Οι Βιβλιοθήκες δεν κάνουν θόρυβο

Ομιλία του Σταύρου Ζουμπουλάκη, Προέδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στην εκδήλωση του Τομέα Πολιτισμού της ΔΗΜ.ΑΡ. με θέμα: «Ποιος πολιτισμός — Θεσμοί και πολιτιστική πολιτική σε δύσκολους καιρούς» (5/12, Τεχνόπολη).

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος  (ΕΒΕ) βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης.

Δεν εννοώ  ότι αδυνατεί να εκπληρώσει την υψηλή αποστολή της, αλλά ότι απειλείται η ίδια η στοιχειώδης λειτουργία της, να είναι δηλαδή ανοιχτή, να έχει φως και νερό.

Ο προϋπολογισμός της ΕΒΕ για το 2014 είναι 292.000 ευρώ – στο ποσό αυτό δεν συμπεριλαμβάνεται η μισθοδοσία του προσωπικού. Η Βιβλιοθήκη πληρώνει 243.000 ευρώ τοκοχρεολύσιο προς την Εθνική Τράπεζα για το δάνειο  με το οποίο αγοράστηκε το 2008 το κτίριο του Βοτανικού (ακριβέστερα:230.000 το τοκοχρεολύσιο συν  13.000 για την εγγύηση του ελληνικού Δημοσίου). Η χρονολογία της αγοράς έχει σημασία: 2008, δηλαδή δύο χρόνια μετά την ανακοίνωση (2006) της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Η Βιβλιοθήκη καταβάλλει επίσης 120.000 ευρώ το χρόνο για κοινόχρηστα του κτιρίου του Βοτανικού. Αναφέρω ένα ακόμη ποσό: 17.000 ευρώ για συνδρομές σε διεθνείς οργανισμούς βιβλιοθηκών των οποίων είναι μέλος. Το άθροισμα των παραπάνω ποσών είναι 380.000 ευρώ –ο προϋπολογισμός του 2014 είναι, θυμίζω, 292.000 ευρώ. Ενημερώσαμε επίσημα το Υπουργείο Παιδείας ότι με το ποσό αυτό φτάνει μόνο για να πληρώσει η ΕΒΕ  το δάνειο, τις συνδρομές και τη ΔΕΗ του Βαλλιανείου κτιρίου της Πανεπιστημίου. Δεν περισσεύει τίποτε. Άρα, δεν μπορεί να πληρώσει τα κοινόχρηστα του Βοτανικού, άρα το κτίριο του Βοτανικού πρέπει να κλείσει (σημειωτέον ότι στο κτίριο αυτό στεγάζονται τα τμήματα της καταλογογράφησης και του ISBN). Η απάντηση μας ήρθε λίγο αργότερα: μας ζητήθηκε να υποβάλουμε σχέδιο προϋπολογισμού για το 2015, 2016 και 2017 μειωμένο κατά 11%, δηλαδή να ανέρχεται στο ποσό των 260.000 ευρώ. Ας κάνουμε ξανά την πρόσθεση: 243.000 το δάνειο συν 17.000 οι συνδρομές ίσον 260.000 ακριβώς. Άρα από το 2015 ούτε το Βαλλιάνειο θα μπορεί να πληρώνει τη ΔΕΗ –τις άλλες παροχές (νερό, τηλέφωνο) δεν μπορεί να τις πληρώνει από αύριο,  το 2014. Αυτή είναι η πραγματικότητα της ΕΒΕ χωρίς καμία υπερβολή ή δραματοποίηση. Κατόπιν αυτού έχει νόημα να συνεχίσω; Αφού όμως ανέλαβα την υποχρέωση να μιλήσω σε αυτή την εκδήλωση για τους πολιτιστικούς θεσμούς, είμαι υποχρεωμένος να συνεχίσω.

Αν η ΕΒΕ έχει φτάσει σήμερα στο χείλος της κατάρρευσης, θα ήταν πολύ βολικό για όλους μας να αποδώσουμε τη μαύρη μοίρα της στην οικονομική κρίση ότι και πριν από την κρίση η λειτουργία της ΕΒΕ πολύ απείχε από το να είναι ικανοποιητική. Η προϊούσα και αύξουσα κρίση της όχι μόνο δεν ταυτίζεται χρονικά με την οικονομική κρίση αλλά και ούτε όλες οι όψεις της έχουν αίτια οικονομικά. Η οικονομική κρίση ήρθε απλώς και αποτέλειωσε έναν άρρωστο οργανισμό.

Η παρατεταμένη κρίση της ΕΒΕ συνδέεται στενά με την πελατειακή αντίληψη και λειτουργία του πολιτικού μας συστήματος. Οι χρήστες της ΕΒΕ αποτελούν μια πελατειακά αμελητέα ποσότητα για να ενδιαφέρει τα πολιτικά κόμματα. Επιπλέον, η ΕΒΕ δεν είναι επικοινωνιακά αξιοποιήσιμη από έναν πολιτικό, όπως  είναι άλλοι πολιτιστικοί οργανισμοί, αφού δεν υπάρχουν εκεί ούτε πρεμιέρες παραστάσεων ούτε εγκαίνια εκθέσεων. Είναι ένας χώρος ησυχίας όπου κάποιοι παράξενοι άνθρωποι πηγαίνουν και διαβάζουν. Οι Βιβλιοθήκες δεν κάνουν θόρυβο. Δεν είναι να απορεί λοιπόν κανείς που κανείς υπουργός Παιδείας και κανείς πρωθυπουργός δεν αποφάσισε να συνδέσει το όνομά του με την ΕΒΕ. Ούτε καν ένας επί οκταετία πρωθυπουργός, που θαυμάζεται από πολλούς διανοουμένους της κεντροαριστεράς, ο οποίος τύχαινε να είναι και ακαδημαϊκός ανήρ.

Συναφής προς αυτήν την πελατειακή  αντίληψη είναι και ο πολιτιστικός λαϊκισμός, με κύριο εμπνευστή εν προκειμένω την Μελίνα Μερκούρη, το παράδειγμα της οποίας πολλοί εζήλωσαν και ακολούθησαν. Θεωρήθηκαν πολιτισμός τα καλοκαιρινά πανηγύρια στις κωμοπόλεις της χώρας, με δημοφιλείς ηθοποιούς και τραγουδιστές, και υποτιμήθηκαν οι μεγάλοι πολιτιστικοί θεσμοί και ιδρύματα. (Για όσα λέμε εδώ δεν έχει καμιά σημασία ότι η ΕΒΕ υπάγεται στο Υπουργείο Παιδείας και όχι στο Υπουργείο Πολιτισμού.)

Ούτε όμως η κοινωνία ούτε η ακαδημαϊκή κοινότητα διεκδίκησαν ποτέ μια καλύτερη ΕΒΕ. Οι πανεπιστημιακοί μας δεν συχνάζουν στις Βιβλιοθήκες. Όσο μάλιστα η ΕΒΕ παρήκμαζε, τόσο οι ερευνητές απομακρύνονταν από αυτήν και όσο εκείνοι απομακρύνονταν τόσο επιταχυνόταν η παρακμή της ΕΒΕ. Θα μου πείτε ότι οι πανεπιστημιακοί του μεγαλύτερου πανεπιστημίου της χώρας δεν νοιάστηκαν να φτιάξουν μια αξιοπρεπή πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη παρά βολεύονταν με τα μικρομάγαζα των Βιβλιοθηκών των Σπουδαστηρίων και θα νοιάζονταν για την ΕΒΕ;

Στα παραπάνω ας προσθέσουμε και την προϊούσα διάλυση της δημόσιας διοίκησης, με οργανισμούς αναξιολόγητους και με ένα προσωπικό που δεν κρίνεται ποτέ και δεν ελέγχεται ποτέ η υπηρεσιακή του συνέπεια.

Ο χώρος στο Φαληρικό Δέλτα όπου θα κατασκευαστεί το νέο κτίριο της ΕΒΕ (φωτό από την «Ελευθεροτυπία»).
Ο χώρος του Ιπποδρόμου στο Φαληρικό Δέλτα, όπου θα κατασκευαστεί το νέο κτίριο της ΕΒΕ (φωτό από την «Ελευθεροτυπία»).

Το 2006 αναγγέλλεται η δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) για τη δημιουργία των νέων κτιριακών εγκαταστάσεων της Εθνικής Βιβλιοθήκης, στο πλαίσιο του Κέντρου Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) στο Φαληρικό Δέλτα, έργο που θα ολοκληρωθεί στα τέλη του 2015 και θα αρχίσει να δέχεται το αναγνωστικό κοινό το 2016. Υπογράφεται Σύμβαση δωρεάς μεταξύ του Ιδρύματος και του Ελληνικού Δημοσίου, η οποία κυρώνεται από τη Βουλή και αποτελεί νόμο του κράτους από τον Αύγουστο του 2009. Τονίζω εδώ ότι με τη δωρεά του ΙΣΝ και σύμφωνα με τη σύμβαση δωρεάς του με το Ελληνικό Δημόσιο δεν ιδρύεται καινούργια Εθνική Βιβλιοθήκη αλλά κατασκευάζονται νέα κτίρια για τη στέγασή της, όπερ σημαίνει ότι το ιστορικό Βαλλιάνειο κτίριο της οδού Πανεπιστημίου θα ανήκει πάντα στην ΕΒΕ, θα είναι ένα από τα κτίριά της.

Το κτίριο της οδού Πανεπιστημίου
Το κτίριο της οδού Πανεπιστημίου

Η δωρεά αυτή αποτελεί ευτύχημα για την ΕΒΕ, γιατί λύνει, με αυτά τα 22.000 τ.μ., το κτιριακό της πρόβλημα, με τον καλύτερο τρόπο, για τον 21ο αιώνα. Ταυτόχρονα όμως την θέτει υπό δεινή δοκιμασία: πρέπει να ανταποκριθεί σε υψηλές απαιτήσεις και προκλήσεις, μέσα σε προθεσμίες, και όχι ατιμωρητί για τη μη εκπλήρωσή τους. Η πρώτη και κύρια πρόκληση για την ΕΒΕ είναι η ίδια η μετάβαση στο νέο κτίριο. Θα μπορέσει η ΕΒΕ, όπως είναι σήμερα, χωρίς χρήματα, χωρίς επαρκές από κάθε άποψη προσωπικό, χωρίς σχετική τεχνογνωσία, να σχεδιάσει, να οργανώσει και να φέρει σε πέρας το τεράστιο αυτό έργο της μετεγκατάστασής της;

Σχέδιο του αρχιτέκτονα Ρέντσο Πιάνο για το κτίριο στο Φαληρικό Δέλτα (φωτό από «Το Βήμα»).
Σχέδιο του αρχιτέκτονα Ρέντσο Πιάνο για το κτίριο στο Φαληρικό Δέλτα (από «Το Βήμα»).

Γενικότερα, μέσα στην δίνη της οικονομικής καταστροφής της χώρας, υπάρχει ελπίδα να πετύχει το εγχείρημα της ΕΒΕ;

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, όπως κάθε Εθνική Βιβλιοθήκη και κάθε μεγάλη Βιβλιοθήκη εν γένει, είναι πολύ δαπανηρή υπόθεση. Μια Εθνική Βιβλιοθήκη δεν μπορεί να συγκρίνεται, ως προς την οικονομική διάσταση της λειτουργίας της, με κανένα άλλο μεγάλο πολιτιστικό ίδρυμα (Θέατρο, Όπερα, Μουσείο). Μια Εθνική Βιβλιοθήκη δεν μπορεί να κερδίσει χρήματα από τους χρήστες της: δεν δίνει παραστάσεις, δεν κόβει εισιτήρια, δεν έχει πωλητήριο. Οι Εθνικές Βιβλιοθήκες ζουν και αναπτύσσονται κυρίως από τον κρατικό προϋπολογισμό, εκατοντάδων κατά κανόνα εκατομμυρίων ευρώ. Η ΕΒΕ επομένως για να λειτουργήσει σωστά και να παίξει τον πολλαπλό ρόλο της χρειάζεται πρωτίστως γενναία κρατική χρηματοδότηση.

Το ελληνικό κράτος όμως σήμερα δεν έχει χρήματα και δεν θα έχει ούτε στο προσεχές μέλλον. Μα ακόμη και αν είχε, η ΕΒΕ δεν ανήκει στις προτεραιότητες της Πολιτείας ούτε είναι η πρώτη έγνοια της κοινωνίας. Οπότε τι κάνουμε, σε τι ελπίζουμε, για τι παλεύουμε;

Υπάρχουν δύο ελπιδοφόρα σημάδια:

α) Η εκλογή του νέου Γενικού Διευθυντή, η διαδικασία της οποίας θα ολοκληρωθεί και τυπικά τις προσεχείς μέρες.  Η ΕΒΕ είναι χωρίς Γενικό Διευθυντή από το 2005.

β) Η σταθερή βούληση του ΙΣΝ να συμπαρασταθεί στην ΕΒΕ γενικά και όχι να ολοκληρώσει απλώς την ανέγερση των νέων κτιριακών εγκαταστάσεων.  Να συμπαρασταθεί και να συμπορευτεί, όχι βεβαίως καλύπτοντα λειτουργικές δαπάνες της – αυτές είναι υπόθεση του τακτικού προϋπολογισμού – αλλά χρηματοδοτώντας δράσεις σχετικές  με την εκπαίδευση του προσωπικού, την οργάνωση της μετάβασης στις νέες κτιριακές εγκαταστάσεις, την παροχή ψηφιακών υπηρεσιών και άλλες τις οποίες η ΕΒΕ θα προσδιορίσει κατά τις ανάγκες της. Ελπίζω επίσης ότι η μεγάλη δωρεά του ΙΣΝ, καθώς και η ίδια η σύμβαση που έχει υπογράψει με το ελληνικό Δημόσιο, θα ασκήσουν πίεση προς το κράτος ώστε να αναλάβει και αυτό, όσο του επιτρέπουν οι οικονομικές περιστάσεις, τις ευθύνες που του αναλογούν.

Αρκούν αυτά για να μας κάνουν να ελπίζουμε; Όχι, δεν αρκούν. Αν η Πολιτεία δεν καταλάβει την τεράστια σημασία αυτής της υπόθεσης για το παρόν και το μέλλον του έθνους και εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την ΕΒΕ σαν να ήταν ένας επαρχιακός πολιτιστικός σύλλογος δεν υπάρχει ελπίδα.

Θα τα καταφέρουμε; Δεν ξέρω. Όπως όλη η χώρα, έτσι και στην ΕΒΕ είμαστε υποχρεωμένοι να προχωράμε μέρα με τη μέρα.

Θα μπορούσαμε να πούμε πολλά και ωραία πράγματα για ρόλο των Βιβλιοθηκών στη νέα ψηφιακή εποχή ή για τον ηγετικό και καθοδηγητικό ρόλο που πρέπει να παίξει η ΕΒΕ στο πλαίσιο του δικτύου των ελληνικών ακαδημαϊκών, δημόσιων και δημοτικών βιβλιοθηκών. Ας τα αφήσουμε για αργότερα. Αυτή τη στιγμή πρέπει να λύσουμε το πρόβλημα της ίδιας της ύπαρξης της Εθνικής μας Βιβλιοθήκης και της στοιχειώδους λειτουργίας της.

IMG_4659-001

* * *

Θεσμοί και πολιτιστική πολιτική σε δύσκολους καιρούς

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Πολιτισμός και πολιτική

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

5 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.