Τέχνη και περιβάλλον — μια αιώνια σχέση

—της Εύης Τσακνιά—

«Οι πρώτες μορφές της τέχνης», όπως είναι γνωστό και όπως πολύ ποιητικά διατυπώνει ο μεγάλος ιστορικός της τέχνης  E.H.Gombrich*, «γεννήθηκαν σε χώρες που τις κυβερνούσαν ανατολίτες τύρρανοι, τις απέραντες χώρες των οάσεων όπου ο ήλιος καίει ανελέητα και όπου μόνο η γη που αρδεύεται από τα ποτάμια είναι παραγωγική. Οι μορφές αυτές έμειναν σχεδόν αναλλοίωτες επί χιλιάδες χρόνια. Οι συνθήκες ήταν πολύ διαφορετικές στα πιο εύκρατα κλίματα, στη θάλασσα που πλαισίωνε αυτές τις αυτοκρατορίες, στα νησιά, μικρά και μεγάλα, της Ανατολικής Μεσογείου και στις πολύπλοκες ακτές της Ελλάδας και της Μικράς Ασίας».

Απολύτως λογικό. Η γεωμορφολογία του κάθε τόπου, οι κλιματικές συνθήκες, το περιβάλλον, ήταν και είναι ακόμα άρρηκτα συνδεδεμένα με τη μορφή της τέχνης που παράγει ο κάθε τόπος. Από εκεί και πέρα, βέβαια, η ίδια η τέχνη καθώς και το περιβάλλον, έχουν τη δική τους ατζέντα. Όπως, παρ’ όλες τις στατιστικές και τις προβλέψεις, δεν ξέρεις ποτέ πώς θα το γυρίσει ο καιρός, το ίδιο συμβαίνει και με τους καλλιτέχνες και τα έργα της τέχνης. Θα περίμενε κανείς, για παράδειγμα, πως τα σκοτεινά χρόνια του ύστερου Μεσαίωνα, οι ζωγράφοι θα παρέμεναν κλεισμένοι στα ανήλιαγα εργαστήριά τους, οι πίνακές τους θα κρέμονταν ισοβίως σε αχανή παλάτια, ενώ τα αγάλματα, μελαγχολικά, ανέραστα και ντυμένα πια, θα κοσμούσαν τις πλατείες και τις προσόψεις των επιβλητικών κτηρίων με την περίτεχνη αρχιτεκτονική.

Και ως ένα μεγάλο βαθμό, κάπως έτσι είχε το πράγμα, με τις απρόβλεπτες εξαιρέσεις βέβαια, να τινάζουν στον αέρα κάθε κανόνα.

Αυτοπροσωπογραφία του Da Vinci
Αυτοπροσωπογραφία του Da Vinci

Κάπου εκεί λοιπόν, περί τέλη του 15ου αιώνα, ο δαιμόνιος καλλιτέχνης, εφευρέτης —και πολλά άλλα— Λεονάρντο, αυτός ο φοβερός τύπος απ’το Βίντσι, κατοικοεδρεύει στο παλάτι του δούκα του Μιλάνου, Λουδοβίκου Σφόρτσα, για να φιλοτεχνεί —υποτίθεται— πορτρέτα των κυριών της αυλής. Ο ανήσυχος Λεονάρντο, όμως, αφού ξεπέταξε μερικά καλά πορτρέτα, γρήγορα βαρέθηκε. Καθώς του ήταν αδύνατον να κρατηθεί μακριά από τα μεγαλεπήβολα πρότζεκτς και με αφορμή το γάμο του Σφόρτσα σχεδιάζει μια γκλάμορους γιορτή στους κήπους του παλατιού.

Ως γνήσιος enviromental artist, καθώς και παθιασμένος avant-garde σεφ (είχε μεγαλώσει με πατριό ζαχαροπλάστη), αποφασίζει να κατασκευάσει μια γιγάντια γαμήλια τούρτα, ένα κέικ 60 μέτρων, στο εσωτερικό του οποίου επρόκειτο να πραγματοποιηθεί ολόκληρη η γαμήλια τελετή. Σίγουρα μιλάμε για μια άνευ προηγουμένου εικαστική και γαστριμαργική εγκατάσταση, χτισμένη με τούβλα από μπισκότο, αμύγδαλα, σταφίδες και πολύχρωμο γλάσο. Το μόνο που δεν υπολόγισε ήταν πως αυτή η γλυκιά κατασκευή τράβηξε όλα τα πτηνά και τα ποντίκια του Μιλάνου, μετατρέποντας την παραμονή της μεγάλης τελετής σε νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου, με τους αρουραίους να καταφθάνουν κατά μιλιούνια από τα περίχωρα της πόλης και τους αμέτρητους βοηθούς και υπηρέτες του Λεονάρντο να μην καταφέρνουν να τους αναχαιτίσουν.

Έτσι, ένα από τα πιο ασύλληπτα χάπενινγκς της ιστορίας κατέληξε σε μεγάλο φιάσκο, χωρίς όμως αυτό να επηρεάσει ούτε την αστείρευτη έμπνευση του Λεονάρντο, αλλά ούτε και τη μεγαλοψυχία του Σφόρτσα, ο οποίος, για να προφυλαχτεί από τις επικίνδυνες ιδέες του, τον έστειλε πακέτο στον ηγούμενο της μονής Σάντα Μαρία ντε λα Γκράτσια, που ζητούσε έναν καλλιτέχνη για να ζωγραφίσει τον άδειο τοίχο του εστιατορίου του μοναστηριού.
Η περιπέτεια του «Μυστικού Δείπνου» και του ηγούμενου, μόλις άρχιζε. Αυτό, όμως, είναι μια άλλη ιστορία.

Edvard Munch, Η Κραυγή (1895)
Edvard Munch, Η Κραυγή (1895)

Ακόμα όμως κι αυτοί οι «συμβατικοί» —σε σχέση με τα εντυπωσιακά υπαίθρια έργα— πίνακες, οι περιορισμένοι στις τέσσερεις γωνίες του τελάρου, έχουν πάρει τον αέρα τους έξω στον κόσμο, έχουν ζήσει κι αυτοί τις μικρές ή μεγάλες τους περιπέτειες, προτού καταλήξουν στους τοίχους των σύγχρονων μουσείων. Ο δημιουργός της «Κραυγής», ο Έντβαρντ Μουνχ, θεωρούσε τους πίνακές του παιδιά του και ως εκ τούτου τους πουλούσε με δυσκολία και πόνο ψυχής. (Μέχρις εδώ,απολύτως κατανοητό). Κι επειδή, αμαρτίες γονέων παιδεύουσι τέκνα και τα τέκνα αυτών, ο Μουνχ, με ψυχικά τραύματα και ελείμματα, μεγαλωμένος σε μια αυστηρή και βαθιά θρησκευάμενη οικογένεια, πίστευε πως τα παιδιά πρέπει να σκληραγωγούνται. Έτσι λοιπόν, ζωγράφιζε πολύ συχνά στο ύπαιθρο, στην παγωμένη Νορβηγία, πολλές φορές μάλιστα σχεδόν γυμνός και ο ίδιος, εκθέτοντας τα έργα του στον άνεμο, τη βροχή, τον ήλιο και το χιόνι, προς φρίκη των επισκεπτών.

Οι απαντήσεις του στις εύλογες διαμαρτυρίες των φίλων και των επισκεπτών του γι’ αυτήν την κακομεταχείρηση των έργων του ήταν αφενός μεν πως η έκθεση στις εξωτερικές συνθήκες έκανε καλό στους πίνακες, γιατί έτσι «έσφιγγαν» τα τελάρα, αφετέρου δε υποστήριζε πως τα έργα πρέπει να σκληραγωγούνται και να μαθαίνουν να φροντίζουν τον εαυτό τους.

Ο Μουνχ ζωγραφίζει στην παραλία του Warnemünde (1907)
Ο Μουνχ ζωγραφίζει στην παραλία του Warnemünde (1907)

Αυτή η σπαρτιατική εκπαίδευση τελικά μάλλον βγήκε σε καλό, τόσο στα ίδια τα έργα όσο και στον καλλιτέχνη. Ο Έντβαρντ Μουνχ, πέθανε στα 80 του το 1944, διαψεύδοντας όλα τα προγνωστικά για ένα ασθενικό, φυματικό παιδί εκείνης της εποχής, ενώ αυτοί οι απόκοσμοι ουρανοί στα έργα του φημολογείται πως θα μπορούσαν να οφείλονται εν μέρει και σε κάποια ατμοσφαιρική επιρροή στον καμβά.

Edvard Munch, Group of nude men. Στην παραλία του Warnemünde (1907)
Edvard Munch, Group of nude men. Στην παραλία του Warnemünde (1907)

Όπως και να ‘χει, τα υπέροχα έργα του Μουνχ όχι απλώς επεβίωσαν, αλλά παρέμειναν ζωντανά και αναλλοίωτα στο χρόνο και στην ιστορία.

Ο Μουνχ στο υπαίθριο ατελιέ του με χιόνι
Ο Μουνχ στο υπαίθριο ατελιέ του με χιόνι

Η τέχνη δεν υποκύπτει σε κανόνες, όπως και το κλίμα. Τα γλυπτά, πρώτα και καλύτερα, δεν κρατιόνταν να μην πετάξουν τα ρούχα τους και να επιστρέψουν και πάλι στη φύση και σ’εκείνη την παλιά, καλή, εξωστρεφή εποχή, που περιγράφει ο Gombrich.

Επιστρέφοντας στο σήμερα, στη Μεσόγειο, στη Βόρεια Καταλονία, στην επαρχία της Χιρόνα (Girona) γύρω στα 100 χλμ. βορειανατολικά της Βαρκελώνης, βρίσκεται το «ερωτικό δάσος» του Can Ginebreda. (El bosque erótico de Can Ginebreda**). Ένα μοναδικό στο είδος του υπαίθριο μουσείο, όπου μέσα σε 6 εκτάρια άναρχης μεσογειακής βλάστησης, συνυπάρχουν πάνω από εκατό γλυπτά, κυρίως ερωτικής θεματολογίας, του γλύπτη Xicu Cabanyes, γέννημα – θρέμμα της περιοχής. Μέσα στο δάσος βρίσκεται και το εργαστήρι του, που ο Cabanyes διατηρεί από το 1972, δουλεύοντας αδιαλλείπτως και προσθέτοντας νέα έργα.

Το Ερωτικό Δάσος του  Can Ginebreda © Εύη Τσακνιά

Το «ερωτικό δάσος» του Can Ginebreda άρχισε να γίνεται σιγά-σιγά όλο και πιο γνωστό μετά το 2000 και κυρίως τα τελευταία χρόνια, με την εξέλιξη των media. Αποτελεί μια πολύ ιδιαίτερη πολιτιστική ατραξιόν για την περιοχή και τις τοπικές αρχές , που φυσικά υποστηρίζουν αυτό το πρωτότυπο υπαίθριο work in progress. Μπορεί να το επισκεφτεί κανείς όλο το χρόνο, πληρώνοντας ένα μικρό αντίτιμο στην είσοδο, και συνιστάται στους επισκέπτες να αποφεύγουν να πάρουν μαζί μικρά παιδιά λόγω των τολμηρών σεξουαλικών παραστάσεων.

Το Ερωτικό Δάσος του  Can Ginebreda © Εύη Τσακνιά

Βρέθηκα εκεί το 2006, λίγο πριν το μέρος αποκτήσει κάποια —ίσως απαραίτητα πια, λόγω της αυξανόμενης δημοτικότητάς του— πρόσθετα στοιχεία, όπως ένα καφέ-εστιατόριο και φύλαξη. Διατηρώ στη μνήμη μου σαν αλλόκοτο όνειρο, σκηνοθετημένο —θα μπορούσε— από τον  Lewis Carroll, εκείνη τη βόλτα στο Can Ginebreda, όπου δεν υπήρχε τίποτε άλλο εκτός από το δάσος, με τους ήχους του, τις μυρωδιές του και τα εντυπωσιακά πέτρινα γλυπτά να αναδύονται ανάμεσα απ’τα δέντρα σαν τα υπερμεγέθη μανιτάρια της χώρας των θαυμάτων.
Συμβολικά, η περιήγηση τελειώνει στο αρχετυπικό δάσος του Can Ginebreda, εκεί όπου η τέχνη ανακυκλώνεται και ξαναφυτρώνει μέσα απ’το χώμα, απ’όπου ξεκίνησε.

Το Ερωτικό Δάσος του  Can Ginebreda © Εύη Τσακνιά

* E.H.Gombrich, «Ιστορία της τέχνης», ΜΙΕΤ, Αθήνα 1994.

**http://www.canginebreda.com/bosc/noticies.html

Φωτογραφίες από το «bosque erótico de Can Ginebreda»:  © Εύη Τσακνιά.

Πηγή: Absurdum

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Εικαστικά < Κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

2 comments

  1. Με εντυπωσίασε αφάνταστα το κείμενό σου.. Αποφάσισα να επισκεφτώ το δάσος με τα πέη. Αυτές τις ημέρες ανοίγει στην Αθήνα μια μεγάλη έκθεση για τον Λεονάρντο. Φιλιά.΄Ισαρης

    Μου αρέσει!

  2. Παράθεμα: Viola organista | dimart

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s