«Με πόση αναλγησία αυτοκαταστρέφονται οι άνθρωποι»

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, στις 21 Σεπτεμβρίου 1992, έφυγε από τη ζωή ο Αλέξανδρος Κοτζιάς

— Της Ελένης Κεχαγιόγλου —

Tέλη δεκαετίας ’70 (φωτό: Σπύρος Τσακνιάς)
Τέλη δεκαετίας ’70 (φωτό: Σπύρος Τσακνιάς)

O Αλέξανδρος Κοτζιάς (1926-1992), επιφανής εκπρόσωπος της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, υπήρξε μάλλον συγγραφέας που υπερέβη την εποχή του ή, μάλλον, που υπερέβη τον αναγνωστικό «ορίζοντα προσδοκιών» οπωσδήποτε του μεταπολέμου αλλά ίσως και της μεταπολίτευσης. Εξέδωσε το πρώτο του μυθιστόρημα, Πολιορκία, το 1953, με τα τραύματα του Εμφυλίου νωπά, με αριστερούς στα ξερονήσια της εξορίας και Πρωθυπουργό της Ελλάδος τον Στρατάρχη Αλέξανδρο Παπάγο, του «Ελληνικού Συναγερμού», να εκπροσωπεί και να εκφράζει το «κράτος της δεξιάς». Το ΚΚΕ ήταν στην παρανομία, από τον Αναγκαστικό Νόμο του 1947 και εξής, και παρότι αποδεκατισμένο μετά την ήττα στον Εμφύλιο, παρά επίσης και την απορία μερίδας των απλών μελών του για μια σειρά από ενέργειες (από το ότι ο Βελουχιώτης, εν μια νυκτί, από ήρωας κατέληξε προδότης επειδή διαφώνησε με τη Συμφωνία της Βάρκιζας, και η «γραμμή» έγινε αίφνης: «Ούτε ψωμί ούτε νερό στον προδότη τον Άρη», έως την καταδίκη ως χαφιέ του «διανοούμενου Γραμματέα» Νίκου Πλουμπίδη επειδή αποτόλμησε να προτείνει το 1950 στις Αρχές να παραδοθεί εκείνος προκειμένου να σωθεί ο Μπελογιάννης), είχε ισχυρή κοινωνική και ιδεολογική επιρροή, καθώς και το ηθικό πλεονέκτημα του ηττημένου, σε μια κοινωνία η οποία εξακολουθούσε να ταλανίζεται από τα ανεπίλυτα πάθη που την είχαν εξωθήσει στον Εμφύλιο.

Σε έναν μισαλλόδοξο κόσμο, όπου ο ιδεολογικός αντίπαλος εκπροσωπούσε και για τις δύο πλευρές την ταύτιση με το απόλυτο κακό, δεν νοείτο «προοδευτικός συγγραφέας» που να μην τίθεται με μανιχαϊστική βεβαιότητα υπέρ του απόλυτου Καλού στο έργο του, να μην καταγγέλλει τον ιδεολογικό εχθρό, να μην ανάγει σε ήρωές του (και σε Ήρωες) τους αριστερούς αγωνιστές. Δεν νοείτο καν να επιχειρεί να διερευνήσει την ψυχολογία των ανθρώπων που βρέθηκαν, λιγότερο ή περισσότερο ερήμην τους, ιστορικά υποκείμενα σε μια περίοδο πολλαπλών εθνικών εγκλημάτων. Πολλώ δε μάλλον, δεν νοείτο συγγραφέας προοδευτικός, μη αντιδραστικός, να επιλέγει ως κεντρικό πρόσωπο στο έργο του έναν αρνητικό ήρωα, τον Μηνά Παπαθανάση, στέλεχος της Χωροφυλακής, που η ιστορική συγκυρία τού κλήρωσε την περίοδο της Κατοχής, θύτης και θύμα μαζί, να επιδίδεται στο κυνηγητό των επαναστατών.

Μαθητική Φωνή αρ.10, 10/9/1943 (αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ).
Μαθητική Φωνή αρ.10, 10/9/1943 (αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ).

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς προέβη σε όλα τα παραπάνω, ασυγχώρητα για την εποχή του, «λάθη» − και μοιραία, παραναγνώστηκε· παρερμηνεύτηκε διότι βρέθηκε εκτός του κανόνα του κυρίαρχου ανταγωνιστικού ιδεολογικού διπόλου. Ήταν 27 χρόνων το 1953 όταν εξέδωσε την Πολιορκία, το πρώτο του μυθιστόρημα· ΕΠΟΝίτης στη διάρκεια της Κατοχής (αρχισυντάκτης επίσης στο παράνομο περιοδικό-όργανο της ΕΠΟΝ Μαθητική Φωνή, όπου και πρωτοδημοσίευσε διήγημά του ως μαθητής του Βαρβακείου), είχε εγκαταλείψει το 1947 τη Νομική στην οποία εγγράφηκε το 1943, επειδή δεν τον ενδιέφεραν τα νομικά, είχε ήδη δει το πατρικό του να λεηλατείται και να πυρπολείται στις αιματηρές συγκρούσεις των Δεκεμβριανών του ’44 από μεικτής σύνθεσης πολιτικές δυνάμεις, ενώ έως έναν χρόνο νωρίτερα υπηρετούσε τη μακρά στρατιωτική θητεία του (1948-1952).

Λίγα χρόνια μετά το τέλος του Εμφυλίου, λοιπόν, σε μια εποχή όπου, μοιραία, η ελληνική κοινωνία ήταν (εξακολουθούσε να είναι) χωρισμένη στα δύο, η αριστερή κριτική διάβασε την Πολιορκία ταυτίζοντας, άστοχα, τον συγγραφέα με τον αρνητικό της ήρωα και θεωρώντας το μυθιστόρημα ύβρη για την Εθνική Αντίσταση. Ως εκ τούτου, με συνοπτικές διαδικασίες, το έργο εντάχθηκε αυθαίρετα (όσο και, υπό τη σημερινή οπτική, ανατριχιαστικά) στη «μαύρη πολιτική λογοτεχνία», μαζί με το Χρονικό μιας σταυροφορίας του Ρόδη Ρούφου, την Τειχομαχία του Θ. Δ. Φραγκόπουλου και τα Δόντια της μυλόπετρας του Νίκου Κάσδαγλη, διότι, όπως γράφει ο Δημήτρης Ραυτόπουλος το 1955 στο περιοδικό της αριστεράς Επιθεώρηση Τέχνης: «Κανένα φως δεν λάμπει μέσα στην πεισιθάνατη προοπτική τους [σ.σ.: των ηρώων τους]. Ας τους αφήσουμε λοιπόν στο θάνατό τους», ανακαλώντας έτσι συνειρμικά την απαγόρευση, π.χ., του Κάφκα στη Σοβιετική Ένωση ως συγγραφέα «καταθλιπτικού, παρακμιακού και ικανού να εμπνεύσει απελπισία»· διόλου τυχαία, στο υποδειγματικό μεταφραστικό έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά περιλαμβάνονται έργα −εκτός από του Ντοστογιέφσκι, του Άρθρουρ Καίσλερ, του Ρόμπερτ Γκρέιβς κ.ά.− και του Φραντς Κάφκα.

Στην εποχή, εντέλει, των απόλυτων διαχωριστικών γραμμών και του εκατέρωθεν δογματισμού, στην πόλωση του Ψυχρού Πολέμου, ο Κοτζιάς έχει το θάρρος να εμφανιστεί με ένα πολιτικό μυθιστόρημα, «εκτός πάσης ιδεολογικής προδιαγραφής», άρα χωρίς ιδεολογικούς συμμάχους, όπως σημείωνε ο κριτικός Αλέξ. Αργυρίου στο Αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Κοτζιά, kotzias3που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κέδρος το 1994, δύο χρόνια μετά τον πρόωρο θάνατό του από ατύχημα στην Τζια.

«Στα 1943 άρχισε στην πατρίδα μας ένας πόλεμος. […] Οπωσδήποτε αυτός ήτανε ο δικός μας ο πόλεμος […] Εδώ, γνωριζόμαστε και σφαχτήκαμε», λέει ο συγγραφέας στο ολιγόλογο σημείωμα που προτάσσει στην Πολιορκία, προϊδεάζοντάς μας ότι τοποθετεί την αρχή του Εμφυλίου στο 1943, όταν παύουν όλοι να νιώθουν «συσπειρωμένοι, αδέρφια στην κοινή συφορά».

Η Πολιορκία είναι έργο ζοφερής ατμόσφαιρας· ο συγγραφέας, με αφηγηματική μαεστρία, με γλώσσα που διαθέτει εσωτερικό ρυθμό, με σύντομες κατά κανόνα προτάσεις και λόγο κοφτό κι ευθύβολο, αποφεύγει εσκεμμένα τη λογοτεχνίζουσα καλλιέπεια, για να οδηγήσει ασθματικά τον αναγνώστη στη σκοτεινή εποχή της συντριβής (ή της εθνικής αυτοσυντριβής) και του ευτελισμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Εκεί όπου κυριαρχεί η παράκρουση της ιδεοληψίας, ή −όπως σπαρακτικά ομολογεί η αφηγηματική φωνή σε μία από τις μετρημένες φορές που εγκαταλείπει την αποστασιοποιημένη τριτοπρόσωπη αφήγηση και επιτρέπει να παρεισφρήσει στο μυθιστορηματικό σύμπαν το πρώτο πληθυντικό «εμείς», για να δηλώσει παρούσα kotzias1στην ιστορική συγκυρία− τότε που «απερίσπαστοι πια επιδοθήκαμε να βγάλουμε τα δικά μας τα μάτια, ο ένας τ’ αλλουνού, με ρίγη ιερής συγκίνησης στην καρδιά· φυσικά, παντιέρα μας το ονειρώδες “αύριο”».
Αλλά στο κύμα της μαζικής παραφροσύνης επάνω, στη «δι’ ελέους και φόβου περαίνουσα» τραγωδία αυτή, όπου από τη μια εμφανίζεται ο Μελιγαλάς και από την άλλοι οι μαζικοί τάφοι της «μαύρης αντίδρασης», κάθαρση δεν επέρχεται, καθώς το μυθιστόρημα τελειώνει με τη φράση: «Ο Πόλεμος συνεχίστηκε».

Πρόκειται για τον πόλεμο που ο Κοτζιάς, στο έκτο μυθιστόρημά του Αντιποίησις αρχής (1979), θα ορίσει ως τον «νεοελληνικό Τριακονταετή Πόλεμο» μετρώντας την εμφύλια διαμάχη από το 1943 έως την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1973. Εντωμεταξύ, από το 1961 εργαζόταν ως κριτικός βιβλίου στη Μεσημβρινή και το 1971-72 στο Βήμα. Το 1969, πρωτοστάτησε στην αντιστασιακή κίνηση της Δήλωσης των 18 Συγγραφέων κατά του καθεστώτος. Το 1975, και έως τη συνταξιοδότησή του το 1981, επιμελήθηκε τη «Φιλολογική Καθημερινή», την οποία και εγκαινίασε. Το 1986 τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο για το μυθιστόρημα Φανταστική περιπέτεια (: αντιπροσωπευτικοί τύποι της Μεταπολίτευσης, χαρακτηριστικά στιγμιότυπα της δεκαετίας του ’80, διαπεραστική σάτιρα ενός αποδιοργανωμένου κρατικού μηχανισμού, σπαρακτική αποτύπωση μιας κοινωνίας που παγιδεύτηκε ανεπιστρεπτί σε ψευδαισθήσεις μεγαλείου — όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο οπισθόφυλλο της πρόσφατης έκδοσης του βιβλίου από τις εκδόσεις Κέδρος, 2012).

kotzias
Σπύρος Τσακνιάς και Αλέξανδρος Κοτζιάς στο τυπογραφείο των εκδόσεων «Στιγμή» (τέλη δεκαετίας ’80).

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, «επίμονα πολιτικός μυθιστοριογράφος», κατά τον κριτικό Σπύρο Τσακνιά, και απαλλαγμένος από «συναισθηματική καπηλεία και ρηχή πολιτική ρητορεία», έχει αναδειχθεί με το έργο του ως ο κατεξοχήν συγγραφέας της νεοελληνικής παθολογίας, όπως συχνά έχει αναφερθεί. Στη νεανική του Πολιορκία με βλέμμα διεισδυτικό, και ανεπαίσθητα ειρωνικό, υπογραμμίζει ότι εντέλει «όλα αχνοσβήνουν σαν όνειρο απόμακρο», ενόσω ο άνθρωπος, έρμαιο των παθών της Ιστορίας, των συνθηκών της εποχής και της τύχης, τελεί εν συγχύσει και γίνεται, ερήμην του, «χρήσιμος ηλίθιος». Το κατεξοχήν ηθικό αίτημα του Κοτζιά, αίτημα υπέρ της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, υπέρ της μη αποξένωσης του ανθρώπου από τον ίδιο του τον εαυτό και κατά του μαζικού φανατισμού, τον καθιστά σήμερα εξόχως επίκαιρο.

[Το κείμενο αυτό, σε πιο εκτεταμένη μορφή, πρωτοδημοσιεύτηκε ως Εισαγωγικό σημείωμα στην έκδοση της Πολιορκίας από την εφημερίδα Τα Νέα, στο πλαίσιο της σειράς «Η ιστορία στη λογοτεχνία», 2012]

* * *

Εργογραφία από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (πρώτες αυτοτελείς εκδόσεις)

Ι. ΜυθιστορήματαΠολιορκία· Μυθιστόρημα. Αθήνα, 1953. • Μια σκοτεινή υπόθεση. Αθήνα, Ο Κόσμος,1954. • Ο Εωσφόρος· Μυθιστόρημα. Αθήνα, 1959. • Η απόπειρα. Αθήνα, Φέξης, 1964. • Ο γενναίος Τηλέμαχος. Αθήνα, Κέδρος, 1972. • Αντιποίησις αρχής· Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1959. • Φανταστική περιπέτεια· Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1985. ΙΙ.ΝουβέλεςΙαγουάρος. Αθήνα, Κέδρος, 1987. • Η μηχανή. Αθήνα, Κέδρος, 1989. • Τα παιδιά του Κρόνου – Ο πυγμάχος. Αθήνα, Κέδρος, 1991. • Τα παιδά του Κρόνου – Το σοκάκι. Αθήνα, Κέδρος, 1992. ΙΙΙ.ΠοίησηΠοιήματα. Αθήνα, 1951. • Νέα Πορεία, 1962. ΙV. ΚριτικήΜεταπολεμικοί πεζογράφοι · Κριτικά κείμενα. Αθήνα, Κέδρος, 1982. • Αφηγηματικά · Κριτικά κείμενα Β’. Αθήνα, Κέδρος, 1984. • Δοκιμιακά και άλλα · Κριτικά κείμενα Γ’. Αθήνα, Κέδρος, 1986. • Τα Αθηναϊκά διηγήματα και δύο δοκίμια για το χρόνo. Αθήνα, Νεφέλη, 1992. V. Ιστορικά αφηγήματαΟ εθνικός διχασμός. Αθήνα, Φυτράκης, [1974]. • Επίλογος στο Γουδί· Η δίκη των έξι. Αθήνα, Φυτράκης, [1975]. • Η νύχτα των μεγάλων μαχαιριών. Αθήνα, Φυτράκης, [1975]. VΙ. Μεταφράσεις • Φ.Ντοστογιέβσκι, Οι φτωχοί· Μυθιστόρημα· Μετάφραση Αλέξανδρου Κοτζιά. Αθήνα, Ο Κόσμος, [1954]. • Φ.Ντοστογιέβσκι, Μια αξιοθρήνητη ιστορία. Αθήνα, 1954. • Γεωργίου Φίνλεϋ, Ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως· Πρόλογος Γιάνη Κορδάτου· Σχόλια Τάσου Βουρνά· Μετάφραση Αλέξανδρου Κοτζιά· Επιμέλεια εκδόσεως Μανώλη Βαταλά. Αθήνα, Άτλας Ο.Ε., [1954]. • Άρθουρ Καίστλερ, Το μηδέν και το άπειρο· Μετάφρασις Αλεξάνδρου Κοτζιά. Αθήνα, Γαλαξίας, [1960]. • Φραντς Κάφκα, Η δίκη· Μετάφρασις Αλέξανδρου Κοτζιά. Αθήνα, Γαλαξίας, 1961. • Ο κομισάριος και ο γιόγκι και άλλα δοκίμια του Arthur Koestler. Αθήνα, Γαλαξίας, [1962]. • Α.Τζόουνς, Ο Κωνσταντίνος και ο εκχριστιανισμός της Ευρώπης. Αθήνα, Γαλαξίας, [1962]. • Α.Μπερν, Ο Μέγας Αλέξανδρος και η ελληνιστική Αυτοκρατορία. Αθήνα, Γαλαξίας, [1963]. • Φλάννερυ Ο’ Κόννορ, Και οι βιασταί αρπάζουσιν αυτήν… Αθήνα, Φέξης, 1965. • Τσεζάρε Παβέζε, Ο διάβολος στους λόφους. Αθήνα, Κέδρος, 1969. • Τζων Κέννεθ Γκάλμπραιηθ, Ο Θρίαμβος· Μυθιστόρημα της σύγχρονης διπλωματίας. Αθήνα, Παπαζήσης, 1969. • Ρόμπερτ Γκρέηβς, Εγώ ο Κλαύδιος. Αθήνα, Γαλαξίας, 1970. • Γιαν Κοττ, Σαίξπηρ ο σύγχρονός μας. Αθήνα, Ηριδανός, 1970. • Wright Louis B., Ο Σαίξπηρ και η εποχή του. Αθήνα, Ηριδανός, [1970]. • Ελέιν Μόργκαν, Η καταγωγή της γυναίκας. Αθήνα, Ράππα, 1976. • Νίκος Γκατζογιάννης, Ελένη. Αθήνα, 1983. • Τσικαμάτσου Μονζεαμόν, Οι μάχες του Κοξίνγκα· Δραματικό έπος· Μετάφραση από τα αγγλικά Αλέξανδρος Κοτζιάς. Αθήνα, Κέδρος, 1984. • Φραντς Κάφκα, Ο πύργος. Αθήνα, Κέδρος, 1995. • Φραντς Κάφκα, Η Δίκη. Αθήνα, Κέδρος, 1995. VII. ΘέατροΕνοικιάζεται δωμάτιον μετ’ επίπλων• Δράμα σε πράξεις τρεις. Θεσσαλονίκη, ανάτυπο από τη Νέα Πορεία, 1962.

Εδώ άλλα επετειακά αφιερώματα από το dim/art

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.