Krzysztof Kieślowski, 1941-1996

Με φοβίζουν όλοι αυτοί που ξέρουν το σωστό δρόμο και θέλουν να μου τον δείξουν…

Κρίστοφ Κισλόφσκι: Η διπλή ζωή της πραγματικότητας

—Αποσπάσματα από κείμενο του κριτικού και πεζογράφου Τάσου Γουδέλη που συμπεριλαμβάνεται στην ειδική έκδοση Επίλογος ’96 (εκδ. Γαλαίος)—

Ο Κρίστοφ Κισλόφσκι, από τους τελευταίους σημαντικούς μεταφυσικούς σκηνοθέτες του αιώνα μας, λίγο πριν πεθάνει, στις 13 Μαρτίου του ΄96, από καρδιακό επεισόδιο, είχε δηλώσει ότι εγκαταλείπει τον κινηματογράφο και την Τέχνη γενικά, απογοητευμένος. Ο βιολογικός του θάνατος επήλθε λίγο καιρό μετά την ολοκλήρωση των Τριών χρωμάτων, της πασίγνωστης τριλογίας του, που έγινε με βάση τα συμβολικά χρώματα της γαλλικής σημαίας και κάποιες σύγχρονες παραλλαγές των σημασιών τους. Εάν δεχτούμε ότι κύριο θεματικό μοτίβο των ταινιών του πολωνού κινηματογραφιστή υπήρξε το παιχνίδι τύχης και αναγκαιότητας, τότε μπορούμε να υποθέσουμε ότι θάνατός του ήταν και αυτός η τελευταία σεκάνς των έργων του. Ο Κισλόφσκι, παίζοντας ο ίδιος, για πρώτη και τελευταία φορά, ως πρωταγωνιστής σε μία από τις συνηθισμένες πραγματικές-φανταστικές ταινίες του, άφησε να αιωρείται το ερώτημα (σαν ένα από τα αγαπημένα του θεωρήματα, που έβαζε στις ταινίες του) πάνω στη σχέση-σύγκρουση, που προαναφέραμε: άραγε ήταν τυχαίο το τέλος του μετά τις απαισιόδοξες δηλώσεις για την Τέχνη που είχε γίνει η υπαρξιακή του έκφραση;

kieslovskiΜια δημοφιλής φράση ενός άλλου μεγάλου υπερβατικού σκηνοθέτη του αιώνα μας, του Ταρκόφσκι (από το κύκνειο άσμα του, τη «Θυσία»), αναφέρεται στην ανάγκη της καθημερινής επανάληψης μια σταθερής χειρονομίας: μιας οποιασδήποτε χειρονομίας. Έστω το «…να αδειάζουμε ένα ποτήρι νερό στη λεκάνη μια συγκεκριμένη ώρα κάθε μέρα…», όπως δηλώνει ένας ήρωας, είναι εκδήλωση συνέπειας απέναντι στον εαυτό μας, μια πράξη αυτοσυνείδησης καθώς αυτή εκδηλώνεται σε ένα σταθερό πλαίσιο. Μία χειρονομία «ηθικής αγωνίας», θα έλεγε ο Κισλόφσκι, αφού συμβολίζει την προσπάθεια για στερεότητα και μονιμότητα μέσα στο χάος.

Μακάβρια συνεπής, λοιπόν, λόγω και έργω, ο δημιουργός της «Διπλής ζωής της Βερόνικα», απέναντι στις πεποιθήσεις του, σφράγισε συμβολικά με την αναχώρησή του, έναν κόσμο, που ακροβατούσε στις ταινίες του (ή μάλλον ήταν διαχυμένος) ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην υπέρβασή της, ζητώντας να ψηλαφήσει το «σταθερό» σημείο.

[…]

165178_A480Krzysztof_Kieslowski_2Με τον εξωτερικό κόσμο ο Κισλόφσκι είχε αναπτύξει στενούς δεσμούς, με την έννοια ότι του αναγνώριζε μεγαλύτερη… ευφυία από τη δική του και γι’ αυτό τον θαύμαζε. Είχε πει χαρακτηριστικά, κάποτε: «Η ζωή είναι πιο έξυπνη από μένα, δημιουργεί καταστάσεις πιο ενδιαφέρουσες απ’ αυτές που θα μπορούσα να επινοήσω εγώ…». Αυτή η φράση είναι τυπική, θα μπορούσαμε να πούμε, ενός ατόμου που υπάρχει μέσα σε ένα σύστημα αξιών που τροφοδοτεί την κοινωνική ιδεολογία: η θητεία, δηλαδή, του Κισλόφσκι στις πολωνικές κινηματογραφικές σχολές και τα στούντιο της σοσιαλιστικής Πολωνίας, από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 (εκτός, βέβαια, από τις επιρροές που δέχθηκε γενικά μεγαλώνοντας σε μια μεταπολεμική ανατολική χώρα της Ευρώπης), τον έκανε προσεκτικό αναγνώστη των δεδομένων της πραγματικότητας. Μόνο που ο καθολικός και με κοινωνική, ταυτόχρονα, συνείδηση Κισλόφσκι, δεν αρκέστηκε να περιγράψει αυτή την πραγματικότητα, όπως έκανε, πολλές φορές, ένας άλλος επώνυμος πολωνός σκηνοθέτης και φίλος του, ο Αντρέι Βάιντα, αλλά να «εκθέσει τα μυστήρια της», όπως τόνιζε. Γιατί δεν τον ενδιέφεραν οι υλιστικές και κοινωνικές ερμηνείες, οι ένδον συνθήκες και συγκρούσεις, Για τον Κισλόφσκι είναι δυνατόν να ζήσουμε χωρίς να μας απασχολεί εάν οι εικόνες, που μας εμπνέουν, υπάρχουν έξω από μας ή τις φανταστήκαμε απλώς, συνεισφέροντας μ’ αυτές τη μυστική μας ζωή στο γίγνεσθαι. Με παρόμοιες προϋποθέσεις όλα τίθενται ερωτηματικά και το συμπέρασμα δεν μπορεί να είναι παρά ένα ερώτημα ακόμα…

Krzysztof Kieslowski.jpg_thumbΣτη βιογραφία του, μιλώντας για τα παιδικά του χρόνια, προσπαθεί να θυμηθεί την πρώτη του εικόνα αλλά αυτή ξεφεύγει από την τυπική λογική: «…πήγαινα στο νηπιαγωγείο και θυμάμαι ολοκάθαρα ότι περπατούσα με τη μητέρα μου που με κρατούσε από το χέρι. Ξαφνικά εμφανίστηκε μπροστά μας ένας ελέφαντας. Μας προσπέρασε και συνέχισε το δρόμο του. Είναι, βέβαια, απίθανο το 1946, λίγο μετά τον πόλεμο να έκανε την εμφάνισή του ένας ελέφαντας, όταν έκανες τα μαύρα μάτια να δεις έστω και μια πατάτα»…

[…]

Οι ήρωες των δραματοποιημένων ντοκιμαντέρ, που γυρίζει στη δεκαετία του ’70 («Βιογραφικό σημείωμα», «Δεν ξέρω», «Σταθμός», «Η άποψη του νυχτοφύλακα» κ.λ.π.), αλλά και οι αντίστοιχοι των μεταγενεστέρων μυθοπλαστικών του ταινιών (κυρίως του «Δεκαλόγου») μοιάζουν να δημιουργούν τις ανησυχίες και τις αναζητήσεις τους μαζί με την ταινία. Δεν προϋπάρχουν ως έτοιμα σύμβολα, παρ’ ότι η ηθική τους αποπνέει ένα άρωμα μεταφυσική εμμονής. Οι πρωταγωνιστές των φιλμ της πολωνικής του περιόδου, ιδιαίτερα, φέρουν πολλά από τα δραματικά στοιχεία, που συναντάμε στις μυθοπλασίες των σχολών της ανατολικής Ευρώπης: αντικομφορμισμό και παράδοξη συμπεριφορά, η οποία, όμως, οφείλει το παράλογό της σε εντελώς στοιχειώδεις αγωνίες τους.  Από την φιλοτέχνηση αυτών των προσώπων δεν λείπει, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο σαρκασμός ή η συγκαταβατική ειρωνεία, που έχει σχέση με την κοινωνική τους θέση, τις ιδέες και τις δοσοληψίες τους με τον γραφειοκρατικό μηχανισμό. Σε πολύ γενικές γραμμές θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σατιρική ματιά του Κισλόφσκι σε κάποιες πολωνικές του ταινίες, είναι στραμμένη στην Ιστορία, την Εξουσία και στα περιστασιακά τους μορφώματα.

[…]

Ο «Δεκάλογος» που γυρίστηκε για την τηλεόραση, το 1988, μπορεί εδώ εμβόλιμα να παρουσιασθεί γιατί η εκφραστική του πληρότητα, καταργεί, αυτομάτως, οποιουσδήποτε «ειδολογικής» φύσεως, διαχωρισμούς και δισταγμούς: η μικρή οθόνη, μέσα από παρόμοια καλλιτεχνικά δείγματα, αποδεικνύει ότι μόνο τεχνικής φύσεως στοιχεία, μπορούν να τη διαφοροποιήσουν από τη μεγάλη… Με θητεία από το 1973 στην τηλεόραση, ο Κισλόφσκι έχει αποκτήσει την πείρα του μέσου και έχει ασκηθεί στις ιδιοτυπίες του. Με συνσεναριογράφο τον Κριζστόφ Πρεζίεβιτς, πρώην νομικό,  που είχε γνωρίσει από την περίοδο της «Αλληλεγγύης» και έκτοτε χρησιμοποιεί ως συνεργάτη, ο σκηνοθέτης δημιουργεί δέκα σύγχρονες ιστορίες-παραβολές βασισμένες στις Δέκα Εντολές… «Ο Δεκάλογος είναι μια απόπειρα αφήγησης δέκα ιστοριών για δέκα-είκοσι ανθρώπους, οι οποίοι παγιδευμένοι σ’ αυτές… συνειδητοποιούν ξαφνικά ότι γυρνούν σε κύκλους, χωρίς να επιτύχουν αυτό που θέλουν…», εξομολογείται ο Κισλόφσκι.

[…]

Με τη «Διπλή ζωή της Βερόνικα» ο Κισλόφσκι περνάει στη Δύση… Η πρώτη του αυτή ταινία είναι μια πολωνογαλλική συμπαραγωγή. Ο Κισλόφσκι έχει ήδη κερδίσει τις εντυπώσεις στην Ευρώπη με τον «Δεκάλογο» και τα πράγματα μοιάζουν εύκολα. Όμως για έναν δημιουργό με απαιτήσεις, όπως ο Κισλόφσκι, προέχει το εσωτερικό περιβάλλον και όχι, απλώς, οι άνετες συνθήκες παραγωγής, που προσφέρουν τεχνοκράτες με «άποψη».  Αλλά παρόμοιοι χρηματοδότες, ιδιαίτερα στα Χρώματα, καθόρισαν, ως ένα βαθμό και την αισθητική της τριλογίας, γεγονός, που ανάγκασε τον Κισλόφσκι να αποσυρθεί… Με τη Βερόνικα, ακόμα δεν έχει γίνει αισθητή η παρέμβαση των παραγωγών και ο σκηνοθέτης μπορεί να κινηθεί σχετικά άνετα. Συμβολικά, εξάλλου, η ιστορία της Βερόνικα εκτυλίσσεται σε δύο χώρες: την Πολωνία και τη Γαλλία, περιγράφοντας με μια ορισμένη σημειολογία τον προσωρινό διχασμό του Κισλόφσκι μεταξύ Ανατολής και Δύσης…

Η συγκεκριμένη ταινία αφηγείται τη διπλή εμφάνιση μιας γυναίκας σε δύο διαφορετικούς χώρους. Μιλώντας για την αθανασία της ψυχής, ο Κισλόφσκι επινοεί τη μουσική ως γέφυρα μεταξύ των δύο γυναικών και οργανώνει τους αντίστοιχους κόσμους σαν να εκκινεί από μια παρτιτούρα.

[…]

Εκκινώντας, κανείς, από την εξέταση της ιδέας να στηριχθούν τρεις μυθοπλασίες πάνω στα συμβολικά αντίστοιχα χρώματα της γαλλικής σημαίας (μπλε=ελευθερία, άσπρο=ισότητα, κόκκινα=αδελφότητα), αντιδρά αρνητικά απέναντι στην προγραμματική της σύλληψη… «Μα», θα αντιτείνουν, πολλοί, «και πίσω από τον Δεκάλογο, υπήρχε… υψηλόφωνος ιερός λόγος…» Όμως ο Κισλόφσκι τον μετέτρεψε, με απαράμιλλο τρόπο, σε διαχρονική παραβολή, θα λάβουν ως απάντηση στην ένσταση. Επίσης οι επιμέρους αδυναμίες των τριών ταινιών, που παραδέχθηκε και ο Κισλόφσκι, αποδεικνύουν του λόγου το ασφαλές…

[…]

images (2)Ο Κισλόφκι, σε συνεντεύξεις, προσπαθεί να «αποκατασταθεί» για τις «αισιόδοξες» λύσεις της τριλογίας του (ένα από τα κύρια, ως φαίνεται, σημεία προστριβής του με τον παραγωγό Καρμίτς). Τοποθετεί, προφορικά, τα δεδομένα του μύθου της «Κόκκινης», με διαφορετικό τρόπο και δίνει τη δική του «απαισιόδοξη» εκδοχή: «…Η Βαλεντίν θα ΄πρεπε να ΄χει έρθει στη ζωή σαράντα χρόνια νωρίτερα ή ο δικαστής σαράντα χρόνια αργότερα και τότε θα έφτιαχναν ένα καλό ζευγάρι. Το πιθανότερο είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι θα ήταν πολύ ευτυχισμένοι μαζί. Το πιθανότερο είναι ότι ταιριάζουν. Αυτή είναι η θεωρία για τα δύο μισά κομμάτια ενός μήλου. Αν κόψεις ένα μήλο στο μέση και μετά άλλο ένα ολόιδιο με το πρώτο, το μισό του ενός μήλου δε θα ταιριάξει ποτέ στο μισό του άλλου. Πρέπει να ενώσεις τα κομμάτια του ίδιου μήλου, για να μπορέσεις να το κάνεις ολόκληρο ξανά. Ολόκληρο το μήλο αποτελείται από δύο κομμάτια που ταιριάζουν. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ανθρώπους. Το ερώτημα είναι: Έγινε κάπου κάποιο λάθος; Και αν ναι, υπάρχει κανείς που να μπορεί να το διορθώσει;».

O Κρίστοφ Κισλόφσκι με το πλούσιο, συχνά άνισο αλλά στο σύνολό του εξαιρετικά σημαίνον έργο του, συγκαταλέγεται ανάμεσα στις ελάχιστες πεφωτισμένες διάνοιες του παγκόσμιου κινηματογράφου των τελευταίων δεκαετιών. Οι μικροί συμβιβασμοί με τον «μηχανισμό» του κινηματογράφου, που τον έκαναν να παρεκκλίνει, ελαφρώς, από τις αισθητικές του αρχές και τον οδήγησαν στην απόσυρση και (πιθανόν) στον θάνατο, ενώ βρισκόταν στη δημιουργική του ακμή, στέρησαν από τη μεγάλη οθόνη έναν από τους πιο ουσιαστικούς αιμοδότες της λίγο πριν από το 2000.

* * *

Κριστόφ Κισλόφσκι – ο άρχοντας του τυχαίου

Ο Δεκάλογος, Η Διπλή Ζωή της Βερόνικα, η ‘’Τριλογία των χρωμάτων’’.

Για τον Κριστόφ Κισλόφσκι μία μόνο ιστορία δεν είναι ποτέ αρκετή, καθώς ο κινηματογραφικός του κόσμος, όπως και η ίδια η ζωή, μοιάζει ιδιαίτερα περίπλοκος. Ποτέ μία και μοναδική απάντηση, ποτέ ένας μόνο ήρωας, ποτέ μία μονοδιάστατη κινηματογραφική προσέγγιση. Σε έναν κόσμο ενοχών, αμφιβολιών και αβεβαιότητος, ο Κισλόφσκι αποκαλύπτει τη διαρκή σύγκρουση του ιδιωτικού με το κοινωνικό και αφήνει το απρόβλεπτο  να εισβάλλει σε μια κοινωνία νόμων και τάξης. Τα ηθικά διλήμματα παίρνουν εδώ τη μορφή και το σχήμα απειλής, τα ερωτήματα που δεν βρίσκουν απάντηση γεννούν ένα πρωτόγνωρο εσωτερικό σασπένς και οι ταινίες μεταμορφώνονται σε συναρπαστικά «ψυχολογικά θρίλερ». Το σινεμά του Κισλόφσκι είναι τόσο αυστηρά δομημένο ως την παραμικρή του λεπτομέρεια και, συγχρόνως, τόσο χαλαρά παραδομένο στο χάος του τυχαίου, τόσο ενιαίο μα και τόσο αντιφατικό, που μοιάζει να κρατά μέσα του όλα τα μυστικά της μεγάλης ανθρώπινης περιπέτειας και όλες τις απαντήσεις στα αδιέξοδα του μοντέρνου σινεμά.

Πηγή:  ΣΙΝΕΜΑ – ειδικό τεύχος του για τα 100 χρόνια του κινηματογράφου, 1995.

* * *

Βιογραφικό

miscellany-krzyzstof-kieslowskiΟ Κριστόφ Κισλόφσκι, μία από τις κυρίαρχες κινηματογραφικές μορφές στην ανατολική Ευρώπη, γεννήθηκε στη Βαρσοβία το 1941. Στα πρώτα του χρόνια αναγκάστηκε να μετακινηθεί σε αρκετές πόλεις, ενώ σε ηλικία 16 ετών γράφτηκε σε σχολή πυροσβεστών, την οποία παράτησε πολύ σύντομα.

Το 1965, μετά από δύο προηγούμενες αποτυχημένες αιτήσεις, έγινε δεκτός στην περίφημη Κινηματογραφική Σχολή του Λοντζ και την επόμενη χρονιά γύρισε την πρώτη μικρού μήκους ταινία του «Tramwaj» (1966). Το 1969 αποφοίτησε από τη σχολή έχοντας γυρίσει τέσσερις ταινίες μικρού μήκους, και για τα επόμενα χρόνια σκηνοθέτησε αρκετά ντοκιμαντέρ.

Η πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία μυθοπλασίας είναι το «Personel» (1975) το οποίο κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ του Μανχάιμ. Η συγκεκριμένη ταινία όπως και η επόμενή του («Το Σημάδι», 1976) είναι έργα κοινωνικού ρεαλισμού με ένα εξαιρετικά μεγάλο επιτελείο ηθοποιών. Στο ίδιο μοτίβο κινείται και με τις ταινίες «Ερασιτέχνης Κινηματογραφιστής» (1979) – κέρδισε το Μέγα Βραβείο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Μόσχας – και «Blind Chance» («Przypadek» – γυρίστηκε το 1981 αλλά εξαιτίας λογοκρισίας προβλήθηκε το 1987), μόνο που εδώ δίνει έμφαση περισσότερο στο άτομο παρά στο κοινωνικό σύνολο.

Krzysztof-Kieslowski-01-Small

Η ταινία «Δίχως Τέλος» (1984) είναι ίσως η πιο ξεκάθαρη, πολιτικά, ταινία του, ενώ ο περίφημος κύκλος ταινιών με γενικό τίτλο «Ο Δεκάλογος» αποτελείται από 10 ταινίες μικρού μήκους εμπνευσμένες από τις Δέκα Εντολές. Από αυτόν τον κύκλο ταινιών προέκυψαν και οι μεγαλύτερου μήκους αριστουργηματικές εκδοχές του πέμπτου και έκτου επεισοδίου με τον τίτλο «Μικρή Ιστορία για ένα Φόνο»(1988) και «Μικρή Ερωτική Ιστορία» (1988). Οι ταινίες που τον έκαναν γνωστό στο ευρύ κοινό και του χάρισαν τη διεθνή αναγνώριση είναι οι τέσσερις τελευταίες δημιουργίες της ζωής του: «Η Διπλή Ζωή της Βερόνικα» (1991) και ο κινηματογραφικός κύκλος «Τρία Χρώματα: Η Μπλε/Λευκή/Κόκκινη Ταινία» (1993-1994).

Ο σπουδαίος Πολωνός σκηνοθέτης απεβίωσε το 1996 σε ηλικία 55 ετών από ανακοπή κατά τη διάρκεια μιας εγχείρισης ανοιχτής καρδιάς.

Πηγή: ishow.gr

Φιλμογραφία

• 1966 The Tram (Tramwaj)
• 1966 The Office (Urzad)
• 1967 Concert Of Requests (Koncert Zyczen)
• 1968 The Photograph (Zdjecie)
• 1969 From the City of Lodz (z Miasta Lodzi)
• 1970 I Was A Soldier (Bylem Zolnierzem)
• 1970 Factory
• 1971 Before The Rally (Przed Rajdem)
• 1972 Refrain (Refren)
• 1972 Between Wroclaw and Zielona Gora (Miedzy Wroclawiem a Zielona Gora)
• 1972 The Principles of Safety and Hygiene in a Copper Mine (Podstawy BHP w Kopalni Miedzi)
• 1972 Workers ’71: nothing about us without us (Robotnicy ’71: Nic o Nas Bez Nas)
• 1973 Bricklayer (Murarz)
• 1973 Pedestrian Subway (Przejscie Podziemne)
• 1974 X-Ray (Przeswietlenie)
• 1974 First Love (Pierwsza Milosc)
• 1975 Curriculum Vitae (Zyciorys)
• 1975 Personnel (Personel)
• 1976 Hospital (Szpital)
• 1976 Slate (Klaps)
• 1976 The Scar (Blizna)
• 1976 The Calm (Spokoj)
• 1977 From A Night Porter’s Point Of View (Z Punktu Widzenia Nocnego Portiera)
• 1977 I Don’t Know (Nie Wiem)
• 1978 Seven Women Of Different Ages (Siedem Kobiet w Roznym Wieku)
• 1979 Ο Ερασιτέχνης Κινηματογραφιστής (Amator)
• 1980 Station (Dworzec)
• 1980 Talking Heads (Gadajace Glowy)
• 1981 Blind Chance (Pzypadek)
• 1981 Short Working Day (Krotki Dzien Pracy)
• 1984 No End (Bez Konca)
• 1988 Seven Days A Week (Siedem Dni W Tygodniu)
• 1988 Δεκάλογος (Dekalog)
• 1988 Δεκάλογος 5 (Krotki Film O Zabijaniu)
• 1988 Δεκάλογος 6 (Krotki Film O Milosci)
• 1992 Η Διπλή Ζωή της Βερόνικα (La double vie de Veronique)
• 1993 Τα Τρία Χρώματα: Η Μπλε Ταινία (Trois Couleurs: Bleu)
• 1994 Τα Τρία Χρώματα: Η Λευκή Ταινία (Trois Couleurs: Blanc)
• 1994 Τα Τρία Χρώματα: Η Κόκκινη Ταινία (Trois Couleurs: Rouge)

Πηγή: Cine7.gr

* * *

images (1)* * *

Επιμέλεια αφιερώματος: Μαρία Τσάκος

Ευχαριστούμε θερμά τον Βασίλη Γουδέλη για την πολύτιμη βοήθειά του.

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις από το dim/art

Το dim/art στο facebook

2 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.