«Απρεπώς νέγρος»

Ο πρώτος Οθέλος

—της Μαρίας Τσάκος—

STC 22305 copy 1, title pageΗ ακριβής χρονολογία που ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ έγραψε μια από τις πιο δημοφιλείς τραγωδίες του, τον Οθέλο, παραμένει άγνωστη. Οι ερευνητές που έχουν ασχοληθεί με τον ίδιο και το έργο του υποστηρίζουν με σχετική βεβαιότητα πως γράφτηκε κάποια στιγμή ανάμεσα στο 1601 και το 1604. Εκείνο το οποίο τεκμηριώνεται με ακρίβεια από ιστορικές πηγές είναι το πότε και το πού παίχτηκε για πρώτη φορά: στο αρχείο του Υπεύθυνου των Βασιλικών Εορτών (που είδε το φως το 1842), βρίσκουμε την παρακάτω καταχώρηση που αφορά το έτος 1604:

«Από τους Ηθοποιούς της Αυτού Μεγαλειότητας του Βασιλέως, την ημέρα των Αγίων Πάντων, ήτοι την πρώτη ημέρα του Νοεμβρίου, θεατρική παράσταση στην αίθουσα συμποσίων του ανακτόρου του Ουάιτχωλ, με τον τίτλο Ο Μαυριτανός της Βενετίας».

Ο εν λόγω «Βασιλεύς» ήταν ο Ιάκωβος ο Α’, του οίκου των Στιούαρτ, ένας μονάρχης με ιδιαίτερη αγάπη για το θέατρο και οι «Άνθρωποι του Βασιλέως» ήταν ο θίασος που ανέβαζε τα έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ — και στον οποίο ο ίδιος συμμετείχε ως ηθοποιός.

Πολλές ώρες ακαδημαϊκής έρευνας έχουν αφιερωθεί και πολύ μελάνι έχει χυθεί για το έργο που εκείνη την ημέρα, 1 Νοεμβρίου 1604, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη βασιλική αυλή. Ενδελεχή ψυχογραφήματα του Οθέλου, του Ιάγου και της Δυσδαιμόνας, και αναλύσεις για τα κίνητρα και για τις κοινωνικές προεκτάσεις που έχουν τα λόγια και οι πράξεις που ο μεγάλος δραματουργός αποδίδει στους ήρωές του έχουν αποτελέσει το θέμα αναρίθμητων διδακτορικών διατριβών και δημοσιευμάτων. Τα 410 χρόνια που έχουν περάσει από την πρώτη παρουσίασή του μέχρι σήμερα κάνουν τις βεβαιότητες για το έργο εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση, ακόμα και για θέματα που ο σύγχρονος αναγνώστης-θεατής έχει μάθει να θεωρεί λυμένα. Όπως, ας πούμε, αυτό: Πόσο μαύρος ήταν ο Μαυριτανός του Σαίξπηρ;

DP-Othello-i2

Σελίδες επί σελίδων έχουν γραφτεί επιχειρηματολογώντας υπέρ της μίας ή της άλλης εκδοχής. Ήταν μαύρος όπως οι υποσαχάριοι αφρικανοί, μαύρος όπως οι Αιθίοπες; Ή απλώς μελαμψός σαν Βερβερίνος ή σαν Άραβας; Μήπως είχε απλώς το ηλιοκαμμένο χρώμα ενός Ισπανού, χρώμα που το δίχως άλλο φάνταζε «μαύρο» στα μάτια ενός ξανθοκόκκινου Άγγλου του 17ου αιώνα; Όχι, υποστηρίζεται αλλού: Ο Σαίξπηρ σίγουρα συναντούσε Αφρικανούς Χριστιανούς στις συνοικίες όπου ζούσε και σύχναζε, είτε ήταν υπηρέτες, είτε μουσικοί ή ακόμα και ιερόδουλες. Μέσα στο ίδιο το έργο γίνεται συχνά λόγος για τη διαφορετικότητα του Οθέλου σε σχέση με τους υπόλοιπους ήρωες: αποκαλείται «μαύρος» ή «Μαυριτανός» και αναφέρονται ξανά και ξανά τα διαφορετικά χαρακτηριστικά του, όπως τα «παχιά χείλη» του και το «καπνισμένο στέρνο». Στην εποχή μας, η τόσο επίμονη αναφορά στο χρώμα του ήρωα θα ήγειρε ενστάσεις πολιτικής ορθότητας. Στην εποχή του Σαίξπηρ, όμως, είναι πολύ πιθανό οι επαναλήψεις αυτές και η επιλογή των λέξεων να έπαιζαν έναν πολύ διαφορετικό ρόλο· όπως οι γλαφυρές περιγραφές της κρύας νύχτας στην πρώτη σκηνή του Άμλετ είχαν ως στόχο να «μεταφέρουν» το κοινό που παρακολουθούσε την παράσταση μέρα-μεσημέρι στο ανοιχτό Globe, έτσι και τα λεκτικά σχήματα στο στόμα των χαρακτήρων του Οθέλου ίσως απλά να εξυπηρετούσαν μια πρακτική σκοπιμότητα: να πείσουν τον θεατή πως ο ηθοποιός που ερμήνευε τον Οθέλο ήταν πράγματι μαύρος.

RichardBurbage-253x300Διότι, φυσικά, δεν ήταν. Τουλάχιστον όχι ο ηθοποιός που ερμήνευσε τον Οθέλο σ’ εκείνη την πρώτη παράσταση. Αρκεί μια ματιά στην προσωπογραφία του ηθοποιού που τον υποδύθηκε, του Richard Burbage, ο οποίος ήταν ο μεγάλος πρωταγωνιστής των Ανθρώπων του Βασιλιά: με τα λεπτά του χείλη, τα ροζ μάγουλα και τα κόκκινα ατίθασα μαλλιά, είναι απορίας άξιο πόση μαύρη μπογιά ή φούμο θα πρέπει να χρειάστηκε για να προσεγγίσει την όψη ανθρώπου, έστω, ελαφρώς μελαμψού. Δεν έχουμε, βέβαια, καμία απόδειξη πως το επιχείρησε καν — εκτός από ένα σονέτο αγνώστου γραμμένο το 1625, με τίτλο Η τραγωδία του Οθέλου του Μαυριτανού, στο οποίο αναφέρεται ότι ο Dickie Burbage, ο πρωταγωνιστής, ήταν «μελαμψός». Δε θα μπορούσε να έχει γίνει διαφορετικά· στην Ελισαβετιανή εποχή ούτε υπήρχαν μαύροι επαγγελματίες ηθοποιοί, ούτε, ακόμα κι αν υπήρχαν, θα είχε επιτραπεί να εμφανιστούν στη βασιλική αυλή ή σε οποιοδήποτε άλλο θέατρο της επικράτειας. Όπως η Δυσδαιμόνα ήταν άντρας, έτσι και ο Οθέλος ήταν άσπρος.

originalΘα περνούσαν πάνω από 200 χρόνια έως την πρώτη φορά που μαύρος ηθοποιός θα ερμήνευε τον Μαυριτανό στρατηγό του Σαίξπηρ. Ο αφροαμερικανός Ira Aldridge, γεννημένος στη Νέα Υόρκη και κάτοικος της Αγγλίας από την εφηβεία του, έδωσε την πρώτη μεγάλη παράσταση της καριέρας του στον ρόλο του Οθέλου στο Λονδίνο, το 1826. Ακόμα και τότε, η διανομή του ρόλου σε μαύρο ηθοποιό αποτελούσε υπέρβαση, δεδομένου ότι το Λονδίνο υπήρξε καθ’ όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα προπύργιο της εκστρατείας υπέρ της διατήρησης της δουλείας. Στην κριτική τους, οι Times έγραψαν ότι «τα παχιά χείλη του καθιστούσαν αδύνατη την ορθή εκφορά της αγγλικής γλώσσας». Άλλες εφημερίδες αγανακτούσαν για το γεγονός ότι βιαιοπραγούσε επί σκηνής σε βάρος της (άσπρης) Δυσδαιμόνας και ότι ήταν «απρεπώς νέγρος».

Ο Aldridge και το μεγάλο ερμηνευτικό ταλέντο του πήραν σύντομα την εκδίκησή τους. Το 1832 είχε ήδη καθιερωθεί ως σαιξπηρικός πρωταγωνιστής και έπαιζε τον Μάκβεθ και τον Ριχάρδο τον Γ’ βαμμένος άσπρος και φορώντας περούκα. Το 1863, ο γάλλος λογοτέχνης και κριτικός Θεόφιλος Γκωτιέ τον είδε να παίζει στη Ρωσία και έγραψε γι’ αυτόν πως ήταν: «Ο Οθέλος με σάρκα κι οστά όπως τον φαντάστηκε ο ίδιος ο Σαίξπηρ… πράος, μετρημένος, διαχρονικός και μεγαλοπρεπής».

*Εικόνα εξωφύλλου: Οθέλος και Δυσδαιμόνα, Alexandre-Marie Colin (1798-1875)

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο Facebook
Το dim/art στο Facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.