Home

28η Οκτωβρίου 1940

—του Γιώργου Τσακνιά—

Και στις δύο εθνικές επετείους της, η Ελλάδα γιορτάζει την αρχή και όχι το τέλος του πολέμου. Βέβαια, οι επέτειοι δύσκολα αλλάζουν, άπαξ και καθιερωθούν· ωστόσο, κάτι δείχνει αυτό για τον τρόπο με τον οποίον λειτουργεί η συλλογική μας μνήμη.

Δεν χωρά αμφιβολία ότι η ηρωική άμυνα της μικρής Ελλάδας απέναντι στην άδικη επίθεση της φασιστικής Ιταλίας το 1940 είναι μια από τις φωτεινές σελίδες της σύγχρονης ιστορίας της. Ωστόσο, επειδή οι επέτειοι, οι σχολικές εορτές, οι παρελάσεις και ο από καιρό αποκρυσταλλωμένος, στερεοτυπικός λόγος μάλλον υποδαυλίζουν εθνικά απωθημένα παρά διδάσκουν ιστορία, το dim/art, σταθερά φιλειρηνικό, θα γιορτάσει κι αυτό την 28η Οκτωβρίου, όχι όμως και τον πόλεμο.

Στην Ιστορία δεν υπάρχει «αν». Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος μαινόταν ήδη ένα χρόνο και κάτι, περισσότερο αν μετρήσουμε και τα προεόρτιά του, και οι ειδήσεις από το μέτωπο αποτελούσαν τη βασική ύλη στα πρωτοσέλιδα των ελληνικών εφημερίδων. Η Ελλάδα δύσκολα θα μπορούσε να μείνει εκτός· κι αν δεν ήταν στις 28 Οκτωβρίου, θα ήταν στις 27 ή στις 29 ή τον άλλο μήνα. Κι αν δεν ήταν οι Ιταλοί, θα ήταν οι Βούλγαροι ή οι Γερμανοί. Ναι, δεν υπάρχει «αν» στην Ιστορία. Ούτε στις ζωές των ανθρώπων υπάρχει — αυτοί όμως δικαιούνται να αναρωτιούνται: «Τι θα είχε συμβεί αν…» ή «αν δεν…»

Χρόνια μετά, το 1966, για έναν άλλον πόλεμο, ρωτά στο Φορτηγό ο Διονύσης Σαββόπουλος έναν Βιετναμέζο:

Φο Μι Τσιν, τι θα `κανες αλήθεια
τι θα `κανες αλήθεια,
τα παιδιά αν δεν τρώγανε σκουπίδια,
τα αεροπλάνα αν δεν καίγανε καλύβια;
Α! το κορίτσι σου θα `παιρνες για βόλτα
χέρι χέρι,
στο δάσος για βολτίτσα χέρι χέρι.

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου του 1940, ο εννιάχρονος ήρωας της Άλκης Ζέη στον Μεγάλο περίπατο του Πέτρου (1971) είναι λυπημένος γιατί στις 27 πέθανε το τριζόνι του (το άλλο του κατοικίδιο, σώο ευτυχώς εκείνο, είναι μια χελώνα). Το πένθος του για το τριζόνι διακόπτει η φωνή της μητέρας του: «Σήκω… Έγινε πόλεμος. Δεν ακούς τις σειρήνες;»

Ένα χρόνο μικρότερη το 1940 από τον Πέτρο της Ζέη, η Αμαλία Τσακνιά γράφει το 1976 σε ένα ποίημα αφιερωμένο στον (μικρό) αδερφό της:

Θέλω να σου μιλήσω τούτη την ώρα
θέλω να σ’ το θυμίσω κι ας μην το ξέχασες
το άδικο που μας έγινε κάποιο πρωί
για το παιχνίδι που μας διέκοψαν
έτσι απλά και παράλογα
για να μην το συνεχίσουμε ποτέ μας.

Πρέπει να το θυμόμαστε, πρέπει
επειδή άρχισαν όλα εκείνο το πρωί
που παίζαμε ξαπλωμένοι στ’ αγριόχορτα
με δυο νιογέννητα χελωνάκια.
Τότε είναι που μας κάρφωσαν πισώπλατα
με το αόρατο λεπίδι του τρόμου
ενώ η σειρήνα σακάτευε την τρυφερή ακοή μας
για να μην ακούμε πια το περπάτημα
μια χελώνας πάνω στα χόρτα.

Τι θα γινόταν λοιπόν —ή πώς θα περνούσαν οι Αθηναίοι— την 28η Οκτωβρίου του 1940 αν η Ιταλία δεν είχε κηρύξει τον πόλεμο στην Ελλάδα τα ξημερώματα;

DSC00149Μια ιδέα μπορούμε να πάρουμε από τον αθηναϊκό Τύπο εκείνης της ημέρας. Ο ιταλός πρεσβευτής Εμμανουέλε Γκράτσι πήγε στο σπίτι του Ιωάννη Μεταξά στις τρεις παρά δέκα· το ιταλικό τελεσίγραφο έληγε στις έξι, η επίθεση εκδηλώθηκε λίγο νωρίτερα. Η ύλη των εφημερίδων είχε ήδη κλείσει. Κάποιες δεν πρόλαβαν καθόλου την είδηση την κήρυξης του πολέμου, όπως η Πρωΐα, το πρωτοσέλιδο της οποίας αφορούσε τον ευρωπαϊκό πόλεμο αλλά επίσης το κοσμούσαν αι τεράστιαι μορφαί που εσκάλισαν οι Αμερικανοί επί των βράχωνBradynh του όρους Ράσμοαρ, ρεπορτάζ σχετικά με την αγωνία των κατοίκων της Γουιάνας (Η κόλασις της Νήσου του Διαβόλου) και, κυρίως, η συνταρακτική σειρά Αι μεγάλαι γόησσαι που στις 28 Οκτωβρίου 1940 αναφερόταν στη Μεγάλη Αικατερίνη.

Άλλες εφημερίδες έβγαλαν έκτακτες εκδόσεις. Σε αυτές κυριαρχούσε η είδηση της ιταλικής επίθεσης, είτε ως απλή ανακοίνωση (π.χ. Από της 6ης πρωινής σήμερον η Ελλάς βρίσκεται εις εμπόλεμον κατάστασιν, από το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Τα σημερινά) είτε με περισσότερο πάθος (Νέα Αλήθεια: ο Θεός ας DSC00157ευλογήση τα ελληνικά όπλα, Έθνος: υπέρ βωμών και εστιών, Βραδυνή: Ίτε παίδες Ελλήνων, Εστία: Με την βοήθειαν του Θεού κ.ά.), ενώ ακολουθούσαν τα διατάγματα επιστράτευσης και επίταξης ζώων καθώς και οδηγίες προς τον άμαχο πληθυσμό. Κατά κανόνα αυτά καταλάμβαναν μέρος ή και όλη την πρώτη σελίδα, σε μερικές περιπτώσεις και άλλη μία (π.χ. την τελευταία)· η υπόλοιπη ύλη της εφημερίδας έμενε ως είχε πριν από την είδηση της κήρυξης του πολέμου.

Π.χ. η Ακρόπολις, στο πρωτοσέλιδο της οποίας μεταξύ άλλων δημοσιευόταν σε συνέχειες Η συγκλονιστική ζωή του Λέοντος Τολστόι, αναγκάστηκε να κάνει μια έκτακτη έκδοση με την είδηση του πολέμου να καταλαμβάνει μικρό μέρος της πρώτης σελίδας (κατά τα άλλα, η ζωή του Λέοντος Τολστόι παρέμενε συγκλονιστική). Στις εσωτερικές σελίδες της Πρωΐας, ο αναγνώστης μπορούσε να περάσει την ώρα του λύνοντας σταυρόλεξο ή σκακιστικά πρόβλήματα (για την ακρίβεια, προβλήματα ζατρικίου).

Η εφημερίδα Ελεύθερον Βήμα πρόλαβε την είδηση στο πρωτοσέλιδο, το οποίο κατά τα άλλα καταλάμβαναν κυρίως ειδήσεις από την κατάσταση στην Ευρώπη. Στο εσωτερικό, στα Θεάματα, διαβάζουμε ρεπορτάζ για την «Κυρία Μποβαρύ» από τον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη και τι παίζουν τα σινεμά απόψε, 28 Οκτωβρίου του 1940: Ένοχος γυναίκα στο «Ρεξ», Γκρεμισμένα είδωλα στο «Αττικόν», Ρόδινη ζωή στο «Πάνθεον» κ.ά. Ο καιρός εκείνη τη Δευτέρα αναμενόταν φθινοπωρινός και μουντός, ειδικά στην περιοχή που εδώ και λίγες ώρες (χωρίς να το ξέρουν οι μετεωρολόγοι που είχαν συντάξει το δελτίο) ήταν εμπόλεμη ζώνη: Ο καιρός θα είνε πιθανώς σήμερον ανά την βορειοδυικήν Ελλλάδα λίαν νεφελώδης ή νεφοσκεπής μετά τινων βροχών ή και καταιγίδων. Όσον αφορά τα χθεσινά ματς, εις το γήπεδον του «Παναθηναϊκού» έλαβε χώραν χθες ποδοσφαιρική συνάντησις των μικτών ομάδων Αθηνών και Βόλου διά το κύπελλον των πόλεων. Η ομάς του Βόλου, κατά πολύ ασθενεστέρα της ομάδος των Αθηνών, έπαιξε με θάρρος και ορμητικότητα εις το πρώτον ημίχρονον, αλλά βαθμηδόν έχανε έδαφος, ηττηθείσα εις το τέλος με τέρματα 6-0. Επίσης, όποιος αδιαφορούσε για τον πόλεμο στην Ευρώπη, το ζατρίκιο, το ποδόσφαιρο και τον καιρό, μπορούσε να διαβάσει σε συνέχειες το Μείνε όπως είσαι…, το μυθιστόρημα της Περλ Μπακ, η οποία βραβεύτηκε με Νομπελ το 1939.

Σε άλλη σελίδα, στα «ψιλά» των διεθνών ειδήσεων, μαθαίνουμε ότι η ρουμανική κυβέρνησις προέβη σήμερον εις την δέσμευσιν των κεφαλαίων των εβραϊκών εταιρειών και τραπεζών.

DSC00137

Ο Τύπος έχει αφιερωμένο στην κήρυξη του πολέμου από την Ιταλία όλο το πρωτοσέλιδο (περιλαμβάνονται και τα διαγγέλματα προς τον ελληνικό λαό του Γεωργίου Β΄ και του Ιωάννη Μεταξά). Στο εσωτερικό του βρίσκουμε πάλι ρεπορτάζ από τη χθεσινή παράσταση του θιάσου Μαρίκας Κοτοπούλη.

Σε άλλα νέα, μαθαίνουμε ότι ο Κωνσταντίνος υψούται από προχθές (δηλαδή από την επέτειο της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης το 1912) επιβλητικός εις την μακεδονικήν μεγαλούπολιν, ενθυμίζων παρελθόντα και εμπνέων πεποιθήσεις διά το μέλλον. Δημιουργός ήταν ο γλύπτης Γεώργιος Δημητριάδης και, μιας και πρόκειται προφανώς για το άγαλμα του έφιππου βασιλιά Κωνσταντίνου που δεσπόζει στο ένδοξο Βαρδάρη, ας μου επιτραπεί εδώ μια μικρή παρέκβαση από το θέμα.

agalma_vardari

Άκουσα πριν από πολλά χρόνια την εξής χαριτωμένη ιστορία για το άγαλμα αυτό από τον θεσσαλονικιό συγγραφέα Τόλη Καζαντζή — ιστορία ωραία, είτε είναι αληθινή είτε αστικός μύθος: Όταν τοποθετήθηκε το άγαλμα, η εντολή ήταν να κοιτά προς την Κωνσταντινούπολη, για προφανείς λόγους· πλην όμως, οι τεχνίτες που επιφορτίστηκαν με το εθνικό αυτό καθήκον βρέθηκαν προ διλήμματος, καθώς ναι μεν ο βασιλεύς ατενίζει αγέρωχος και βλοσυρός, μα αλλού βλέπει το μάτι του κι αλλού κοιτά το άτι του. Η απόκλιση είναι μικρή αλλά όχι αμελητέα· όπως και να ’χει, δεν παίζουνε με αυτά τα πράγματα — κι έτσι οι τεχνίτες έθεσαν το θέμα στις αρχές του τόπου, που συσκέφτηκαν επί μακρόν και εν τέλει αποφάσισαν μάλλον ότι το βλέμμα του Βασιλέως είναι σημαντικότερο του βλέμματος του αλόγου.

Ας συσκεφτούμε κι ας σκεφτούμε κάποια στιγμή κι εμείς οι πολίτες τι είναι πιο ωραίο, πιο καλό, πιο χρήσιμο: η αρχή του πολέμου ή το τέλος του.

Υ.Γ. Στο Σοφό παιδί του Χρήστου Χωμενίδη (Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1993), ο ήρωας —μαθητής της Τρίτης Δημοτικού, άρα οκτώ ή εννέα ετών, όσο δηλαδή ήταν η Αμαλία Τσακνιά ή ο Πέτρος της Άλκης Ζέη τον Οκτώβριο του 1940— καλείται να υποδυθεί στη σχολική εορτή τον Ιωάννη Μεταξά. Την κρίσιμη στιγμή, ο Μεταξάς απαντά στον ιταλό πρέσβη, που τον ρωτά αν θα δεχτεί το τελεσίγραφο του Ντούτσε: «Ναι, φυσικά!», θυμίζοντάς μας ότι ναι μεν η Ιστορία δεν αλλάζει, αλλάζει όμως —ή, ακόμα καλύτερα, υπονομεύεται— η ιδεολογική χρήση της.

 * * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

2 thoughts on “Μια μέρα

  1. Παράθεμα: Thanksgiving Trolling Day | dimart

  2. Παράθεμα: Μια μέρα | Μεταρρύθμιση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s