Ένα βιβλίο με τον τίτλο «Οδυσσέας»

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, στις 2 Φεβρουαρίου του 1882, γεννήθηκε ο Τζέιμς Τζόις — ενώ την ίδια ημερομηνία, το 1922, κυκλοφόρησε το σημαντικότερο έργο του, ο Οδυσσέας.

Revolutionary_Joyce

Όταν ο Οδυσσέας του Τζόις απαγορεύτηκε ως πορνογράφημα

—της Μαρίας Τσάκος—

Ο Οδυσσέας, το σημαντικότερο έργο του Τζέιμς Τζόις —και, αναμφίβολα, ένα από τα σημαντικότερα βιβλία της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα— κυκλοφόρησε το 1922. Νωρίτερα, όμως, είχαν αρχίσει να δημοσιεύονται τα Επεισόδιά του στο Little Review, ένα αμερικανικό λογοτεχνικό περιοδικό.  Το 1920 το Little Review δημοσίευσε το δέκατο τρίτο Επεισόδιο που τιτλοφορείται «Ναυσικά» και στο οποίο ο ήρωας, Λεοπόλδος Μπλουμ, αυνανίζεται κοιτάζοντας την υποψία εσωρούχου που φάνηκε κάτω από τα ρούχα μιας νεαρής κοπέλας. Η αντίδραση ενός συλλόγου νεοϋορκέζων αποφασισμένων να περιφρουρήσουν τα χριστά ήθη της κοινωνίας (του New York Society for the Suppression of Vice) υπήρξε άμεση: κατέθεσαν αίτηση για ασφαλιστικά μέτρα κατά του περιοδικού βάσει του νόμου περί ασέμνων δημοσιευμάτων.

ulysses-5Στη σχετική δίκη που επακολούθησε οι εκδότες του περιοδικού έφεραν ειδικούς να καταθέσουν πως ο Οδυσσέας όχι μόνο δεν ήταν πορνογράφημα αλλά αποτελούσε ένα από τα αριστούργηματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, όμως, καμία μαρτυρία δεν στάθηκε ικανή να μεταπείσει τον δικαστή —ο οποίος μάλιστα απαγόρευσε την ανάγνωση αποσπασμάτων από το βιβλίο εξαιτίας της παρουσίας  γυναικών στην αίθουσα του δικαστηρίου.  Με αυτές τις συνοπτικές διαδικασίες, τόσο το συγκεκριμένο τεύχος του περιοδικού όσο και ολόκληρο το βιβλίο του Τζόις θεωρήθηκαν πορνογραφικό υλικό και απαγορεύτηκαν στην Αμερική.

ulysses-1

To 1928, το τελωνειακό δικαστήριο των ΗΠΑ συμπεριέλαβε επίσημα τον Οδυσσέα στον κατάλογο των άσεμνων βιβλίων τα οποία, σύμφωνα με το νόμο, δεν επιτρεπόταν να πωλούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το γεγονός αυτό το έκανε ακόμα πιο δημοφιλές —ως ένοχη απόλαυση— με αποτέλεσμα λίγα χρόνια αργότερα, το 1933, ο εκδοτικός οίκος Random House να αποφασίσει να δοκιμάσει εκ νέου να εκδώσει νόμιμα τον Οδυσσέα στις Ηνωμένες Πολιτείες.

220px-Morris_Ernst_sitting_in_his_officeΓια να το πετύχει επικαλέστηκε τη βοήθεια του δικηγόρου Morris L. Ernst, ο οποίος ήταν αυθεντία παγκοσμίου φήμης σε υποθέσεις λογοκρισίας. Το σχέδιο που κατέστρωσε ο Ernst ήταν απλό αλλά ιδιοφυές: έδωσε οδηγίες στον εκδοτικό οίκο να παραγγείλει αντίτυπα του βιβλίου από την Ευρώπη ώστε σύμφωνα με τις διατάξεις του ισχύοντα νόμου να κατασχεθούν και να τους δοθεί η δυνατότητα οδηγηθούν σε δίκη ενώπιον δικαστή —και όχι ενόρκων (τους οποίους ο Ernst ήθελε να αποφύγει πάση θυσία, φοβούμενος τον πουριτανισμό του μέσου αμερικάνου).  Όπως ήταν αναμενόμενο τα αντίτυπα του βιβλίου κατασχέθηκαν από τις αμερικανικές τελωνειακές αρχές και έτσι ο Οδυσσέας έγινε αντικείμενο δικαστικής διαμάχης για δεύτερη φορά. Ο Ernst όμως δεν άφησε ούτε την ταυτότητα του δικαστή που θα έκρινε την υπόθεση στην τύχη. Ζήτησε απανωτές αναβολές για την υπόθεση μέχρι που αυτή έφτασε στο γραφείο του εντιμότατου δικαστή John M. Woolsey, ο οποίος είχε την φήμη του εραστή της λογοτεχνίας και των παλιών βιβλίων.

Ο δικαστής Woolsey

Η απόφασή του, η οποία ανακοινώθηκε στις 6 Δεκεμβρίου 1933, θεωρείται μνημειώδης, τόσον επειδή διαμόρφωσε σημαντικά τη σχετική νομολογία όσον και για τον αντίκτυπο που είχε σε θέματα ελευθερίας έκφρασης λογοτεχνικής και, γενικότερα, καλλιτεχνικής. Όταν ο Woolsey ανέβαλε την αρχική ημερομηνία της δίκης για να του δοθεί χρόνος όχι μόνο να διαβάσει προσεκτικά το βιβλίο αλλά και να μελετήσει τα πολυάριθμα κριτικά δοκίμια και βιβλία που είχαν γραφτεί με θέμα τον Οδυσσέα, ο Ernst ήταν βέβαιος πως η τακτική του είχε αποδώσει.

 Θα αποφύγουμε να μπούμε στις βαρετές νομικές λεπτομέρειες οι οποίες είτε επηρέασαν είτε προέκυψαν από το αιτιολογικό της απόφασης του Woolsey και θα περιοριστούμε στην αναφορά κάποιων από τα πιο ενδιαφέροντα σχόλια που έκανε ο εντιμότατος δικαστής σχετικά με το ίδιο το βιβλίο.

NYC122652Δίνοντας την απόφασή του ο Woolsey παραδέχτηκε πως η περίπτωση του Οδυσσέα τον είχε προβληματίσει. Είχε διαβάσει μια φορά ολόκληρο το βιβλίο και τα φερόμενα ως άσεμνα αποσπάσματα περισσότερες και είχε επίσης μελετήσει αναλύσεις του βιβλίου από ειδικούς. Παραδέχτηκε πως δεν ήταν εύκολο στην ανάγνωση ή την κατανόηση αλλά η φήμη που είχε απόκτήσει στον κόσμο της λογοτεχνίας επέβαλε μια προσεχτική και ενδελεχή μελέτη που ως σκοπό είχε να απαντήσει σε ένα ερώτημα: Ήταν η πρόθεση του Τζόις να γράψει ένα πορνογράφημα; «Αν το συμπέρασμα είναι ότι το βιβλίο είναι πορνογραφικό», είπε, «εδώ σταματάει κάθε άλλη έρευνα επί του θέματος, το βιβλίο πρέπει να κατασχεθεί και η κυκλοφορία του να απαγορευτεί. Στον Οδυσσέα, όμως, παρότι είναι ασυνήθιστα τολμηρός, δεν εντόπισα την ύπαρξη φιλήδονης λαγνείας. Για τον λόγο αυτό αποφασίζω ότι δεν πρόκειται περί πορνογραφικού συγγράματος».

Στη συνέχεια του αιτιολογικού της απόφασής του ο Woolsey μιλάει αναλυτικά για την τεχνική που χρησιμοποιεί ο Τζόις για να καταλήξει πως «η ειλικρινής και αυθεντική προσπάθεια [του Τζόις] να επιτύχει το λογοτεχνικό του στόχο είχε καταστήσει απαραίτητη τη χρήση ορισμένων λέξεων οι οποίες γενικά θεωρούνται βωμολοχίες καθώς και μια έντονη εμμονή στην καταγραφή των ερωτικών σκέψεων που κάνουν οι ήρωές του». Και συνεχίζει υπενθυμίζοντας στο δικαστήριο ότι «δεν πρέπει άλλωστε να λησμονούμε ότι η δράση [του Τζόις] λαμβάνει χώρα σε Κέλτικη τοποθεσία και μάλιστα την Άνοιξη».

ulysses-4

Ο Woolsey  αναφέρεται εκτενώς και στις δυσκολίες που παρουσιάζει ως ανάγνωσμα: «[Ο Οδυσσέας] είναι ιδιοφυής μα και ανιαρός, άλλοτε κατανοητός και άλλοτε ακατάληπτος. Υπάρχουν σημεία τα οποία βρήκα αηδιαστικά, όμως, όπως είπα και νωρίτερα, παρότι χρησιμοποιεί, λέξεις οι οποίες θεωρούνται πρόστυχες, κατά τη γνώμη μου δεν υπάρχουν μέσα στο κείμενο απλά και μόνο για να υπάρχουν. Κάθε λέξη αυτού του βιβλίου είναι σα μια ψηφίδα μωσαϊκού και παίζει το ρόλο της στο να συνθέσει τη λεπτομερή εικόνα που ο Τζόις επιζητά να ζωγραφίσει για τους αναγνώστες του». Και συνεχίζει: «…όταν ένας αυθεντικός μαέστρος των λέξεων —όπως είναι αδιαμφισβήτητα ο Τζόις— αποφασίζει να αποδώσει την αυθεντική εικόνα της κατώτερης μεσαίας τάξης μιας ευρωπαϊκής πόλης, είναι δυνατόν να αποφασίσουμε πως το αμερικανικό κοινό δε δικαιούται νομίμως να τη δει;»

Ο Woolsey είπε ακόμα στο δικαστήριο πως είχε συμβουλευτεί και δύο φίλους του οι οποίοι είχαν επίσης διαβάσει τον Οδυσσέα χωρίς να έχουν καμία σχέση με την επίδικη υπόθεση. Η ερώτηση που τους είχε θέσει ήταν εάν θεωρούσαν το βιβλίο άσεμνο και, όπως ανέφερε ο δικαστής, η κρίση τους ήταν παρόμοια με τη δική του: «Διαβάζοντας ολόκληρο τον Οδυσσέα —διότι μόνο έτσι μπορούσε κάποιος να αποφανθεί× έχοντας, δηλαδή, διαβάσει ολόκληρο το σύγγραμμα— ουδέποτε αισθάνθηκαν να διαγείρονται οι σεξουαλικές τους παρορμήσεις ή οδηγήθηκαν σε λάγνες σκέψεις. Εκείνο το οποίο είχε αφήσει το βιβλίο μέσα τους ήταν την αίσθηση πως επρόκειτο για μια διεισδυτική και σχεδόν τραγική σπουδή της εσωτερικής ζωής του άνδρα και της γυναίκας».

Κλείνοντας κατέληξε: «…κατόπιν ώριμης σκέψης οδηγούμαι στην απόφαση ότι παρότι μεμονωμένα σημεία του Οδυσσέα είναι δίχως αμφιβολία εμετικά, σε καμία περίπτωση δε λειτουργεί το βιβλίο ως αφριδισιακό. Ο Οδυσσέας, γίνεται συνεπώς, δεκτός στις Ηνωμένες Πολιτείες».

exhibits_joycepermission

Ο θρύλος λέει πως ο εκδοτικός οίκος Random House άρχισε τη στοιχειοθεσία του Οδυσσέα δέκα λεπτά μετά την ανακοίνωση της απόφασης. Μέσα σε κάθε βιβλίο εκείνης της έκδοσης βρισκόταν ένα αντίγραφο του αιτιολογικού του δικαστή Woolsey. Ο πρόλογος είχε την υπογραφή του Morris L. Ernst.

James-Joyce-1882-1941-027* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.