Home

«Δεν εμπιστεύομαι τους καθολικούς», είπα, «γιατί είναι εκμεταλλευτές».
«Τους προτεστάντες;» ρώτησε γελώντας.
«Απεχθάνομαι το πώς ασχολούνται συνέχεια με τη συνείδησή τους».
«Και τους άθεους;» Εξακολουθούσε να γελά.
«Τους βαριέμαι, γιατί μιλάνε διαρκώς για τον Θεό».

(Heinrich BöllΟι απόψεις ενός κλόουν, 1963)

1277401353390

—της Μαρίας Αντωνοπούλου Τσικαρδάνη—

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, στις 16 Ιουλίου 1985, πέθανε στην Κολωνία ο Heinrich Böll. Γιος του ξυλουργού Victor Böll και της δεύτερης συζύγου του Maria Hermann, γεννημένος στις 21 Δεκεμβρίου του 1917, τη χειρότερη χρονιά της πείνας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Böll θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς Ευρωπαίους μεταπολεμικούς συγγραφείς. Τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ το 1972 μετά την έκδοση του μυθιστορήματος Ομαδικό πορτρέτο με μια κυρία.

Ο Böll ανατράφηκε με τις αξίες του καθολικισμού και την εναντίωση στο ναζισμό, και επηρεάστηκε έντονα από την κουλτούρα και την παράδοση της γενέτειρας πόλης του.

Τα μεταπολεμικά του έργα χαρακτηρίστηκαν ως Trummerliteratur (ή «Λογοτεχνία των ερειπίων»), καθώς κεντρικά θέματα είναι η εποχή των Ναζί, η εμπειρία και οι συνέπειες του πολέμου και η κοινωνική ανάπτυξη που αναπτύχθηκε γύρω από αυτές τις εμπειρίες στη μεταπολεμική Γερμανία.

Στην παιδική του ηλικία, ο Böll βίωσε τη φτώχεια και την ανέχεια στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με τις επισκέψεις σε ενεχυροδανειστήρια και τους κλητήρες στην πόρτα του σπιτιού του σαν καθημερινό φαινόμενο.

Με την άνοδο του Χίτλερ στην Καγκελαρία το 1933, στην οικογένεια Böll οι πολιτικές συζητήσεις είναι συχνές και ανοιχτές. Χαρακτηριστικά, η μητέρα του σχολιάζει την εκλογή του Χίτλερ: «Αυτό σημαίνει πόλεμο». Στο σπίτι του Böll λαμβάνουν χώρα συναντήσεις της καθολικής νεολαίας της Κολωνίας. Όπως μαρτυρούν χειρόγραφα που βρέθηκαν από εκείνη την περίοδο, διηγήματα και ποιήματα, ο Böll ξεκινάει να γράφει το 1936.

Pervit2Τελειώνοντας το Abitur το 1937, ο Böll μετακομίζει στη Βόννη και πιάνει δουλειά σαν μαθητευόμενος σε βιβλιοπωλείο για τους επόμενους 11 μήνες. Το καλοκαίρι του 1939 γράφεται στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας, όπου παίρνει μαθήματα Γερμανικής και Κλασικής Φιλολογίας, αλλά το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς κατατάσσεται στη Βέρμαχτ και φεύγει για τα επόμενα έξι χρόνια.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, υπηρετεί στη Γαλλία, στη Ρουμανία, στην Πολωνία, στη Σοβιετική Ένωση, στην Ουγγαρία και στη Γερμανία. Ο Böll σχεδόν κάθε μέρα γράφει γράμματα από το μέτωπο στους γονείς και στη φίλη του, Ανν-Μαρί, την οποία παντρεύεται το καλοκαίρι του 1942.

Το 1944 πεθαίνει η μητέρα του κατά τη διάρκεια μιας αεροπορικής επίθεσης. Σε όλη τη διάρκεια του πολέμου ο Böll, ο οποίος δεν ήθελε να αποκτήσει κανένα αξίωμα ανώτερου στρατιωτικού, προσπαθεί να φύγει από την υπηρεσία του στρατού, στην αρχή γράφοντας αιτήσεις απαλλαγής ώστε να μπορέσει να σπουδάσει, και αργότερα προσποιούμενος ασθένειες και παραποιώντας πιστοποιητικά διακοπών. Μέχρι το τέλος του πολέμου τραυματίζεται τέσσερις φορές, ώσπου τελικά συλλαμβάνεται το 1945 από τους Αμερικανούς ως αιχμάλωτος πολέμου. Αφήνεται ελεύθερος τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου και επιστρέφει στην Κολωνία. Τη χρονιά αυτή γεννιέται και πεθαίνει ο πρώτος του γιος, Κριστόφ.

Ξαναγράφεται στο Πανεπιστήμιο, κυρίως για να αποκτήσει κάρτα σίτισης. Ο ίδιος δουλεύει ως βοηθός στο ξυλουργείο του αδερφού του, ενώ η γυναίκα του εξασκεί το επάγγελμα της δασκάλας, εξασφαλίζοντας με τον σταθερό μισθό της την επιβίωση της οικογένειας.

boll-h

Το Μάρτιο του 1947, ο Böll στέλνει σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες τα πρώτα του σύντομα διηγήματα. Διακόπτει τις σπουδές του για ένα εξάμηνο, αλλά δεν ξαναγράφεται ποτέ στο Πανεπιστήμιο. Τη χρονιά αυτή γεννιέται ο δεύτερος γιος του, Ρενέ.

Το 1949 εκδίδεται το αφήγημα Το τραίνο ήρθε στην ώρα του, ωστόσο τα έσοδα από τα δικαιώματα δεν αρκούν να του εξασφαλίσουν ένα ικανό εισόδημα για την οικογένεια, και έτσι αναζητά δουλειά.

Το 1950 τον βρίσκει να εργάζεται ως βοηθός στη στατιστική υπηρεσία της πόλης του. Εκδίδει ένα ανθολόγιο με διηγήματα υπό τον τίτλο Wanderer, kommst du nach Spa (Ω ξειν αγγέλειν Λακ—).

Το 1951 προσκαλείται σε μια από τις συναντήσεις του λογοτεχνικού «Γκρουπ 47» μιας γερμανικής λογοτεχνικής κοινότητας που δημιουργήθηκε το 1947, και είχε ως στόχο να πληροφορήσει και να διδάξει τη γερμανική κοινωνία για τη δημοκρατία τη μετά-Χίτλερ εποχή. Ο Böll λαμβάνει το βραβείο του γκρουπ για το διήγημα «Το μαύρο πρόβατο» και εκδίδει το μυθιστόρημα Πού ήσουν, Αδάμ;

heinrich-boll-300x193

Από εδώ και στο εξής ξεκινάει η πιο δημιουργική περίοδος του συγγραφέα. Το 1952 κλείνει το πρώτο του συμβόλαιο με τον εκδοτικό οίκο Kiepenheuer & Witsch και εκδίδει σειρά βιβλίων. Γίνεται μέλος της Γερμανικής Ακαδημίας για τη Γλώσσα και τη Λογοτεχνία και του Κέντρου PEN της Γερμανίας.

Στα έργα που ακολουθούν, ο Böll ασχολείται πλέον περισσότερο με τα προβλήματα του παρελθόντος που απασχολούσαν την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και γράφει όλο και συχνότερα δοκίμια, στα οποία παίρνει θέση για την κατάσταση της νεοσύστατης δημοκρατίας.

Από το 1958 και μετά, ο Böll κερδίζει διάφορα βραβεία και εκδίδει συνεχώς καινούρια βιβλία. Το 1959 γίνεται συνιδρυτής της “Germanica Judaica”, της βιβλιοθήκης της Κολωνίας για την ιστορία των Εβραίων της Γερμανίας.

Από το 1960 και μετά, κλιμακώνεται η σύγκρουσή του με την Καθολική εκκλησία. Συνεκδίδει το περιοδικό Λαβύρινθος, στο οποίο επιχειρείται να διατυπωθεί ένα εναλλακτικό σχέδιο για το υπάρχον κοινωνικό και πολιτικό σύστημα, σε χριστιανική βάση.

Το 1961, ως τιμώμενος καλεσμένος της Γερμανικής Ακαδημίας ταξιδεύει στη Ρώμη και φιλοξενείται στη βίλλα Heinrich BöllMassimo. Το 1962 ταξιδεύει στη Σοβιετική Ένωση και εκδίδει τα δυο διηγήματά του, «Όταν ο πόλεμος ξέσπασε» και «Όταν ο πόλεμος σταμάτησε», ενώ την επόμενη χρονιά κυκλοφόρησε το Οι απόψεις ενός κλόουν.

Ο Böll εκλέγεται πρόεδρος του κέντρου PEN της Γερμανίας και στη συνέχεια του διεθνούς Κέντρου PEN.

Η έκδοση του μυθιστορήματος Ομαδικό πορτραίτο με μια κυρία το 1971, αποτελεί αναμφισβήτητα την κορυφαία στιγμή στα λογοτεχνικά επιτεύγματα του Böll, καθώς το βιβλίο πούλησε χιλιάδες αντίτυπα σε όλο τον κόσμο και του χάρισε το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας, το Δεκέμβριο του 1972.

Το 1974 ο Böll εξέδωσε το πλέον γνωστό έργο του, Η χαμένη τιμή της Καταρίνα Μπλουμ. Το βιβλίο ήταν μια συνεισφορά στη δημόσια συζήτηση για τη βία και μεταφράστηκε σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες.

Τα επόμενα χρόνια ο Böll θα ασχοληθεί με τα πολιτικά προβλήματα της χώρας του και άλλων χωρών, όπως η Πολωνία και η Σοβιετική Ένωση, καθώς και την κοινωνικοπολιτική αναταραχή και τις συγκρούσεις στη Νότια Αμερική.

Εμφανίζεται επικριτικός απέναντι στη Ρωμαιοκαθολική εκκλησία, από την οποία αποχωρεί επιδεικτικά το 1976, χωρίς όμως, όπως λέει, «να χάσει την πίστη του».

21113-004-7184CED3Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στο Εκουαδόρ, αρρωσταίνει από αγγειοπάθεια στο δεξί του πόδι και εγχειρίζεται επανειλημμένα εκεί και στη Γερμανία.

Στις αρχές του Ιουλίου του 1985, ο Böll εισάγεται στο νοσοκομείο για μια ακόμη επέμβαση στο πόδι του, από την οποία επιστρέφει στο σπίτι του στις 15 του ίδιου μήνα. Πεθαίνει την επόμενη μέρα το πρωί, στις 16 Ιουλίου 1985 και η κηδεία του λαμβάνει χώρα τρείς ημέρες μετά, κοντά στη γενέτειρα πόλη του με καθολική τελετή και μεγάλη συμμετοχή σημαντικών προσωπικοτήτων, συγγραφέων και πολιτικών.

Το 1987 ιδρύεται το Ίδρυμα Heinrich Böll, το οποίο έχει παρουσία και στη χώρα μας, στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Η αποστολή του είναι αφενός η προώθηση προγραμμάτων επιμόρφωσης και ανάπτυξης μέσα από τα θέματα της μετανάστευσης, της δημοκρατίας, της ισότητας των φύλων και του περιβάλλοντος και αφετέρου η συλλογή, η έκδοση και η ανάδειξη του έργου του συγγραφέα.

Την ίδια χρονιά καθιερώνεται το βραβείο Heinrich Böll, το οποίο στηρίζεται από την Πόλη της Κολωνίας και χρηματοδοτείται με 20.000 ευρώ, για εξαιρετικές επιδόσεις στο χώρο της γερμανικής λογοτεχνίας, ακόμη και σε πρωτοεμφανιζόμενους ή λιγότερο γνωστούς συγγραφείς.

* * *

Έργα μεταφρασμένα στα ελληνικά (πηγή: BiblioNet)

(2015) Ομαδικό πορτρέτο με μία κυρία, Πόλις
(2007) Η χαμένη τιμή της Κατερίνας Μπλουμ, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη
(2005) Σταυρός χωρίς αγάπη, Μεταίχμιο
(2005) Το τέλος ενός υπηρεσιακού ταξιδιού, Μεταίχμιο
(1998) Ο άγγελος σιωπούσε, Πόλις
(1997) Ο χλωμός σκύλος, Πόλις
(1996) Η συλλογή σιωπής του ντόκτορ Μούρκε, Εκδόσεις Πατάκη
(1994) Ασφυκτική προστασία, Πόλις
(1987) Γυναίκες σε τοπίο με ποτάμι, Γράμματα
(1986) Οι απόψεις ενός κλόουν, Γράμματα
(1985) Η χαμένη τιμή της Κατερίνας Μπλουμ, Γράμματα
(1985) Ο σύντροφος με τα μακριά μαλλιά, Γράμματα
(1984) Το τρένο ήρθε στην ώρα του, Γράμματα
(1983) Το ψωμί των πρώτων χρόνων, Γράμματα

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

Κράτα το

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s