Home

—του Κωστή Κορνέτη— 

download

Στις αρχές του 2014, βρέθηκα σε μια ενδιαφέρουσα παρουσίαση του Σλοβένου θεωρητικού Μίτια Βελίκονια στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης σχετικά με την εξαιρετικά διαδεδομένη νοσταλγία για τον στρατάρχη Τίτο στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Πρόκειται για τη μόνη περίπτωση πρωσοπαλατρείας κομμουνιστή ηγέτη που συνεχίστηκε αμείωτη μετά τον θάνατό του και μετά τις ασυγκράτητες αλλαγές των επαναστάσεων του 1989. Σε αντίθεση με τις παγερές φιγούρες του Χόνεκερ και του Τσαουσέσκου, η εικόνα του Τίτο έγινε ποπ σύμβολο, απέκτησε χαρακτηριστκά Τσε Γκεβάρα, και εμπορευματοποίηθηκε μαζικά στην κατακερματισμένη πρώην Γιουγκοσλαβία. Κατά κάποιον τρόπο, κατέληξε ο Βελίκοντζα, ο Τίτο έγινε ένα κενό σημαινόμενο, που αιωρείται χωρίς συγκεκριμένες συνδηλώσεις, ένα πουκάμισο αδειανό που μπορεί να το γεμίζει ο καθένας με ο,τιδηποτε επιθυμεί. Εκτός πλαισιου και χωρίς καμια οργανική σχεση με την κομμουνιστική «αδελφοσύνη και ενότητα», ο Τίτο κατέληξε να τυπώνεται σε μπλουζάκια και να κοσμεί αναπτήρες.

legacies

Σκεφτόμουν πόσο πολύ διαφέρει η περίπτωση του απο αυτή ενός άλλου κομμουνιστή ηγέτη και γείτονα του Τίτο: του Αλβανού Εμβέρ Χότζα. Ο Χότζα υπήρξε για τέσσερις δεκαετίες ο ισχυρός άνδρας της Αλβανίας. Οι ομοιότητες με τον Τίτο έντονες: ήταν αμφότεροι ηγέτες της αντίστασης εναντίον των Γερμανών και ακολούθησαν και οι δυο τον δικο τους ιδιαίτερο και μοναχικό δρόμο προς τον κομμουνισμό, με την Αλβανία να είναι η μοναδική χώρα του λεγόμενου ανατολικού μπλοκ που φλέρταρε με την μαοϊκή Κίνα. Επίσης αμφότεροι πέθαναν πριν από την κατάρρευση του «υπαρκτού» — ο Τίτο το ’80, ο Χότζα το ’85. Όμως τα κοινά σταματουν εδώ. Το καθεστώς και η εικόνα του Χότζα κατέρρευσε με κρότο και δεν άφησε πίσω της ούτε νοσταλγούς, ούτε εμπορευματοποιημένα σιμουλάκρα. Σαν σήμερα, στις 20 Φεβρουαρίου του 1991 έπεφτε ο πρώτος αδριάντας του Αλβανού ηγέτη. Η σκηνή, κλασική: συγκεντρωμένα πλήθη στην πλατεία Σκάντερμπεργκ –ή Σκεντέρμπεη, ελληνιστί– των Τιράνων κατεδαφίζουν μετά μανίας το ομοίωμα του μισητού ηγέτη. Οι φωτογραφίες από το γεγονός θυμίζουν την εντυπωσιακή εναρκτήρια σκηνή από τον Οκτώβρη του Αιζενστάιν, όπου μαρτυρούμε την κατάρριψη ενός πελώριου αγάλματος του Τσάρου Αλεξάνδρου ΙΙΙ από τα επαναστατημένα πλήθη στη βασανισμένη Ρωσία.

Συμβολικές αποκαθηλώσεις και τελετουργικές καθάρσεις τέτοιου είδους ειναι σχεδόν πανομοιότυπες, παρά τα εντελώς διαφορετικά ιστορικοπολιτικά πλαίσια. Θυμίζω την διαπόμπευση της υπερμεγέθους μαρμάρινης κεφαλής του Σαντάμ Χουσεΐν στο εμπόλεμο Ιράκ. Οι συνδηλώσεις σαφείς: το παλαιό πέθανε και θα πρέπει να ξεριζωθεί ο,τιδήποτε παραπέμπει στην «παλαιά τάξη πραγμάτων», στο ancien regime. Παρόμοια τύχη έχουν σημαίες και λάβαρα. Εξαιρετική είναι η εικόνα των ρουμανικών σημαιών που ανέμιζαν το 1989, μετά την αιματηρή πτώση του καθεστώτος Τσαουσέσκου. Η τρικολόρ σημαία παρέμεινε η ίδια, όμως με μια σημαντική αλλαγή: έλειπε από το κέντρο το κομμουνιστικό σύμβολο του καθεστώτος. Είχε κοπεί με ψαλίδι, βίαια και χειρωνακτικά.

proteste-bucuresti-5-495x330

Εξίσου ενδιαφέρουσα, στα δικά μας, είναι η εικόνα της μαζικής καύσης του χουντικού φοίνικα – την επομένη κιόλας της ορκομωσίας Καραμανλή. Τι σηματοδοτεί όμως το κάψιμο, το σπάσιμο, το ψαλίδισμα των συμβόλων; Αποσκοπεί στην τελετουργική αποκάθαρση και την επανεγραφή της ιστορίας δια μέσου της εξολόθρευσης του υλικού αποτυπώματος. Όμως, καλώς ή κακώς, ό,τι συνέβη στο παρελθόν αφήνει σημάδια πέρα από την υλικότητα των κτιρίων, των αγαλμάτων, των σημαιών, και των συμβόλων. Γιατί όπως εξηγεί ο ρώσος θεωρητικός Μπαχτίν: «τίποτα δεν πεθαίνει εντελώς. Το κάθε νόημα θα έχει τη γιορτή της επαναφοράς του».

tumblr_m0kzuh4lBF1qhayzeo1_500

Αξίσει να σταθούμε στην περίπτωση του Χότζα, γιατί είναι εξόχως ειρωνική. Όταν το 1956, τρία χρόνια μετά το θάνατο του Στάλιν, ο νέος ηγέτης της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσώφ κατήγγειλε στο περίφημο 20ό συνέδριο του κομουνιστικoύ κόμματος, τα εγκλήματα του Σταλινισμού, εγκαινιάζοντας ουσιαστικά τη λεγόμενη αποσταλινοποίηση, οι προτομές του «πατερούλη» δεινοπάθησαν σε διαφορετικές γωνιές του ανατολικού μπλοκ, από την Ανατολική Γερμανίας ως την Ουγγαρία. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Χότζα –δριμύς πολέμιος της πολιτικής Χρουστσώφ– κριτίκαρε ανοιχτά τους «ανθρώπους που σπάσανε τα αγάλματα». Τα λόγια του ήταν τα εξής: «Η πρωσοπολατρεία του Στάλιν έπρεπε φυσικά να ξεπεραστεί. Αλλά μπορεί να θεωρηθεί –όπως έχει υποστηριχτεί απο κάποιους– πως ο ίδιος ο Στάλιν καλλιέργησε αυτή τη λατρεία; Η λατρεία του ατόμου θα πρέπει να καταδικαστεί το δίχως άλλο, αλλά ήταν ανάγκη να φτάσουμε στο σημείο να γίνει δαχτυλοδειχτούμενος οποιοσδήποτε αναφέρει το όνομα του Στάλιν, να αποδοκιμάζουμε χωρίς δεύτερη σκέψη και με ζήλο οποιονδήποτε παραθέτει Στάλιν; Ορισμένοι σπάσαν αγάλματα του Στάλιν που είχαν ανεγερθεί και άλλαξαν τα ονόματα των πόλεων που είχαν πάρει το όνομά του. Αλλά γιατί πρέπει να φτάσουμε σε αυτά τα άκρα;» Έναν χρόνο μετά, το 1961, ο Χότζα θα διέκοπτε τις σχέσεις του με την ΕΣΣΔ και η Αλβανία θα γινόταν το μοναδικό μέρος όπου τα αγάλματα του Στάλιν έμειναν ανέπαφα. Άραγε μπορούσε να φανταστεί ο Χότζα πως θα είχε παρόμοιο τέλος; Μήπως προσπαθούσε να αποτρέψει κάτι ανάλογο; Πιθανόν. Το σίγουρο όμως είναι πως ο λογος του αποτελεί ένα σπάνιο είδος προοικονομίας για αυτό που θα επακολουθούσε: τον κατακερματισμό της δικής του προτομής.

PAR78048

Το πρόσφατο κακοπάθημα του αδριάντα του Λένιν στην Ουκρανία παραπέμπει στην ίδια ακριβώς γενεαλογία. Εδώ όμως, όπως και αλλού, η βαριά κληρονομιά των κοινωνικο-πολιτικών διεργασιών δεν καθαίρεται εύκολα, εις πείσμα των διαδηλωτών που θέλουν να ξαναγράψουν την ιστορία. Και ίσως σ’αυτό τελικά να είχε δίκιο τελικά ο Χότζα…

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

instagram-logo

img_logo_bluebg_2x

Advertisements

One thought on “Τρύπιες σημαίες και σπασμένα αγάλματα

  1. Παράθεμα: Η πτώση των ισχυρών | dimart

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s