Η δύναμη του σάουντρακ

Πώς οι κινηματογραφιστές κατευθύνουν τα συναισθήματά μας χρησιμοποιώντας τον ήχο

—της Helen Stewart. Απόδοση για το dim/art: Μαρία Τσάκος—

Το 1939 η βασίλισσα τού χολιγουντιανού μελό, Μπέτι Ντέιβις, πρωταγωνιστούσε στην ταινία Το λυκόφως μιας ζωής — την τραγική ιστορία μιας κοπέλας που πέθαινε από όγκο στον εγκέφαλο. Το κοινό γνώριζε πως όταν θα έχανε την όρασή της η ώρα τού θανάτου της θα πλησίαζε. Στο φινάλε της ταινίας ο χαρακτήρας που υποδυόταν πράγματι άρχισε να μη βλέπει και μετά από λίγο το σενάριο επέβαλε να ανέβει με αργά βήματα μια μεγάλη σκάλα.

Η Ντέιβις ήξερε πως αυτή η σκηνή θα μπορούσε να της εξασφαλίσει την τρίτη της υποψηφιότητα για Όσκαρ. Ρώτησε λοιπόν τον σκηνοθέτη «Ποιός γράφει τη μουσική για την ταινία;» και έμαθε πως ήταν ο εξόχως ταλαντούχος Μαξ Στάινερ. Ο Στάινερ είχε γράψει το πρωτοποριακό μουσικό θέμα για τον Κινγκ Κονγκ, το 1933. Ήταν το πρώτο πλήρες σάουντρακ του Χόλιγουντ και είχε αδιαμφισβήτητα συμβάλλει στο να ταυτιστούν οι θεατές με τη μοίρα τού γορίλλα από πλαστελίνη. Η Ντέβις ήταν έξυπνη γυναίκα. Καταλάβαινε πόσο θα προσέφερε ένα μουσικό θέμα που θα κλιμάκωνε την αγωνία της σκηνής αλλά δεν ήθελε αυτό να επισκιάσει την ίδια. «Καλώς», ανακοίνωσε «ή θα ανεβαίνω εγώ αυτές τις σκάλες ή θα τις ανέβει ο Μαξ Στάινερ, πάντως και οι δύο μαζί αποκλείεται». Το στούντιο αγνόησε τη γνώμη της και η ταινία κέρδισε δύο υποψηφιότητες για Όσκαρ. Μία για εκείνην και μία για τον Στάινερ.

Το μουσικό θέμα που έγραψε ο Μαξ Στάινερ για την ταινία της ίδιας χρονιάς (1939) Όσα Παίρνει ο Άνεμος ήταν επίσης υποψήφιο για Όσκαρ. Το σάουντρακ της ταινίας θεωρείται ένα από τα καλύτερα όλων των εποχών.

Αυτό είναι ενδεικτικό της σημασίας που έχει η μουσική μιας ταινίας και της δύναμης που έχει το σάουντρακ πάνω στο κοινό. Ο συνθέτης Νηλ Μπράντ, παρουσιαστής του ντοκυμαντέρ The Music that Made the Movies στο BBC Four  [το οποίο προβάλεται αυτόν τον καιρό στην αγγλική τηλεόραση], πιστεύει πως οι αισθήσεις μας βρίσκονται σε εγρήγορση από την πρώτη κιόλας στιγμή που μπαίνουμε neil_brandστην κινηματογραφική αίθουσα.

«Το σκοτάδι, οι ξένοι γύρω μας, η προσμονή, η ζεστή αγκαλιά της πολυθρόνας του σινεμά. Είμαστε έτοιμοι να ζήσουμε έντονα συναισθήματα», λέει, «και τη στιγμή που ακούγεται δυνατά η μουσική επιβιβαζόμαστε μονομιάς και φεύγουμε για το ταξίδι. Οι άνθρωποι είναι πολύ επιδέξιοι στο να ερμηνεύουν ήχους. Γυρνώντας πίσω στον προϊστορικό άνθρωπο, όταν εκείνος άκουγε ένα κλαδάκι να σπάει στο δάσος σκεφτότανε «αυτό είναι, πάει πέθανα». Κατανοούμε βαθιά μέσα μας τι επίδραση έχει πάνω μας ανά πάσα στιγμή η μουσική, και είναι μια εμπειρία πολύ σωματικοποιημένη. Την αισθανόμαστε να μπαίνει μέσα στα αυτιά μας σε ηχητικα κύματα και να παράγει ένα σωρό σωματικές αντιδράσεις, σε πολλές περιπτώσεις, ακόμα και ένα υπαρκτό χτύπο στο στομάχι μας».

Τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα τα συναντάμε στα θρίλερ και στις ταινίες τρόμου οι οποίες χρησιμοποιούν παράφωνους και τσιριχτούς ήχους τους οποίους συνδέουμε υποσυνείδητα με ζώα που βρίσκονται σε κίνδυνο. Μια μελέτη τού Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, το 2010, συμπεραίνει πως η ανθρώπινη ευαισθησία σε μη-γραμμικούς ήχους συναγερμού όπως εκείνους που κάνουν τα σκυλιά για να προειδοποιήσουν για την παρουσία επιβολέων είναι μία από τις ιδιότητες που εκμεταλλεύονται οι συνθέτες κινηματογραφικής μουσικής για να ταρακουνήσουν τον θεατή.

Σε ταινίες όπως το Ψυχώ (1960) του Χίτσκοκ, τα έγχορδα που στριγγλίζουν και τα ηχηρά πνευστά μιμούνται τους φυσικούς ήχους πανικού.

Αλλά και για την προτίμηση του κοινού στις πλούσιες ρομαντικές μελωδίες, ένα πείραμα του Πανεπιστημίου McGill του Καναδά, το 2011, μελέτησε τους νευρολογικούς μηχανισμούς στους οποίους οφείλεται το φαινόμενο της ανατριχίλας. Συμφωνα με αυτή τη μελέτη, η μουσική δεν είναι μια καθαρά ακουστική εμπειρία. Τα εγκεφαλογραφήματα δείχνουν πως οι περιοχές του εγκεφάλου οι οποίες ενεργοποιούνται στο άκουσμα της μουσικής είναι οι ίδιες που συνδέονται με ερεθίσματα που προκαλούν αισθήματα ευφορίας όπως το φαγητό, το σεξ και τα ναρκωτικά, ενώ η ροή αίματος στον εγκέφαλο αντιστοιχεί σε περιοχές που σχετίζονται με την ανταμοιβή, το συναίσθημα και τον ερεθισμό.

Η Μελωδία της Ευτυχίας κέρδισε Όσκαρ Καλύτερης Μουσικής για ταινία το 1965 ενώ το ομώνυμο τραγούδι των Ρότζερς και Χάμερστιν συγκαταλέγεται ανάμεσα στα 100 καλύτερα τραγούδια στην ιστορία του κινηματογράφου σύμφωνα με το American Film Institute

Ο Φίλιπ Μπολ, επιστήμονας και συγγραφέας του βιβλίου The Music Instict, λεει πως τα σάουντρακ έχουν την ίδια επιρροή πάνω μας ανεξάρτητα από το κατά πόσον η μουσική είναι καλή ή κακή. «Το πώς ανταποκρινόμαστε σε ορισμένα είδη μουσικής είναι κάτι που έχει την πηγή του τόσο βαθιά μέσα μας ώστε και εμείς οι ίδιοι να μην έχουμε έλεγχο πάνω του», λέει. Αυτός είναι και ο λόγος που οι συνθέτες κινηματογραφικής μουσικής χρησιμοποιούν πια υποήχους για να υποβάλουν συναίσθημα φόβου στο κοινό. Τα ηχητικά κύματα από τα μπάσα ή οι δονήσεις έχουν συχνότητα χαμηλότερη από την κλίμακα που αντιλαμβάνεται το ανθρώπινο αυτί. Μπορεί να μην είμαστε σε θέση να ακούσουμε υποήχους, έχει όμως αποδειχθεί ότι προκαλούν στον άνθρωπο αισθήματα άγχους και θλίψης, ταχυπαλμία και ρίγος. Οι υπόηχοι που υπάρχουν στη φύση έχουν συνδεθεί με μεταφυσικά φαινόμενα και θεωρούνται προάγγελοι φυσικών καταστροφών όπως καταιγίδες και σεισμοί. Μάλιστα, οι γάλλοι παραγωγοί του ψυχολογικού θρίλερ Μη Αναστρέψιμος παραδέχτηκαν πως χρησιμοποίησαν αυτό το τέχνασμα. Υπήρξαν δε ανάμεσα στο κοινό κάποιοι οι οποίοι ανέφεραν πως ένιωσαν ένα αίσθημα αποπροσανατολισμού καθώς και έντονη δυσφορία μετά από μισή ώρα έκθεσης στους υποήχους με αποτέλεσμα να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν την αίθουσα.

Η αγχωτική μουσική του Τομάς Μπανγκαλτέρ για το Μη Αναστρέψιμος. Σημειώστε πως ο Μπανγκαλτέρ είναι το ένα από τα δύο μέλη των Daft Punk που μας έδωσαν τη μεγάλη φετινή χορευτική επιτυχία Get Lucky

Το 2007, στην ταινία τρόμου Μεταφυσική δραστηριότητα, μέλη του κοινού επίσης παραδέχτηκαν πως ένιωθαν ένα ολοένα κλιμακούμενο αίσθημα φόβου ακόμα και όταν η ταινία δεν είχε δράση. Εικάζεται πως και εδώ είχε γίνει χρήση υποήχων από τους παραγωγούς.

«Δεν επηρεάζει τους πάντες το ίδιο», λέει ο Μπολ, «όλα δείχνουν όμως πως θα χρησιμοποιούν υποήχους στις ταινίες όλο και συχνότερα στο μέλλον».

Πηγή: BBC Arts & Culture

* * *

Εδώ θα βρείτε άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία

Σινεμά < Κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.