Συνήθειες ανάγνωσης στο Βυζάντιο

Ιστορίες ανάγνωσης #18 — μια στήλη για επίμονους αναγνώστες, γραμμένη από λάτρεις της ανάγνωσης

Από το βιβλίο του Guglielmo Cavallo Η ανάγνωση στο Βυζάντιο σε μετάφραση Σμαράγδας Τσοχανταρίδου – Paolo Odorico (εκδόσεις Άγρα, 2008) αντιγράφουμε το πρώτο μέρος του κεφαλαίου με τίτλο «Συνήθειες ανάγνωσης».

Η_ΑΝΑΓΝΩΣΗ_ΣΤΟ_ΒΥΖΑΝΤΙΟ

* * *

Ένας διανοούμενος του 13ου αιώνα, ο Κωνσταντίνος Ακροπολίτης, συνήθιζε να διαβάζει ή να ξεφυλλίζει τα βιβλία του σε έναν οικίσκον, ένα γραφείο-βιβλιοθήκη. Όμως, όταν κάποιος στο Βυζάντιο αφοσιωνόταν στην ατομική ανάγνωση, αυτή συνήθως γινόταν μέσα στο σπίτι και δεν ήταν τυπική πρακτική μόνο του διανοούμενου, αλλά τη συμμεριζόταν και ο κοινός αναγνώστης, ανεξαρτήτως κοινωνικού ρόλου και θέσης. Ο Κεκαυμένος δηλώνει: «όταν είσαι μόνος σου, τα βιβλία πρέπει να είναι η απασχόλησή σου, εάν σου είναι δυνατό». Για κάθε πεπαιδευμένο ή τουλάχιστον καλλιεργημένο άνθρωπο το να ζήσει κατ’ ιδίαν ή να αποσυρθεί κατ’ ιδίαν, σήμαινε συχνά να αφιερωθεί στην ανάγνωση. Ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός μετέτρεπε τον ελεύθερο χρόνο του σε «έναν δεύτερο μόχθο», διαβάζοντας βιβλία. Ακόμη και όταν ο Βυζαντινός, αναγκασμένος από την προχωρημένη ηλικία ή από σοβαρές περιστάσεις, αποφάσιζε να ζήσει σε απομονωμένα μέρη, μακριά από την Κωνσταντινούπολη, συνήθιζε να περνάει τον καιρό του με βιβλία, έστω και αν το έκανε —όπως στην περίπτωση του Νικηφόρου Διογένη— αφήνοντας την ανάγνωση να γίνει με τα μάτια ενός άλλου, εφόσον τα δικά του δεν επαρκούσαν ή είχε χάσει την όρασή του· στο Βυζάντιο δεν ήταν γνωστά τα γυαλιά. Ενίοτε η τιμωρία της τύφλωσης σκοτείνιαζε για πάντα τα μάτια· το υπαναγιγνώσκειν, «το διάβασμα για τους άλλους», χρησίμευε επίσης για να αντισταθμιστούν οι κακοτυχίες της όρασης.

Η ανάγνωση στο Βυζάντιο ήταν ελεύθερη δραστηριότητα, διαφοροποιημένη ανάλογα με τις καταστάσεις, τις περιπτώσεις, τις στάσεις στο διάβασμα. Ενίοτε οι αναγνώστες περνούσαν την ημέρα, από τη χαραυγή έως το δειλινό, όπως έκανε ο Αγαθίας, που διάβαζε κάτω από τις καμάρες, βασανισμένος από τη φασαρία και το συνωστισμό ενοχλητικών ανθρώπων. Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού, μπορούσε κανείς να ψάξει και να βρει στο δρόμο του ένα μοναστήρι, όπου βρισκόταν μία βίβλων […] πληθύς ευγενών, όπως έκανε ο Νικηφόρος Βλεμμύδης, και να παραμείνει για να αφιερωθεί στην ανάγνωση μέρα-νύχτα και κάποτε μέχρι να «ιδρώσει» επάνω στα βιβλία. Άλλοι ακόμη διάβαζαν, με περισσότερη συγκέντρωση και περισυλλογή, κατά τις ώρες που ήταν αφιερωμένες στη νυχτερινή ανάπαυση· ο Νικηφόρος Γ’ Βοτανειάτης «δεν άφηνε τη νύχτα έξω από τα ασχολίες του», αλλά γινόταν πάντα σοφότερος στα θεία και τα ανθρώπινα πράγματα με την ενασχόλησή του με τα βιβλία και τις αναγνώσεις. Μπορούσε κανείς να διαβάζει ακόμη και στο κρεβάτι, όπως έκανε ο Μανουήλ Καραντηνός, ο οποίος μετά το δειλινό και έως αργά το βράδυ γευόταν μέχρι το τέλος τα βιβλία που περιείχαν «λόγους σοφών ανθρώπων». Ο Νικήτας Χωνιάτης μας λέει ότι οι μεγάλες νύχτες του χειμώνα επιτρέπουν όχι μόνο να γευτεί κανείς τον ύπνο του, αλλά επίσης «να συγκεντρωθεί και να ενδυναμώσει τη λογική του με βιβλία, και να βρει σοφία και γνώση φέροντας στο φως τα κατορθώματα των αρχαίων, ή συλλέγοντας και καθιστώντας επίκαιρες συμβουλές και γνώμες». Μέχρις αργά τη νύχτα μπορούσε κανείς να παρατείνει λογοτεχνικές αναγνώσεις και συζητήσεις, όπως εκείνες —γνωστές από τη συλλογή των επιστολών του Δημητρίου Κυδώνη­— που γίνονταν στο σπίτι του Γεωργίου Συναδηνού Άστρα, για τον οποίο έχουμε ήδη μιλήσει και που συνήθιζε να συγκεντρώνει γύρω του έναν κύκλο ανθρώπων που ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για τους «πολέμους των Ρωμαίων» ή για τα «ελληνικά κατορθώματα» τα εξιστορημένα από τον Θουκυδίδη, δηλαδή για την ανάγνωση ιστορικών έργων.

Αυτές οι μαρτυρίες επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι στο Βυζάντιο η πρόσβαση στην ανάγνωση γινόταν δυνατή ιδιαίτερα μέσα από ιδιωτικές συλλογές βιβλίων· κατά τα άλλα, βρίσκουμε στη διάρκεια όλων των εποχών καταλόγους, δωρεές, κληρονομιές, σημειώσεις κάθε είδους και λογοτεχνικές πηγές που μαρτυρούν ή επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε την παρουσία βιβλίων και ιδιωτικών συλλογών. Τέτοιες είναι οι βιβλιοθήκες των μεγάλων διανοούμενων, όπως εκείνες, για να αναφέρουμε κάποια ονόματα, του Αρέθα Καισαρείας, του Μιχαήλ Χωνιάτη, του Ευστάθιου Θεσσαλονίκης, του Θεοδώρου Σκουταριώτη, του Νικηφόρου Μοσχοπούλου, του Θεόδωρου Μετοχίτη, του Μιχαήλ Γαβρά· αυτός ο τελευταίος μας δίνει την περίεργη πληροφορία —μια ακόμη απόδειξη των αναγνώσεων που γίνονταν στον ελεύθερο χρόνο— ότι κατείχε μια συλλογή βιβλίων σε ένα εξοχικό σπίτι, η οποία υπέστη την καταστροφική εισβολή ποντικών. Αναμφίβολα, και ο Φώτιος είχε στην κατοχή του μια ιδιωτική συλλογή βιβλίων, έστω και εάν δεν πρέπει να πιστέψουμε ότι ανήκαν σ’ αυτήν τη συλλογή όλα τα έργα που η Βιβλιοθήκη δηλώνει ως διαβασμένα. Ο Ιωάννης Τζέτζης διάβαζε βιβλία που σταχυολογούσε από διάφορα μέρη, και έγραφε επάνω τους σημειώματα, όταν αναγκάστηκε λόγω πενίας να πουλήσει την ιδιωτική του βιβλιοθήκη.

Επιμέλεια: Γιώργος Τσακνιάς

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Ιστορίες ανάγνωσης

 

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

instagram-logo

img_logo_bluebg_2x

One comment

  1. Παράθεμα: Συνήθε&iota...

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s