«Τα τέλειωσα και δεν έχω μια ντουζίνα ακόμη»

 —της Μαρίας Τοπάλη—

Είκοσι χιλιάδες λεύγες κάτω ή υπό την θάλασσα; Μυστηριώδης νήσος ή νησί; Τα τέκνα ή τα παιδιά του πλοίαρχου Γκραντ; Οι πολλές εκδοχές, στην καθαρεύουσα και στη δημοτική, στις οποίες ταυτόχρονα ανακαλεί πλέον κανείς τα έργα του Ιουλίου Βερν (1828-1905) στα ελληνικά, παραπέμπουν και στον διαχρονικό, κλασικό χαρακτήρα των βιβλίων του. Τα παραλάβαμε από τους γονείς μας, που τα είχαν παραλάβει ίσως από τους δικούς τους γονείς, τα διαβάσαμε από τις «καλτ» εκδόσεις του «Αστέρα», σήμερα τα διαβάζουν τα παιδιά μας σε νέες εκδόσεις. Είναι το χαρακτηριστικό βιβλίο που βρίσκει κανείς παλιοκαιρισμένο στο-σπίτι-στο-χωριό: πολλές και διαφορετικές γενιές ξεκαλοκαίριασαν με τη συντροφιά του.

Jules_Verne_Algerie

Οπισθοχωρώντας προς τη δεκαετία του 1980, η πολύτιμη βάση δεδομένων www. biblionet.gr εμφανίζει 358 εγγραφές στη λέξη αναζήτησης «Βερν». Με όρο αναζήτησης «Jules Verne» ο ηλεκτρονικός κατάλογος της Εθνικής Βιβλιοθήκης μας δίνει 450 εγγραφές, στις οποίες περιλαμβάνονται τόσο οι αλησμόνητες εκδόσεις του Αστέρα, με τις οποίες μεγάλωσαμε αρκετοί από τους σημερινούς μεσήλικες, όσο και αρκετές ξενόγλωσσες, στη γλώσσα του πρωτοτύπου. Η ηλεκτρονική έκδοση του Λαρούς τον χαρακτηρίζει «τον πιο πολυμεταφρασμένο συγγραφέα όλων των λογοτεχνιών» ενώ άλλες, μάλλον πιο σύγχρονες, πηγές τον φέρνουν στη δεύτερη ή τρίτη θέση παγκοσμίως- σε κάθε περίπτωση πρόκειται για επίτευγμα, σε εποχή αγγλόφωνης παγκοσμιοποίησης. Το Λαρούς αποδίδει στον Βερν 65 μυθιστορήματα και 18 νουβέλες ενώ προτάσσει, εύστοχα, τον διεθνή χαρακτήρα του έργου 2-oceanτου: «Στους ήρωές του συγκαταλέγονται εξίσου Αφρικανοί και Αμερικανοί, Ούγγροι και Ρώσοι, Άγγλοι και Γερμανοί.» Υπήρξε, συνεχίζει το Λαρούς, πολύ δημοφιλής στο εξωτερικό, περισσότερο από ό,τι στην ίδια τη Γαλλία. Δύσκολο, αλήθεια, να σκεφθεί κανείς άλλον συγγραφέα με παρόμοια ποικιλία στις εθνικότητες των ηρώων του, ακόμη και στη σύγχρονη εποχή: εκτός από τους αυτονόητους Γάλλους ο Βερν αγαπά ιδιαίτερα τους Ρώσους (Μιχαήλ Στρογκόφ), τους Ούγγρους (Ματίας Σαντόρφ), τους Αμερικανούς (Ντικ Σαντ, κυρία Μπράνικαν), τους Άγγλους (Φιλέας Φογκ) αλλά και τους Ινδούς (Κάπταιν Νέμο, Αούντα) και τους Ινδιάνους (Καγέτη). Αλλά και πώς θα μπορούσε να μην είναι διεθνής και παγκόσμιος ένας πατέρας της επιστημονικής φαντασίας; Εκπλήσσει περισσότερο και εκπλήσσει ευχάριστα το γεγονός ότι δεν υπήρξε, τηρουμένων των αναλογιών, στενά «δυτικο-κεντρικός»: είχε μάτια και αυτιά και αρκετό σεβασμό για ανθρώπους άλλων, μη δυτικών πολιτισμών, μη διστάζοντας να τους δώσει και πρωταγωνιστικούς ακόμα ρόλους στα έργα του.

Ό,τι αγαπά (ή ό,τι απεχθάνεται) κανείς στον Ιούλιο Βερν θα το βρει στο 20.000 κάτω από τη θάλασσα, που αποτελεί τριλογία μαζί με Τα παιδιά του πλοίαρχου Γκραντ και το Μυστηριώδες Νησί. Παρακινημένος από ένα ενθουσιώδες γράμμα της Γεωργίας Σάνδη του έτους 1865 («Σας ευχαριστώ, κύριε, για τα υπέροχα λόγια που τοποθετήσατε σε δυο έργα εντυπωσιακά, τα οποία κατάφεραν να διασκεδάσουν μια βαθιά οδύνη που ζω και να με κάνουν ν’ αντέξω την έγνοια της. Ένα μόνο με βασανίζει σχετικά με τα έργα αυτά: τα τέλειωσα και δεν έχω μια ντουζίνα ακόμη να διαβάσω. Ελπίζω σύντομα να μας οδηγήσετε στα βάθη της θάλασσας και να βάλετε τους πρωταγωνιστές σας να ταξιδέψουν μέσα σε αυτά τα μηχανήματα που βυθίζονται, και που η επιστήμη κι η φαντασίας σας θα σας επιτρέψουν να τελειοποιήσετε.») Ο Βερν δεν ήθελε πολύ για να πεισθεί: το Είκοσι χιλιάδες λεύγες κάτω από τη θάλασσα κυκλοφόρησε στο διάστημα 1869-1870. Σε αυτό οι κλασικές μορφές του επιστήμονα-φυσιοδίφη, του παράνομου επαναστάτη-πατριώτη, του εξερευνητή, του κυνηγού που αναμετράται σώμα με σώμα με τη φύση, του πιστού υπηρέτη, του καλοκάγαθου χιουμορίστα, του (γάλλου) καλοφαγά, του εστέτ, αναμιγνύονται δίχως απλουστεύσεις. Η εμμονή, πάλι, στις ατέλειωτες, επιστημονικών αξιώσεων, περιγραφές της 20000_nautilus_enginesχλωρίδας και της πανίδας του βυθού, της γεωλογίας, της γεωγραφίας, της ανθρωπολογίας θα ξεπεράσει στο βιβλίο αυτό κάθε όριο. Απουσιάζει, τέλος, όπως και σε πολλά μυθιστορήματα του Βερν ο περί τη γυναίκα ερωτισμός∙ διάχυτος είναι, αντίθετα, αν και διακριτικότατος, ένας τρυφερός ομοφυλόφιλος ερωτισμός που εκπέμπει προς τον κύριό του ο πιστός Conseil, o Σύμβουλος.

Αν τα πάρετε όλα αυτά τοις μετρητοίς, δε θα σας παρασύρουν στο ρυθμό τους. Αν τα ενοποιήσετε σε μια συνεχή, γραμμική αφήγηση, δαγκώνοντας το δόλωμα της πρωτοπρόσωπης διήγησης του καθηγητή Πιέρ Αρονάξ, θα το φτύσετε ύστερα από λίγο απογοητευμένοι. Είναι σαν να πεισμώνετε να χορέψετε ταγκό ενώ η μουσική είναι ανατολίτικο τσιφτετέλι ή αφρικανικό κούκου, μόνο και μόνο επειδή όλοι αυτοί οι ρυθμοί είναι δυαδικοί. Ευλόγως ο Φουκώ διέκρινε τη γοητεία της πολυφωνίας και της ασυνέχειας: «Στον Ι.Β. υπάρχει ένας μύθος ανά μυθιστόρημα, αφηγημένος όμως με διαφορετικές φωνές, αλληλοδιαπλεκόμενες, σκοτεινές και αλληλοαμφισβητούμενες [«L´arrière-fable», 1966, Dits et écrits, Gallimard, 1994]. Ήδη ο τίτλος, μακροσκελής, περιγραφικός, μαθηματικά ακριβής, αντι-εμπορικός (αειθαλής, πάντως, σε πλήθος γλώσσες), θα απειλούσε να διώξει τον αναγνώστη αν δεν τον παράσερνε σε κάτι που σήμερα θα αναγνωρίζαμε ως περιδίνηση, ως «τρανς».

20000_squid_holding_sailorΣτα ελληνικά διαθέτουμε αισίως 30 διαφορετικές εκδόσεις των περιπετειών του θρυλικού κάπταιν Νέμο — απαριθμώντας μόνον τις σχετικά πρόσφατες, όπως καταγράφονται στο biblionet.gr του ΕΚΕΒΙ. Άλλες από αυτές διαθέτουν σύγχρονη εικονογράφηση και άλλες κοσμούνται (κάποιες φορές αναγκάζεται να το εικάσει κανείς καθώς απουσιάζει κάθε αναφορά σε οποιαδήποτε πηγή, χρονολογία κλπ) από τις διάσημες γκραβούρες του Αλφόνσου ντε Νεβίλ (1835-1885), μαθητή του Ντελακρουά, και του Εδουάρδου Ριού (1833-1900), που κόσμησαν και τα πρώτα αντίτυπα του θρυλικού εκδότη Hetzel. Του ίδιου εκείνου Hetzel που, παρεμβαίνοντας, παραμέρισε τον αρχικό πρωταγωνιστή του Βερν, έναν επαναστατημένο Πολωνό πατριώτη που εκδικείται την τσαρική Ρωσία (με την οποία η Γαλλία είχε τότε τις καλύτερες σχέσεις, προσδοκούσε λοιπόν εύλογα ο Hetzel να διευρύνει την αναγνωστική του πελατεία με Ρώσους αναγνώστες…), οδηγώντας έτσι στην επινόηση του κάπταιν Νέμο, Ινδού πρίγκιπα που εκδικείται τους (εχθρούς της Γαλλίας) Άγγλους αποικιοκράτες, που του στέρησαν πατρίδα και οικογένεια.

Είναι ο Νέμο από τον οποίο κυρίως εκπορεύεται η μαγεία του μυθιστορήματος αυτού του 19ου αιώνα, που η alphonse-marie-de-neuville-TheNautilusPassengersIllustrationfrom20000LeaguesundertheSeabyJulesVerne1828-1905_11722961_338_450_τελευταία του μετάφραση επιτρέπει σε παιδιά, εφήβους και μεγάλους να απολαύσουν. Από τις ανθεκτικότερες φιγούρες που γέννησε ποτέ η συγγραφική φαντασία πρωταγωνιστεί εδώ και ενάμισι αιώνα στον κινηματογράφο, στα κόμικς (θυμίζουμε το διάσημο The League of Extraordinary Gentlemen), σε μεταγενέστερα αφηγήματα κάθε είδους. Μέσα από το λαβύρινθο της ποπ κουλτούρας έφτασε να δανείσει το ομηρικής εμπνεύσεως λατινογενές όνομά του (ούτις = nemo) στο ηρωικό ψαράκι του Ντίσνεϋ, θυσιάζοντας, όπως κάθε τι προορισμένο να επιβιώσει, την —ηχητική εν προκειμένω— καθαρότητά του ως, επί το αμερικανικότερον, «Νίμο»!

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου του 2001 η μορφή του πλοίαρχου Νέμο αποκτά διαφορετική φόρτιση, με την αναζωπύρωση του εθνο-φυλετικού μίσους και την ανάδυση των τιμωρών-αγγέλων της εκδίκησης. Ο Βερν πάντως, ως αφηγητής διά στόματος Αρονάξ, παρακολουθεί άλλοτε με έκσταση, άλλοτε με αποτροπιασμό τον εμπαθή πατριώτη-εκδικητή, περιγράφοντάς τον ως ιδιοφυή μεν και χαρισματικό αλλά και ψυχικά διαταραγμένο! Ο έρωτας της ελευθερίας και του απόλυτου, που τον οδηγεί στην άρνηση του «πολιτισμένου» κόσμου, δεν τον εμποδίζει να γίνει ο τύραννος- κηδεμόνας των ναυαγών αιχμαλώτων του. Στον αναγνώστη μεταδίδεται με μαεστρία αλλά και με ηθικο-πολιτική εντιμότητα η αμφιθυμία που του προκαλεί ο ήρωάς του. Η τεταμένη σχέση Νέμο-Αρονάξ λύεται με τη βύθιση του αγγλικού πολεμικού πλοίου από Nautilus_Ile_mysterieuseτον Ναυτίλο. Το δέος του διαφωτισμένου και δημοκρατικού Αρονάξ απέναντι στον υπεράνθρωπο της διάνοιας και της βίας («ετούτο τον άνθρωπο, που δεν τολμούσα να τον κρίνω») υποχωρεί αμετάκλητα ενώπιον της φρίκης την οποία ο τελευταίος του προκαλεί: «Ό,τι κι αν είχε υποφέρει από την ανθρωπότητα, δεν είχε το δικαίωμα να την εκδικείται με τόσο άγριο τρόπο». Για πρώτη φορά ο Αρονάξ δεν έχει πια όρεξη να περιγράψει και να ταξινομήσει τα θαλάσσια είδη που περνούν μπροστά στα μάτια του. Το μυθιστόρημα κλείνει με την ευχή «Ας πεθάνει ο δικαστής και ας μείνει ο σοφός, για να εξερευνά ειρηνικά τις θάλασσες!».

Όμως ο Νέμο είναι και αυτός που μας προσφέρει το έδεσμα της περιπέτειας: σαν άλλος Οδυσσέας, ο Αρονάξ αποστρέφεται τις ακραίες καταστάσεις που περιβάλλουν τον σκοτεινό πλοίαρχο μόνον αφού τις έχει προηγουμένως εκμεταλλευθεί στο έπακρο. Σε αντίθεση με τον απλοϊκό φαλαινοθήρα Νεντ Λαντ, που από την αρχή δεν έχει στο νου του παρά πώς να δραπετεύσει από τον Ναυτίλο, ο Αροναξ ερωτοτροπεί ατελείωτα με την επικίνδυνη γοητεία του Νέμο. Ο «τρόπος» του Αρονάξ είναι, ωστόσο, κατά μία άλλη έννοια, και εκείνος του ίδιου του Νέμο: εγκλείεται στο «λατρευτό σπήλαιο» του πολυτελούς σκάφους του, αφήνοντας απέξω τη φύση-ενυδρείο- αν βέβαια δεχτούμε τα όσα επιρρίπτει ο Ρολάν Μπαρτ στην επινόηση του Ναυτίλου, αντιπαραθέτοντάς τον προς το μεθυσμένο καράβι του Ρεμπώ [«Nautilus et Bateau ivre», Mythologies, Éditions du Seuil,1970]. Ο Μπαρτ παραβλέπει, βεβαίως, τα επεισόδια κατά τα οποία ο Nautilus_NeuvilleΝέμο και οι σύντροφοί του εγκαταλείπουν την ασφάλεια του σκάφους για να εξερευνήσουν, με κινδύνους και ανθρώπινα θύματα, το βυθό∙ και είναι τότε που τους επιφυλάσσονται οι κορυφαίες εμπειρίες, ανάμεσά τους η εξερεύνηση της Ατλαντίδας και η μάχη με τα γιγάντια χταπόδια. Παραβλέπει επίσης την παρ’ ολίγον ασφυξία στους πάγους, που συνοδεύει το επίτευγμα της κατάκτησης του Νότιου Πόλου. Όπως το «Καλοτάξιδο Σπίτι» του Καίσαρος Κασκαμπέλ, τα πολυτελή βαγόνια του Από τον Καύκασο στο Πεκίνο, το ουτοπικό Μυστηριώδες Νησί, έτσι και ο Ναυτίλος παραμένει εντέλει διαπερατός από τον κίνδυνο, τη φρίκη, το θάνατο. Κι αν πρόκειται για τα προσφιλή στα παιδιά αυτάρκη όσο και σπηλαιώδη σύμπαντα που τα τυλίγουν σαν τις ζεστές κουβέρτες μπροστά στο τζάκι, οι κιβωτοί αυτές του Βερν συμβολοποιούν, πάνω απ’ όλα, το ίδιο το όχημα της ανάγνωσης: το βιβλίο, που κλείνει μέσα του τον κόσμο όλο. Πρόκειται για την ωραιότερη ίσως από τις εμμονές που μας κληροδότησε ο 19ος — για όποιον, βέβαια, όπως η Γεωργία Σάνδη και τα παιδιά, διατηρεί την ψυχική διαθεσιμότητα που απαιτεί η είσοδος στην περιπέτεια της ανάγνωσης.

* * *

Η καταστροφική εφεύρεση — ένα πρωτοποριακό animation του Κάρελ Ζέμαν (1958) βασισμένο στα έργα του Βερν

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Επετειακά

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

instagram-logo

img_logo_bluebg_2x

4 comments

  1. Παράθεμα: «Τα τέλ&epsilon...

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s