Πεθαίνοντας στο ταμπλόιντ

—του Γιάννη Παπαθεοδώρου για τη στήλη Ανώμαλα ρήματα

Ο «δεύτερος θάνατος» του σχεδιαστή μόδας Μιχάλη Ασλάνη δεν έγινε στο σπίτι του αλλά στο «ταμπλόιντ» του έντυπου και ηλεκτρονικού τύπου. Δεν είναι η πρώτη φορά που τα παλαιά και νέα μίντια εκθέτουν τόσο ωμά τη νεκροφιλική φαντασίωση της δήθεν «αποκλειστικής ενημέρωσης», αδιαφορώντας για τους κανόνες της δημοσιογραφικής δεοντολογίας∙  είναι ωστόσο η πρώτη φορά που η δημοσίευση των επίμαχων φωτογραφιών έφερε στον προσκήνιο τον θάνατο ενός διασήμου πρόσωπου ως αντικείμενο συζήτησης της ίδιας της κρίσης. Έφτανε άλλωστε μόνο η λέξη «χρέη» για να αρχίσει μια ολόκληρη φημολογία γύρω από το ρεπορτάζ του θανάτου. Κάπου ανάμεσα στα χάπια, στην κατάθλιψη και στο Μνημόνιο, η κίτρινη δημοσιογραφία βρήκε αφορμή να μας υπενθυμίσει τις χειρότερες παραδόσεις της.

Στο χώρο της show biz το θέμα έλαβε ακόμη μεγάλες διαστάσεις. Ο Μιχάλης Ασλάνης «ζούσε» μέσα στα μίντια και είχε από καιρό –ίσως και εκουσίως – χάσει την ιδιωτικότητά του. Οι διάσημες φίλες του και διάσημοι φίλοι του, τον πένθησαν με τον δικό τους ιδιάζοντα αυτοαναφορικό τρόπο στα social media, δοκιμάζοντας τα κοινωνικά όρια του πένθους: «Δεν το πιστεύω» έγραψε η κ. Νανά Παλαιτσάκη. «Mου είχε ράψει ένα συγκλονιστικό τυρκουάζ νυφικό, και δεν ξεχνούσε ποτέ να στέλνει σε όλους τους φίλους – δημοσιογράφους δωράκια, παιδικές ζωγραφικές, καρτούλες αγάπης, τις γιορτές. Δεν μπορεί … η πρώτη είδηση στο διαδίκτυο μόλις γύρισα. Δεν έχω τι να γράψω… τώρα…» Είναι άραγε ο «θρύλος του θανάτου» μια νέα μορφή πολιτισμικής πορνογραφίας; Και τι ρόλο παίζει η φωτογραφία σε αυτή την πορνογραφική βιομηχανία του πόνου;

Λίγες μέρες μετά τον φωτογραφημένο θάνατο του Ασλάνη, η φωτογραφία των παιδιών στη Συρία επιβεβαίωσε πως η φρίκη δεν έχει όρια. Μόνο που αν στην πρώτη περίπτωση είχαμε μπροστά μας το πειστήριο ενός ιδιωτικού θανάτου, στη δεύτερη περίπτωση έχουμε μπροστά μας το απόλυτο «εθνογραφικό τεκμήριο» του επόμενου, ενδεχομένως, «δίκαιου πολέμου». Χωρίς να υπαινίσσομαι ότι υπάρχει κανένα επίπεδο σύγκρισης μεταξύ των δύο φωτογραφιών, ας αναλογιστούμε το πώς κατασκευάζεται η κοινή δομή της πληροφορίας σε αυτή την παράλληλη εξεικονιστική αφήγηση: φυσικότητα, σπανιότητα, βιαιότητα. Αν η εικόνα του θανάτου παράγει ένα νόημα εντέλει αποφασιστικό για την ίδια την κοινωνική μνήμη, τότε πρέπει να αναρωτηθούμε για το τι ακριβώς συμβαίνει κατά την ώρα του αισθητικού μετασχηματισμού του θανάτου.

Ίσως η πιο σημαντική στιγμή ενός/μιας φωτογράφου είναι «το να είναι εκεί την ώρα που συμβαίνει κάτι»: εν προκειμένω, ο θάνατος, ή έστω η post mortem εκδοχή της απώλειας.  Η απεικόνιση του θανάτου αποτέλεσε έναν ισχυρό ρητορικό τόπο μέσα στη δυτική αισθητική. Η φωτογραφία ωστόσο μετατόπισε το αισθητικό πρόβλημα της «καθήλωσης της στιγμής του θανάτου», προσδίδοντας μια νέα δυναμική στο θέμα. Εκεί που ο παλιός ζωγράφος δημιουργούσε μια «ζωή» μέσα στην επιθανάτια σύνθεση του πορτρέτου ή του πίνακα (συνήθως για χρήση των συγγενών), ο σύγχρονος φωτογράφος εμπλέκεται σε μια σειρά προβλημάτων που αφορούν την πολιτισμική χρήση της απεικόνισης αλλά και των κινήτρων της. Οι αναπαραστάσεις του θανάτου είναι σήμερα αδιαμφισβήτητες ενδείξεις μιας απουσίας αλλά και σύμβολα μιας «δεύτερης ζωής». Και σε αυτή την περίπτωση, τα σύνορα ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο δημόσιο είναι μάλλον δυσδιάκριτα.

Στις μέρες μας, το «μακάβριο θέαμα» έχει αλλάξει. Γι αυτό και η δημοσιοποίησή του δεν λύνεται με κατασταλτικούς νόμους και απαγορεύσεις. Αποτρόπαιο και ταυτόχρονα θεραπευτικό, το «μακάβριο θέαμα» προσπαθεί να ισορροπήσει πάνω στην άρνηση και στην αποδοχή του συμβάντος. Προς το παρόν, η επινοημένη λύση εστιάζει στο στιγμιαίο δίλημμα του ματιού: «προσοχή! Οι εικόνες που θα δείτε είναι σκληρές». Στον κατά βάση ηδονοβλεπτικό «πολιτισμό της εικόνας», ο χρόνος του ρήματος («θα δείτε») περιγράφει ήδη και την υπέρβαση του οπτικού εμποδίου. Το πραγματικό πρόβλημα άλλωστε δεν είναι αυτό αλλά η ίδια η ηθική και αισθητική πειθαρχία του βλέμματος απέναντι στον πόνο και κυρίως απέναντι στον θάνατο των Άλλων. Κι αυτό δεν λύνεται με «τιτιβίσματα».

94546203516e5e666c90a29a1ee1a2bf-dead-peoples-things-for-sale

* * *

* Σημείωση dim/art: Η φωτογραφία εξωφύλλου είναι ένα τυπικό δείγμα βικτωριανού νεκρικού προτρέτου (post mortem photography) — για την ακρίβεια είναι μια σπάνια (ίσως μοναδική) τεκμηρίωση της πρακτικής αυτής, με την έννοια ότι απεικονίζεται και ο φωτογράφος, εκτός από τον φωτογραφιζόμενο νεκρό. Εδώ μπορείτε να δείτε ένα άρθρο της Daily Mail για το θέμα αυτό, με αρκετές εικόνες. Εδώ, ένα ενδιαφέρον άρθρο του Θανάση Μουτσόπουλου για το ίδιο θέμα, τη νεκρική ή επικήδεια φωτογραφία — μια πρακτική που συνηθιζόταν και στην Ελλάδα, μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.

Εδώ άλλες αναρτήσεις από τη στήλη Ανώμαλα ρήματα < Παρεμβάσεις / παρεκβάσεις

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.