Η τέχνη είναι υπόθεση συνειδητή

«Για ποιο βιβλίο που δεν έγραψα ευχαριστώ τον θεό της λογοτεχνίας;» — απαντά η ποιήτρια Μαρία Τοπάλη.

 

Είκοσι χρόνια πριν θα απαντούσα πιθανότατα με φόρα και με θράσος, δακτυλοδείχνοντας το «κακό», το μισητό, το περιφρονητέο βιβλίο με όνομα και επίθετο. Και τώρα, θα πείτε, τι; Έχεις, μήπως, βάλει νερό στο κρασί σου; Δεν εννοώ αυτό. Αλλά, στο ενδιάμεσο, έχω γράψει και δημοσιεύσει μερικά και έχω διαβάσει πολλά, πάρα πολλά βιβλία, όχι πλέον από τη σκοπιά του ανθρώπου που φιλοδοξεί να γράψει, αλλά από τη σκοπιά του ανθρώπου που κοιμήθηκε ήδη κάμποσα βράδια με το τέρας. Όχι μόνο γράφοντας αλλά και μεταφράζοντας και βιβλιοκρίνοντας. Και ναι, μετακινήθηκα. Δεν μου βγαίνει πια αυθόρμητα, όπως διαπίστωσα επιχειρώντας να απαντήσω στο ερώτημα της Ελένης Κεχαγιόγλου και του dim/art, δεν μου βγαίνει καθόλου να πω «αυτό». «Στην πυρά». Τι συνέβη στο μεταξύ;

Εξακολουθώ να βρίσκω πολλά βιβλία μέτρια και αρκετά βιβλία κακά — βιβλία ποίησης, ιδίως, με την οποία καταγίνομαι πιο συστηματικά. Αλλά δεν φουντώνει πια μέσα μου εκείνος ο παλιός, νεανικός θυμός. Ίσως γιατί ακόμη και το κακό βιβλίο μού έχει γίνει πλέον αρκετά διάφανο ως προς τις προθέσεις και τη στόχευση. Και, από την άποψη αυτή, ακόμη και το κακό βιβλίο είναι, με τον τρόπο του, ενδιαφέρον — πέστε το αν θέλετε διαστροφή της ενασχόλησης.

Ο φόβος, όμως, του βιβλίου που δεν θα ήθελα να έχω γράψει είναι υπαρκτός. Και ελέγχεται παλιός. Η ιδέα ενός τέτοιου βιβλίου —τι λέω, ενός τέτοιου κειμένου!— μου προκαλεί κρύον ιδρώτα όταν πρόκειται η ίδια να βάλω ένα νέο πόνημά μου σε κυκλοφορία. Φοβάμαι όπως ο διάβολος το λιβάνι, το πρόχειρο βιβλίο. Το βιβλίο-που-δεν-είναι-έτοιμο-ακόμα. Φοβάμαι την καλή ιδέα που ρίχνεται όπως όπως στο χαρτί∙ το «όπως-όπως» ας διαβαστεί εδώ ως ελάχιστος φόρος τιμής στον Λουκά Κούσουλα και στα μοναδικής ευφυΐας και κομψότητας δοκίμιά του Και μόνος και μετά πολλών…, που δεν πρέπει να χαθούν στον φλύαρο πολτό της σοβαροφάνειας που συχνά μας κατακλύζει. Το πρόχειρο βιβλίο παραμένει αυτό ακριβώς: μια καλή ιδέα σε φάση «όπως-όπως» (ο Κούσουλας, άλλωστε, σοφά και προκλητικά βάζει στον υπότιτλο των δικών του, δουλεμένων αποσταγμάτων το «όπως-όπως…). Μια ιδέα που, στην πραγματικότητα, δεν έχει γίνει ακόμη βιβλίο, κι ας είχε τον τρόπο ο συγγραφέας να το κυκλοφορήσει σε χαρτί τυπωμένο, σελιδοποιημένο και δεμένο.

Φοβάμαι το άγουρο. Φοβάμαι το βιβλίο που ο συγγραφέας του δεν έχει δώσει την κρίσιμη εκείνη μάχη νεύρων και υπομονής ώστε να ελαχιστοποιήσει την εκ των υστέρων κριτική και αυτοκριτική. Τρέμω το βιβλίο στο οποίο εκ των υστέρων εύκολα ο έμπειρος αναγνώστης, ο επιμελητής, ο ίδιος ο συγγραφέας θα παρατηρούσαν ότι πολλά πράγματα θα μπορούσαν να έχουν γίνει διαφορετικά. Δεν εννοώ, φυσικά, με αυτό συνειδητές τεχνικές ανέμελου, καθημερινού ύφους ούτε την επιλογή να είναι ορατές οι ραφές και η φόδρα της γραφής. Εννοώ ότι ο τεχνίτης θα πρέπει να μπορεί ανά πάσα στιγμή να σταθεί πίσω από τις γραμμές του και να υπερασπιστεί την κάθε του επιλογή.

Δεν πιστεύω καθόλου μα καθόλου στο άρρητο, στο άφατο και στα παρόμοια στερητικά και στερημένα όσον αφορά την έμπνευση και τις καλλιτεχνικές επιλογές. Αλλίμονο αν ανάγαμε σε τόσο φτωχά τεχνάσματα την τέχνη του λόγου. Και, ναι, μισώ εκφράσεις του τύπου «έτσι μου βγήκε» και «ξαφνικά, χωρίς να ξέρω πώς, ένιωσα ότι… και πήρα το μολύβι κι έγραψα».

Το γράψιμο είναι τέχνη, η τέχνη είναι υπόθεση συνειδητή (παρακαλώ, το «συνειδητή» να μην μπερδεύεται κακόπιστα με το «εγκεφαλική»), η τέχνη του λόγου είναι τέχνη της έκφρασης. Δεν μπορεί να κρύβει τις ατέλειες, κυρίως δε την πνευματική οκνηρία και την έλλειψη εγρήγορσης πίσω από φτηνά τεχνάσματα. Και δεν μπορεί, φυσικά, να αρνείται, σαν παιδάκι, την ευθύνη του εαυτού της.

Μαρία Τοπάλη @biblioNET

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1964. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και στη Φραγκφούρτη. Από το 1996 δημοσιεύει ποίηση, κριτική και μεταφράσεις από τα γερμανικά. Είναι μητέρα δυο κοριτσιών, ζει στην Αθήνα και εργάζεται στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών. Δημοσιεύει κριτικά και άλλα κείμενα στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο συνεργαζόμενη τακτικά με την Ποιητική και με την Καθημερινή της Κυριακής. Από τις εκδόσεις «Νεφέλη» κυκλοφορούν οι ποιητικές συλλογές της Σερβίτσιο Τσαγιού (1999) και Λονδίνο και άλλα ποιήματα»(2007), από τις εκδόσεις «Πατάκη» κυκλοφορεί το βιβλίο-ποίημα Βερμίου Κατάβαση (2010), η μετάφρασή της των Ελεγειών του Ντουίνο του Ρ.Μ. Ρίλκε (2011), από τις εκδόσεις «Οκτώ» το θεατρικό μιούζικαλ Ο Χορός της Μεσαίας Τάξης (2012) και από τις εκδόσεις «Γαβριηλίδης» το βιβλίο Για τέσσερα χέρια (2013) που εξέδωσε μαζί με τον Κωνσταντίνο Ματσούκα.

Τίτλοι στη βάση Βιβλιονέτ
(2012) Ο χορός της μεσαίας τάξης, Οκτώ
(2010) Βερμίου κατάβαση, Εκδόσεις Πατάκη
(2006) Λονδίνο και άλλα ποιήματα, Νεφέλη
(1999) Σερβίτσιο τσαγιού, Νεφέλη
Συμμετοχή σε συλλογικά έργα
(2013) Για τέσσερα χέρια, Γαβριηλίδης
(2010) Επέτειος, Μικρή Άρκτος
(2008) Από την πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα, Κίχλη
(2007) Karaoke Poetry Bar, Futura
Μεταφράσεις
(2014) Μεγάλος παραμυθοθησαυρός, Εκδόσεις Πατάκη
(2014) Boie, Kirsten, Ο μικρός ιππότης Πότης, Εκδόσεις Πατάκη
(2014) Joyce, William, Τα φανταστικά ιπτάμενα βιβλία του κου Μόρρις Λέσμορ, Εκδόσεις Πατάκη
(2012) Klassen, Jon, Θέλω πίσω το καπέλο μου, Κόκκινο
(2012) Rilke, Rainer Maria, 1875-1926, Κισμέτ, Νεφέλη
(2011) Συλλογικό έργο, The Plotless Room: I Lie to History, Futura
(2011) Grimm, Jakob Ludwig, Η Κοκκινοσκουφίτσα, Νεφέλη
(2011) Rilke, Rainer Maria, 1875-1926, Οι ελεγείες του Ντουίνο, Εκδόσεις Πατάκη
(2010) Zweig, Stefan, 1881-1942, Ο παλαιοβιβλιοπώλης Μέντελ. H αόρατη συλλογή, Άγρα
(2007) Frisch, Max, 1911-1991, Ας με λένε Γκάντενμπαϊν, Μελάνι
(2006) Habermas, Jürgen, 1929-, Η εποχή των μεταβάσεων, Scripta
(2004) Habermas, Jürgen, 1929-, Το μέλλον της ανθρώπινης φύσης. Πίστη και γνώση, Scripta
(2001) Rilke, Rainer Maria, 1875-1926, Επιστολές σε μια νέα γυναίκα, Ροές
(2000) Enzensberger, Hans – Magnus, 1929-, Πολιτική και πολιτισμός, Scripta
(1997) Burckhardt, Jacob, 1818-1897, Ο πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία, Νεφέλη

* * *

Κάθε εβδομάδα ένας λογοτέχνης απαντά στο ερώτημα του dim/art «Για ποιο βιβλίο που δεν έγραψα ευχαριστώ τον θεό της λογοτεχνίας;» Επιχειρούμε δι’ αυτής της οδού να προσεγγίσουμε το στίγμα των σημερινών ελλήνων λογοτεχνών: διερευνώντας τι απεχθάνονται, τι αντιπαθούν ή, έστω, τι αποφεύγουν οι σύγχρονοι πεζογράφοι και ποιητές, προσπαθούμε να κατανοήσουμε τι επιδιώκουν.
Επιμέλεια: Ελένη Κεχαγιόγλου.

* * *

Στο «Cafe dim/art» γίνονται διαδικτυακές συναντήσεις σύγχρονων ελλήνων συγγραφέων και λογοτεχνών.

Εδώ άλλες αναρτήσεις από το Cafe dim/art

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.