Τα βιβλία της σκιάς

Ιστορίες ανάγνωσης #29 — μια στήλη για επίμονους αναγνώστες, γραμμένη από λάτρεις της ανάγνωσης

Από το βιβλίο του Δημήτρη Καλοκύρη Ποικίλη Ιστορία (εκδόσεις Άγρα 2010· Α΄ έκδοση εκδόσεις Ύψιλον Νοέμβριος 1991) «αντιγράφουμε το κεφάλαιο με τίτλο «Τα βιβλία της σκιάς».

* * *

Και επί το βιβλίον σου πάντες γραφήσονται
ΨΑΛΜΟΣ ΡΑΗ’, 16

Ιμπν Χαλντούν
Ιμπν Χαλντούν

Δεν είναι, υποθέτω, τελείως πρωτότυπο να αναφερθεί κανείς στα βιβλία μέσω άλλων βιβλίων. Την διαδικασία αυτή, κατά τη διάρκεια της καταγραφής, την αποκαλούμε Επιστήμη, ενώ μετά το χρόνο λήξης της, Παράδοση.

Πάντοτε με απωθούσαν τα ποιήματα που επιγράφονται «Χωρίς τίτλο» και τα βιβλία, γενικότερα, με τους «Αντί προλόγου» προλόγους τους. Έτσι μπαίνω αμέσως στο θέμα με μία εύφημο μνεία στον Ιμπν Χαλντούν, που διαπραγματεύτηκε αυτοπροσώπως με τον Ταμερλάνο και έγραψε ολόκληρο σύγγραμμα επιλεγόμενο Μουκαντίμα, τουτέστιν Προλεγόμενα και αργότερα μια επίτομη Παγκόσμια ιστορία (Κιτάμπ-αλ-Ιμπάρ).

Άσχετα όμως από όλα αυτά, εξακολουθώ να πιστεύω ότι από τα πιο συναρπαστικά βιβλία που μπορεί να διαβάσει κανείς είναι τα λεξικά. Έχουν πλοκή, εξέλιξη μιας λέξης, πολλά πρόσωπα και χαλαρή, αλλά ευδιάκριτη, δράση. Καμιά φορά μπορεί να εξελιχθούν σε πάθη και να συνταράξουν τα αισθήματα, ή άλλοτε, πιο σπάνια, να μας κρατάνε σε αγωνία.

library3

 

Érik Desmazières, η βιβλιοθήκη της Βαβέλ

Έστ λοιπόν, από το Λεξικό των Ρήσεων του Maloux, λ.χ., αντιγράφω μια φράση ενός Άσματος ηρωικού (Carmen heroicum) του Τερεντιάνους Μάουρους, τον οποίο αγνοούσα ώς τώρα: «Τα βιβλία έχουν τη μοίρα τους», έγραψε, εννοώντας την υποδοχή που τους επιφυλάσσουν οι αναγνώστες, σκέψη καταφανώς μοιρολατρική, που θα μπορούσε να συνδυαστεί με την ιδέα περί επίγειου παράδεισου ο οποίος, σύμφωνα με τον μνημονευθέντα Ιμπν Χαλντούν, βρίσκεται κατά σειρά: στην αγκαλιά μιας γυναίκας, στη ράχη ενός αλόγου και στα φύλλα ενός βιβλίου. Όπως ξέρουμε, για τους Άραβες, το βιβλίο αυτό έγινε κάποια στιγμή συγκεκριμένο και θεωρείται η Κεφαλή του Θησαυρού. Ο εμπρησμός  της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης (κατά μία αμφίβολη παράδοση) από τον χαλίφη Ομάρ έλυσε, προσωρινά τουλάχιστον, το πρόβληαμ του ανταγωνισμού. Το ίδιο πνεύμα ξαναβγάζει στο προσκήνιο ο Κάλιμπαν: «Θυμήσου πρώτα πρώτα να του αρπάξεις τα βιβλία του… Θυμήσου τα βιβλία του να κάψεις».

Επί δυναστείας Τσου εμφανίστηκε στην Κίνα ένα κόκκινο πουλί κρατώντας στο ράμφος του ένα βιβλίο από φωτιά. Ο δε Σιντάρτα ορίστηκε κάποτε ως «Τρία Λινά Βιβλία».

Στα Χάρτινα Μνημεία περιλαμβάνονται ασφαλώς εκατοντάδες συγγραμμάτων, κι ανάμεσά τους το κατανυκτικό w-s-wheel_of_fortuneαλλά ελάχιστα θελκτικό Βιβλίο των Νεκρών, ολόκληρο το Βιβλίο της Φύσης, το βουβό Liber M(utus) των αλχημιστών, ο λίβελος για τον Άξεστο που αγόραζε πολλά βιβλία του Λουκιανού, ενώ στα Παράδοξα συγκαταλέγεται ο γραμματικός Δίδυμος, που είχε γράψει 3.500 βιβλία που ούτε ο ίδιος θυμόταν τι πραγματεύονταν, ούτε έμεινε κανένα τους, μπορώ να πω.

Μιλώντας για αριθμούς, αξίζει να αναφέρουμε ότι στην Αποκάλυψη η λέξη «βιβλίο» εμφανίζεται δεκαεννέα φορές, αριθμός βέβαια κρίσιμος και δείγμα υψηλού συμβολικού φορτίου της λέξης, ενώ στην τράπουλα Ταρώ, η οποία βρίθει παντοειδών συμβόλων,  το βιβλίο εμφανίζεται μονάχα στο Δέκατο φύλλο της Μεγάλης Αρκάνας, τον Τροχό της Τύχης.  Στην πραγματικότητα, βέβαια, πρόκειται για τα τέσσερα βιβλιοφόρα φτερωτά όντα του οράματος του Ιεζεκιήλ: ο Άγγελος, ο Αετός, το Βόδι και ο Λέων. Στο κέντρο της παράστασης εικονίζεται ο τροχός με τα τέσσερα γράμματα που διαβάζονται TARO, ROTA ή TORA.

Η λέξη TORA είναι γραμμένη ακόμα στο ειλητάριο που κρατάει η Μεγάλη Ιέρεια του Δεύτερου Φύλλου, η οποία μας ενδιαφέρει βιβλιογραφικώς, διότι το φύλλο αυτό ονομάζεται επίσης «Πάπισσα», επωνυμία που θα καταλήξει θριαμβευτικά στον ημέτερο Ροΐδη. Η μορφή της Πάπισσας (ακολουθώντας μια γραμμή που ξεκινά από τη βρεφοκρατούσα «θεοτόκο» Ίσιδα και εξελίσσεται στη χριστιανική RWS_Tarot_02_High_PriestessΠαναγία) έφτασε στο Ταρώ του έρωτα εκφράζοντας περιπάθεια, ηθικό και σωματικό πάθος, καθώς και έπαρση. Συμβολίζει τη Γνώση απέναντι στη δύναμη και συχνά εικονίζεται με φόντο ρο[ϊ]διές ή ανάμεσα σε δύο στήλες, μπροστά στον Ναό του Σολομώντα, οι οποίες στήλες φέρουν τα γράμματα B και J που αντιστοιχούν στη λέξη Booz (Κατόρθωσις) και Jahin (Ισχύς). (Βλ. Βασιλειών Γ΄ 7,7).

Απροσδόκητο σύμμαχο περί λεξικών θα βρούμε όμως και στο πρόσωπο του Κωστή Παλαμά ο οποίος το 1892, στο ενθουσιώδες άρθρο του «Ερευνάτε τα λεξικά», καταφεύγει δτην επανάληψη του [;] φιλοσόφου: «Αι λέξεις είναι εικόνες, το Λεξικόν είναι το Σύμπαν κατ’ αλφαβητικήν τάξιν».

Από το εύχρηστο Λεξικό των Συμβόλων των Chevalier και Gheerbrant μαθαίνουμε ότι, κατά τον Μοχουντίν Ιμπν-Αραμπί, «Το σύμπαν είναι ένα τεράστιο βιβλίο», αφορισμός που θα μας οδηγήσει βέβαια εύκολα στον Μπόρχες, ο οποίος προεξέτεινε την ιδέα: Έτσι, «Το σύμπαν, που άλλοι το αποκαλούν Η Βιβλιοθήκη…» συμπυκνώθηκε τόσο ώστε κατέληξε σε μια μορφή ορατής αντιύλης, στο μη-βιβλίο: Ένα βιβλίο άπειρο σαν την άμμο.

Ιμπν Αλ-Αραμπί
Ιμπν Αλ-Αραμπί

Ένας κάτοικος του Σείριου, λέει ο Βολταίρος, υποσχέθηκε στους ανθρώπους να τους γράψει ένα ωραίο φιλοσοφικό βιβλίο, όπου θα συνόψιζε με κάθε λεπτομέρεια την ουσία των πραγμάτων. Και πριν φύγει για τον πλανήτη του, τους το παρέδωσε. Οι φιλόσοφοι το πήγαν στην Ακαδημία Επιστημών των Παρισίων αλλά, όταν το άνοιξαν, είδαν πως το βιβλίο ήταν λευκό, απ’ την αρχή ως το τέλος, όπως κάποιες παρωδίες βιβλίων που κυκλοφορούν στις μέρες μας με λευκά φύλλα και πομπώδεις τίτλους οι οποίοι αναγγέλλουν ότι περικλείουν τη σκέψη διαφόρων ιδιοφυών Αμερικανών προέδρων. Εν τέλει, όπως θα περίμενε κανείς, ο γραμματέας της Ακαδημίας είπε: «Ε, καλά, εγώ το είχα υποψιαστεί!»

Με κάποια ευκινησία θα μπορούσαμε, παραφράζοντας τον Ντα Βίντσι, να υπογραμμίσουμε τη φράση του: «Θα κάνω αυτό το βιβλίο από τους ίσκιους…» στοιχειοθετώντας κατ’ όναρ τα κεφάλαια των Βιβλίων της Σκιάς.

* * *

Érik Desmazières

Εικόνα εξωφύλλου: Érik Desmazières, η βιβλιοθήκη της Βαβέλ

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Τσακνιάς

Εδώ άλλες Ιστορίες ανάγνωσης

Το dim/art στο Facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.