Γουλιέλμος του Όκαμ: Ένας Άγιος με Ξυράφι

—του Γιώργου Θεοχάρη—

Σήμερα, 10 Απριλίου, είναι του Αγίου Γουλιέλμου του Όκαμ, βοήθειά μας. Αντί να τρέχουμε να βρούμε παρεκκλήσι (που δεν θα βρούμε), ας προσπαθήσουμε να καταλάβουμε γιατί τον έκαναν άγιο και –κυρίως– τι στην ευχή είναι αυτό το Ξυράφι του.

william of ock.Ο William of Ockham (ή Occam) ήταν Άγγλος Φραγκισκανός μοναχός, φιλόσοφος και θεολόγος. Για τη ζωή του δεν είναι γνωστά πολλά πράγματα. Υπάρχει μία αναφορά στις πηγές ότι μπήκε στο τάγμα των Φραγκισκανών το 1306 κι εξ αυτής της πληροφορίας η γέννησή του τοποθετείται περίπου στο 1285. Γεννήθηκε στο χωριό Ockham της κομητείας του Surrey, 40 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Λονδίνου, εκτός κι αν “Ockham” ήταν απλώς το όνομά του. Για την οικογένεια και την παιδική του ηλικία δεν γνωρίζουμε τίποτα. Σπούδασε θεολογία στην Οξφόρδη, χωρίς ποτέ να πάρει το διδακτορικό του. Ο τίτλος που έφερε στο πανεπιστήμιο ήταν Venerabilis Inceptor, δηλαδή καθηγητής που ναι μεν ανήκει στο διδακτικό προσωπικό, αλλά που για κάποιο λόγο δεν έχει ολοκληρώσει τις σπουδές του – άλλοι καιροί! (Το δεύτερο παρανόμι του είναι πολύ πιο τιμητικό: Doctor Invincibilis, δηλαδή Ακατανίκητος Δάσκαλος.) Οι απόψεις του περί αποστολικής πενίας (μείζον θέμα της εποχής στους κόλπους των κληρικών της Δύσης) δεν άρεσαν στην Καθολική Εκκλησία που έναν καημό με τους (δυνάμει και ενεργεία) αιρετικούς τον είχε. Χώρια που ο νεαρός Γουλιέλμος είχε μια τάση να προσεγγίζει από τη μεριά της φιλοσοφίας ζητήματα θεολογικά (είχε την πετριά του με τον Αριστοτέλη, το έργο που οποίου ήθελε αποκαθάρει από τις, κατ’ αυτόν, παρερμηνείες του Αγίου Αυγουστίνου και τις αραβικές προσμείξεις). Το 1323, ο καγκελάριος της Οξφόρδης τον έδωσε κανονικά στις παπικές αρχές, κι έτσι το 1324 ο Πάπας Ιωάννης ΚΒ΄ τον κάλεσε στην Αβινιόν για να υπερασπίσει τον εαυτό του ενώπιον των κατηγόρων του. Έμεινε εκεί για 4 χρόνια, κατ’ οίκον περιορισθείς, περιμένοντας τα χειρότερα: από τις 56 κατηγορίες που του είχαν απαγγελθεί, οι 51 είχαν κριθεί βάσιμες. Το 1327 μπλέχτηκε για τα καλά στη διαμάχη μεταξύ του Μιχαήλ της Τσεζένας, γενικού διευθυντή του τάγματος των Φραγκισκανών, και του Πάπα για το θέμα της αποστολικής πενίας, με αποτέλεσμα να επιβαρύνει τη θέση του. Το 1328, όντας πεπεισμένος ότι δεν θα την έβγαζε καθαρή, την κοπάνησε και κατέφυγε στο Μόναχο όπου βρήκε προστασία στην αυλή του Λουβοδίκου, του Γερμανού αυτοκράτορα της Βαυαρίας, ο οποίος είχε ανοιχτούς λογαριασμούς με τον Πάπα. Η Αγία Έδρα τον αφόρισε – επισήμως, επειδή έφυγε από την Αβινιόν χωρίς άδεια∙ ανεπισήμως, επειδή ήταν αιρετικός, φυσικά. Στο Μόναχο έγραψε κάμποσες πραγματείες κατά της παπικής εξουσίας, για να βγάλει την υποχρέωση στον Λουδοβίκο. Εκεί έζησε και έγραψε (κυρίως πολιτικά κείμενα, όχι φιλοσοφικά) μέχρι τον θάνατό του, (ίσως) την 10η Απριλίου του 1347. (Ούτε αυτό το βιογραφικό στοιχείο είναι βέβαιο: σύμφωνα με άλλες πηγές έπεσε θύμα μιας επιδημίας πανώλης –του Μαύρου Θανάτου– το 1349/50.)

occams-razor-1200dpi

Και να ’μαστε στο θέμα της αγιοποίησής του! Την 10η Απριλίου (τη φερόμενη ως ημέρα του θανάτου, δηλαδή) εορτάζεται η μνήμη του από την Αγγλικανική Εκκλησία. (Προσέξτε: την Αγγλικανική– έχει σημασία. Η Καθολική Εκκλησία, σύντομα μετά τον θάνατο του, τον αποκατέστησε, αλλά ως εκεί.) Και γιατί άξιζε τέτοια τιμή ο κατά τα άλλα σεβαστός διανοούμενος; Μήπως έκανε κάνα θαύμα; Όχι. Μήπως μαρτύρησε; Ούτε. Μήπως είχε (έχει) το ειδικό (θεολογικό) βάρος του Αγίου Θωμά του Ακινάτη ή του Αγίου Αυγουστίνου; x-Ockham_1341Με τίποτα! Τότε; Η απάντηση ίσως βρίσκεται στην ιδιομορφία της Αγγλικανικής Εκκλησίας, η οποία αυτοπροσδιορίζεται και ως Καθολική και ως Μεταρρυθμιστική, χωρίς να ταυτίζεται ούτε με τη μία ούτε με την άλλη. Είναι γνωστό ότι οι Άγγλοι έχουν ένα κόλλημα με τον αυτοπροσδιορισμό τους: είναι μοναδικοί, ξεχωριστοί, ανάδελφοι: οδηγούν ανάποδα, έχουν άλλο μετρικό και νομισματικό σύστημα, πίνουν τη μπύρα χλιαρή εκείνοι ζουν “on the Island” (ένα είναι το νησί!), ενώ όλοι οι υπόλοιποι β΄ διαλογής Ευρωπαίοι “in the Continent”. Τώρα, ο Γουλιέλμος είναι σίγουρα δικό τους παιδί. Οι Καθολικοί μέχρι που έφτασαν να τον αφορίσουν, σιγά μην τον έκαναν ποτέ άγιο! Οι Προτεστάντες δεν του είχαν και τόση υποχρέωση πια για να τον αγιοποιήσουν. Άρα; Οι Αγγλικανοί τον υιοθέτησαν με μεγάλη τους χαρά ακριβώς επειδή δεν πληροί τις προδιαγραφές αγιοσύνης καμιάς χριστιανικής Εκκλησίας (με την Ορθόδοξη εκτός συναγωνισμού, ως συνήθως) – με δυο λόγια, ακριβώς επειδή ενισχύει τη μοναδικότητά τους. Αυτά περί του Αγίου Γουλιέλμου του Όκαμ. Ας έρθουμε τώρα στο περίφημο Ξυράφι του.

Το συγγραφικό του έργο είναι τεράστιο. Καταπιάστηκε με όλους τους τομείς της φιλοσοφίας (οντολογία, επιστημολογία, ηθική) και με τη λογική (παιδί του Αριστοτέλη γαρ). Και με τη θεολογία, αλίμονο – χώρια τα πολεμικά, αντιπαπικά του κείμενα. Πολυγραφότατος! Από τους ιστορικούς της φιλοσοφίας, θεωρείται (όχι άδικα) ως ένας από τους τρεις μεγαλύτερους φιλοσόφους του Ύστερου Μεσαίωνα (οι άλλοι δύο: Θωμάς Ακινάτης και Ιωάννης Ντανς Σκώτος, με τους οποίους ο Γουλιέλμος συμφωνούσε ότι διαφωνούσε). Εντούτοις, θα προσπαθήσουμε (και δεν θα τα καταφέρουμε) να αποφύγουμε τις φιλοσοφικές λεπτομέρειες και την εξειδικευμένη ορολογία (οι γνώστες δεν περιμένουν από εμάς, και οι υπόλοιποι μάλλον θα μπερδεύονταν χωρίς λόγο). Θα εστιάσουμε στο Ξυράφι, κι αυτό γιατί η χρήση του έχει πλέον ξεφύγει από το στενά φιλοσοφικό πλαίσιο.

ockham

Ο Όκαμ έχει συνδεθεί με μια εννοιολογική εκδοχή του νομιναλισμού, σύμφωνα με την οποία (χοντρικά κι απέξω-απέξω) οι καθολικοί όροι δεν αναφέρονται σε γενικές οντότητες της πραγματικότητας, αλλά δηλώνουν αντίστοιχες γενικές έννοιες. Ναι στον Αριστοτέλη – όχι στον Πλάτωνα, για να το πούμε εντελώς σχηματικά (αν και δεν κάνει!). Το Ξυράφι του Όκαμ (η αρχή της οικονομίας, πιο επίσημα) στόχευε στην ελαχιστοποίηση των οντολογικών απαιτήσεων μιας φιλοσοφικής (αλλά και επιστημονικής) θεωρίας. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν τα καθόλου (καθολικές οντότητες), παρά μόνο τα καθέκαστα (τα συγκεκριμένα όντα). «Το μεγαλύτερο σφάλμα της φιλοσοφίας», γράφει ο Γουλιέλμος, «είναι η άποψη ότι τα καθόλου δηλώνουν όντα που υπάρχουν στην πραγματικότητα». (Αυτό μοιάζει με εμπειρισμό – ουδεμία έκπληξη που τον έτρεχαν τον άνθρωπο κατά τον Μεσαίωνα.) Τη μεθοδολογική του αρχή δεν την είχε ονομάσει Ξυράφι ο ίδιος, βέβαια. (Η πρώτη γνωστή εμφάνιση του όρου “Occams razor” βρίσκεται σε έργο του Βρετανού μαθηματικού William Rowan Hamilton το1852.) Επίσης, του αποδίδεται, εσφαλμένα, ένα απόφθεγμα που δεν βρίσκεται πουθενά στο έργο του. Το απόφθεγμα λέει: «Δεν πρέπει να πολλαπλασιάζουμε τις οντότητες χωρίς να υπάρχει ανάγκη». ockham's-razorΠαρόλο που δεν έχει γράψει κάτι τέτοιο, ένα άλλο απόφθεγμα, σίγουρα δικό του, έχει περίπου το ίδιο νόημα: «Είναι μάταιο να χρησιμοποιούμε περισσότερα όταν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα με λιγότερα». (Και αυτή δεν είναι παρά η ελεύθερη απόδοση του αυθεντικού αποφθέγματος: “Pluralitas non est ponenda sine necessitate” – στα λατινικά έγραφε, όπως όλοι τότε.) Δηλαδή, εάν κάτι σε οποιαδήποτε επιστήμη (ή φιλοσοφική θεωρία) μπορεί να ερμηνευθεί χωρίς να εισάγουμε κάποια υποθετική οντότητα, τότε δεν υπάρχει λόγος να την εισάγουμε. Η ομορφιά της απλότητας: όσο πιο απλή είναι μια θεωρία, τόσο πιθανότερο είναι να πλησιάζει την αλήθεια. Αυτή η θέση δεν ήταν καινοφανής: παρόμοιες απόψεις είχαν εκφράσει ο Αριστοτέλης, ο Ακινάτης και άλλοι φιλόσοφοι, το έργο των οποίων είχε βεβαιωμένα διαβάσει ο Γουλιέλμος. Ήταν η συγκυρία που χρέωσε σ’ εκείνον το copyright. Ο ίδιος πουθενά δεν υπερασπίζεται με επιχειρήματα την εγκυρότητα της αρχής του, αλλά την εφαρμόζει σε τόσα πολλά θέματα και με τέτοιον ευφυή τρόπο που η ονοματοδοσία μοιάζει δίκαιη. Ουσιαστικά ο Γουλιέλμος υποστηρίζει ότι το Ξυράφι του μειώνει τον κίνδυνου λάθους. Η οποιαδήποτε υπόθεση είναι δυνατόν να είναι λανθασμένη. Όσο τη φορτώνουμε θεωρητικά (χωρίς να υπάρχει λόγος), τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος λάθους. Ήθελε πάση θυσία να αποφεύγει τα λάθη – ακόμα κι αν αυτή η θυσία σήμαινε την εγκατάλειψη αγαπημένων και/ή καθιερωμένων πεποιθήσεων. Σ’ αυτό του το χούι οφείλει τη φήμη του καταστροφέα της μεσαιωνικής σύνθεσης Πίστης και Λόγου.

2012-10-17-Occams-RazorΜε άλλα λόγια, το Ξυράφι του Όκαμ λέει είναι ότι εάν μια λύση / απόδειξη / εξήγηση ενός προβλήματος είναι αρκετή, οι άλλες περιττεύουν – και συνήθως καθιστούν προβληματική την απόδειξη (ή τη διάψευσή) της. Ας δούμε ένα παράδειγμα:

Ένα ζευγάρι βρίσκεται σε μια παραλία: ξαπλώστρες, ομπρέλα, μπρατσάκια, όλο το πακέτο. Η γυναίκα διαβάζει ένα μυθιστόρημα-τούβλο, ο άντρας γράφει σε λάπτοπ (ίσως ένα άλλο μυθιστόρημα-τούβλο). Μετά από ώρες, ο άντρας κλείνει τον υπολογιστή, βγάζει μολύβι και χαρτί, και αρχίζει να γράφει με το χέρι.

«Γιατί έκλεισες τον υπολογιστή;» τον ρωτάει η γυναίκα.

«Για τρεις λόγους», απαντάει ο άντρας. «Κατά πρώτον, έμεινε από μπαταρία».

«Αρκεί», του λέει η γυναίκα, «δεν χρειάζεται άλλος λόγος».

Η γυναίκα τού παραδείγματος χειρίζεται το Ξυράφι άψογα. “Μα αυτό μοιάζει με κοινή λογική”, ίσως πει κάποιος. Ναι, κι εκεί είναι η ομορφιά του. Και, σε τελική ανάλυση, για λίγη την έχετε την κοινή λογική; Κι αν σε συνθήκες της καθημερινότητας το Ξυράφι μοιάζει να κάνει τα αυτονόητα, στην επιστήμη – και στη φιλοσοφία, την αναλυτική τουλάχιστον (ή σε κάποιους εκ των αναλυτικών φιλόσοφων, για να ακριβολογούμε) έχει να επιδείξει εκπληκτικά αποτελέσματα. Ο κορυφαίος θεωρητικός φυσικός του καιρού μας, ο Stephen Hawking, στο Μια Σύντομη Ιστορία του Χρόνου αποδίδει την ανακάλυψη της κβαντομηχανικής στο Ξυράφι. Επίσης, ο Bertrand Russell στην Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας ομολογεί ότι είχε βρει το Ξυράφι πολύ χρήσιμο στη λογική ανάλυση.

Μεγάλη η χάρη του, λοιπόν, του Άγιου της Κοινής Λογικής. Τη φώτισή του να έχουμε. Αμήν.

[Bonustrack: Η Κιθάρα του Άγιου Frank Zappa ως Ξυράφι].

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις από το dim/art

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

instagram-logo

img_logo_bluebg_2x

3 comments

  1. ουσιαστικά ο τύπος ήτανε βαρέως θετικιστής/βιτκενσταϊνικός («ο κόσμος είναι η περίπτωση»)
    η διαλεκτική (με την καλή εννοια) πάει βεβαια περίπατο έτσι…
    αλλά για την εποχή του (όπου η χρήση τής δηθεν διαλεκτικής – όρα πλάτωνα – ήταν εξόχως παραπλανητική) τολμηρός, δε λέω

    υγ: το αφιέρωμα πάντως καλό :)))

    Μου αρέσει!

  2. Παράθεμα: The Green Door | dimart

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s