αιγύπτου»), μια εγκατάσταση που θα εξευρευνήσει τη θέση της γάτας, του λιονταριού και άλλουν αιλουροειδών στην αιγυπτιακή κοινωνία, θρησκεία και καθημερινότητα και που θα έχει διάρκεια αρκετών μηνών.

cats3
Ειδώλιο γάτας, άγνωστης προέλευσης. Πτωλεμαϊκή Περίοδος-Ρωμαϊκή Περίοδος, 305 π.Χ.-1ος αι. μ.Χ. Brooklyn Museum, Charles Edwin Wilbour Fund.

Συνεπώς, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η καλλιτεχνική απεικόνιση της γάτας στην τέχνη υπάρχει εδώ και αιώνες,  με την μορφή θεότητας, κηνυγού, συντρόφου ή κλέφτη. Τα τελευταία χρόνια, ειδικά με την ανέλιξη της γάτας σε διαδικτυακό μιμίδιο*, η εικόνα της μικρής γάτας έχει συνδυαστεί με το κιτς. Παρά ταύτα, οι γάτες έχουν οριοθετήσει την περιοχή τους και μέσα στην avant-garde τέχνη.

Ένα ορόσημο στα χρονικά της πρωτοποριακής τέχνης με γάτες υπήρξε το βιβλίο έκδοσης 1994 Why Cats Paint: A History of Feline Aesthetics («Γιατί ζωγραφίζουν οι Γάτες: Η Ιστορία της Αισθητικής των Αιλουροειδών»). Κάνοντας κοπιώδη χρήση φωτογραφίας και άπταιστης ορολογίας Τέχνης, το βιβλίο αποκαλύπτει της καλλιτεχνικές δημιουργίες αιλουροειδών με ονόματα όπως Minnie, the Abstract Expressionist,  Bootsie, the Trans-Expressionist και Princess, the Elemental Fragmentist και άλλων εν τη γενέσει καλλιτεχνών. Δεν είναι λίγοι οι αναγνώστες που πίστεψαν την φοβερή ιστορία γατών που ζωγραφίζουν, ακόμα και όταν το βιβλίο έκανε αναφορές σε ονομασίες γκαλερί ή συγγραφέων που αποτελούσαν εμφανή γατο-λογοπαίγνια. Το Γιατί Ζωγραφίζουν οι Γάτες ήταν βέβαια μία περίτεχνη φάρσα.

Ή, ενδεχομένως, ένα βιβλίο που έρχεται από το μέλλον.

Και ενόσω τα δύο μεγάλα μουσεία της Νέας Υόρκης προγραμμάτιζαν τις δικές τους εκδοχές της ιστορίας της γατο-τέχνης, δύο εναλλακτικοί, μικρότεροι χώροι τέχνης έβαζαν τις γάτες στη σφαίρα της αναπαράστασης και της κοινωνικοποίησης. Την περασμένη άνοιξη, ο χώρος Flux Factory στο Long Island παρουσίασε το Kitty City   («Γατούπολη»), ένα περιβάλλον που δημιούργησαν καλλιτέχνες, παιδιά και πολιτικοί μηχανικοί και το οποίο είχε ως υπόβαθρο μια πρωτοβουλία για την υιοθεσία των μικρών τετράποδων.

cats4
Μία από τις γάτες προς υιοθεσία στο “Kitty City» του Flux Factory την περασμένη άνοιξη. Flux Factory.

Αυτές τις μέρες, η γκαλερί White Columns, στο West Village, φιλοξενεί το Cat Show, μία έκθεση που παρουσιάζει τέχνη με αντικείμενο τη γάτα από καλλιτέχνες όπως οι Andy Warhol, Matthew Barney, Olaf Breuning, Mike Kelley, Nina Katchadourian, Barbara Kruger, Elizabeth Peyton, και πολλοί άλλοι. Οι πίνακες, τα γλυπτά, τα βίντεο έχουν όλα ως στόχο να αναδείξουν την πηγή έμπνευσης για την έκθεση που είναι, και εδώ, μία πρωτοβουλία ανεύρεσης στέγης για της γάτες.

cats5
Άποψη της εγκατάσταασης του “Cat Show” στο White Columns της Νέας Υόρκης. Το σχέδιο για την παιδική χαρά ανήκει στους αρχιτέκτονες Gia Wolff και Freecell. Φωτογραφία:  Jonathan Grassi. White Columns.

Κατά τη διάρκεια της έκθεσης (που τελειώνει 27 Ιουλίου), οι γάτες ενός προγράμματος διάσωσης ζώων θα παίζουν και θα τεντώνονται νωχελικά μέσα σε μία ειδικά σχεδιασμένη από αρχιτέκτονες «παιδική χαρά», με την ελπίδα ότι μετά το τέλος της θα μετακομίσουν σε ένα πιο φιλόξενο στο σπίτι.

Cat Show at White Columns New York CIty, USA - 06.14.13 Credit: Jonathan Grassi
Άποψη της εγκατάσταασης του “Cat Show” στο White Columns της Νέας Υόρκης. Το σχέδιο για την παιδική χαρά ανήκει στους αρχιτέκτονες Gia Wolff και Freecell. Φωτογραφία: Jonathan Grassi. White Columns.

«Οι γάτες μπορεί να κυριαρχούν στο διαδίκτυο, είναι όμως στην πραγματικότητα παραπεταμένες στα δημοτικά καταλύματα», λέει η Rhonda Lieberman, εξηγώντας πως το καλλιτεχνικό συγκείμενο είναι ένας τρόπος ώστε να αναδειχθεί το πόσο υπέροχα πλάσματα είναι οι αδέσποτες γάτες. Για να διατηρήσει όμως τη σύνδεση με τον κόσμο της τέχνης, έδωσε στις γάτες της έκθεσης ψευδώνυμα δανεισμένα από γνωστούς καλλιτέχνες, όπως, για παράδειγμα, Φρίντα Κάλικο.

Cat Show at White Columns New York CIty, USA - 06.14.13 Credit: Jonathan Grassi
Προσωπική συλλογή κεραμικών του T. Cole Rachel στο “The Cat Show” του White Columns. Φωτογραφία Jonathan Grassi. White Columns.

Και άλλα γατιά-σταρ έχουν αναδειχθεί από το διαδίκτυο, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Henri, Le Chat-Noir που ξεκίνησε την καρίερα του στο Internet Cat Video Film Festival του Walker Art Center κι έγινε διεθνώς γνωστός, εντός κι εκτός του κόσμου της τέχνη. O Henri θα εμφανιστεί αυτές τις μέρεις στην Ιερουσαλήμ, κατόπιν στο φεστιβάλ της Μινεσότα, και, τέλος, στα Μουσεία Τέχνης της Χονολουλού και του Μιλγουόκι.

cats8
Σκηνή από το «A Magical Combination – the Adventures of the Sushi Cat» των Tange & Nakimushi Peanuts στο πρώτο Internet Cat Video Film Festival, Walker Art Center, Minneapolis. Walker Art Center.

Στο αναμεταξύ, άλλο ένα αιλουροειδές που έχει διαδραματίσει σπουδαίο ρόλο στην ιστορία της τέχνης έρχεται ξανά στο προσκήνιο στο Παλάτι των Δόγηδων της Βενετίας, όπου η «Ολυμπία» του Μανέ εκτίθεται πλάι στην «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» του Τιτσιάνο, του έργου τέχνης που υπήρξε προπομπός και πηγή έμπνευσης για τον —κατά πολύ μεταγενέστερο— πίνακα του Μανέ. Η γάτα που συντροφεύει την εταίρα του Γάλλου ιμπρεσσιονιστή, δυσοίωνη και υπαινικτική, υπήρξε στην εποχή της (και, εν πολλοίς, εξακολουθεί να είναι) ένα μιμίδιο.

cats9
Édouard Manet, Olympia, 1863, λάδι σε καμβά, σε τρέχουσα έκθεση του Ducal Palace, Venice. Musee d’ Orsay, Paris.

Οι απόγονοί της κάνουν ακόμα την εμφάνισή τους στη σύγχρονη τέχνη. Για παράδειγμα, η σκανταλιάρικη γάτα του πίνακα του David Humphrey στην περσινή του έκθεση στην γκαλερί Fredericks & Freiser.

cats10
David Humphrey, «Scratcher», 2012, ακρυλικό σε καμβά. Fredericks & Freiser.

Αλλά και σε ένα έργο του Mattia Biagi στην γκαλερί “Anna Kustera”, η γάτα της Ολυμπίας βγήκε από τον πίνακα και άρχισε να τρέχει μέσα στην γκαλερί πάνω σε ένα Roomba, ένα ρομπότ-ηλεκτρική σκούπα..

cats11
Mattia Biagi, Black Cat, 2012, σε 5 αντίτυπα. Φωτογραφία Robin Cembalest. Anna Kustera Gallery, New York.

Στην γκαλερί “Anton Kern” οι γάτες του David Shrigley έστελναν διφορούμενα μηνύματα.

cats12
Από αριστερά: David Shrigley, Cat (Enjoy Your Hell); Cat (Kill Your Pets); Cat (Kiss My Ass), 2012, ακρυλικό σε καμβά . Anton Kern Gallery, New York.

Συναντάμε ακόμα και φρίσμπι με γάτες-έργα τέχνης, όπως το εικονιζόμενο του Roy Lichtenstein, μέρος μίας σειράς που κυκλοφορεί σε περιορισμένο αριθμό από το Art Production Fund. Απλά, καλό θα ήταν να αποφύγετε να πετάξετε στον σκύλο σας.

cats13
Roy Lichtenstein, Laughing Cat, 1961, φρίσμπι. Barney’s, New York.

***

Τέλος, η γάτα εμφανίζεται συχνά και στην τέχνη της φωτογραφίας, στην καλλιτεχνική έκφραση του εφήμερου, της στιγμής που διαφεύγει και της προσπάθειας να την συμπεριλάβεις όπως η γάτα στην φωτογραφία που ακολουθεί προσπαθεί να περιλάβει την κορδέλα του καπέλου μιας αμέριμνης κυρίας.

*Μιμίδιο: Ο όρος εισήχθη από τον κοινωνιοβιολόγο Ρίτσαρντ Ντόκινς (Richard Dawkins) το 1976, κατ’ αναλογία προς το γονίδιο, τη βασική μονάδα γενετικής πληροφορίας. Ο πολιτισμός εξελίσσεται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα γονίδια στο φυσικό κόσμο. Τα μιμίδια δεν κληρονομούνται μέσω του αίματος αλλά μέσω της επικοινωνίας, των εθίμων, της γλώσσας, της κουλτούρας γενικότερα, από τα γηραιότερα προς τα νεότερα μέλη κάθε κοινωνίας.

Πηγή: ART News

Η συνεισφορά του Dim/art στη γατίσια τέχνη:

cats14
Μαρία Τσάκος, «Μου αρέσει να σε βλέπω να παίζεις», 15.7.2013, Χίος.
Γιώργος Τσακνιάς, «Ο Ριρής, εργαζόμενος στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο», 30.7.2010.
Γιώργος Τσακνιάς, «Ο Ριρής, εργαζόμενος στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο», 30.7.2010.
Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, «Πέπε, μεταφραστής, εν ώρα διαλείμματος».
Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, «Πέπε, μεταφραστής, εν ώρα διαλείμματος», Οκτ. 2012.
Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, «Λάρα, μεταφράστρια, τελευταία διόρθωση», Οκτ. 2012.
Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, «Λάρα, μεταφράστρια, τελευταία διόρθωση», Οκτ. 2012.

Κι ένα ποίημα του Τ.Σ. Έλιοτ:

το να βαφτίζεις τα γατιά, έχει μια δυσκολία…
δεν είναι επιπόλαιη κι ανάλαφρη ασχολία
καθόλου δεν τρελάθηκα και δεν το λέω αστεία:
κάθε μια γάτα , ονόματα πρέπει να έχει τρία!
ένα να τη φωνάζουμε στην οικογένειά της
ας πούμε, βίκτωρ, αύγουστος, τζωρτζίνα, ιπποκράτης
ας πούμε μέρλιν, τζόναθαν, αλόνζο, μανταλένα
καθημερινά ονόματα, καλά, συνηθισμένα.
να βρείτε ωραιότερα υπάρχουν ευκαιρίες
ονόματα για τζέντλεμεν και άλλα για κυρίες
ας πούμε, πλάτων , άδμητος, ηλέκτρα, ευρυάλη
μα όλα αυτά είναι κοινά και θα τα έχουν κι άλλοι.
μια γάτα όμως, να ξέρετε, θέλει και το δικό της
το δεύτερό της τ’ όνομα να ν ‘αποκλειστικό της!
για να μπορεί αφ’ υψηλού τον κόσμο να κοιτάει
και την ουρά της πάντοτε ψηλά να την κρατάει.
πρέπει να είναι όνομα μονάχα για μια γάτα:
χουρχούρης, για παράδειγμα, γλείψος, χνουδοπατάτα
κι άλλα πολλά τέτοιας λογής μπορώ να αναφέρω:
μπομπαλουρίνα, πιρπιρής, φρουφρου, τρελοκαμπέρω.
πέρα όμως απ’ αυτά τα δυο, υπάρχει κι ένα άλλο
τ΄ όνομα το μοναδικό, το τρίτο, το μεγάλο
το όνομα το μυστικό, που άνθρωπος δεν ξέρει
και γάτα σ’ άνθρωπο μπροστά ποτέ δεν αναφέρει.
όταν σε διαλογισμό λοιπόν μια γάτα δείτε
πάντα ο λόγος είν’ αυτός και να το θυμηθείτε:
σ’ απύθμενους συλλογισμούς βρίσκεται βυθισμένη
για τ’ όνομα το άρρητο
το αρρητορητονιάρρητο
το όνομά της το κρυφό σκέφτεται μαγεμένη…


Τ.Σ. Έλιοτ, Το Εγχειρίδιο Πρακτικής Γατικής του Γέρο-Πόσουμ. Μετ.Παυλίνα Παμπούδη, Γιάννης Ζέρβας, Άγρα, Αθήνα 2005

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

2 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.