Μπορείτε να σχεδιάσετε κάτι που να το καταλαβαίνει η μάνα σας;

Μάι. 18, 2015

—

Μια άλλη ανάγνωση (εξίσου ανησυχητική)

—του Αλέξανδρου Χαρκιολάκη* για τη στήλη Παροράματα και ημαρτημένα—

Τις τελευταίες μέρες είδα πολλές αναφορές στη περίφημη φράση του υπουργού Νίκου Ξυδάκη περί μοντερνισμού. Ο υπουργός, σε μια αποστροφή του λόγου του σε μια συζήτηση στρογγυλής τραπέζης που διοργανώθηκε από τη Περιφέρεια Αττικής με την ευκαιρία της έκθεσης «Τέχνη και Πολιτική», είπε πάνω-κάτω αυτό: «Θέλω να επιστήσω την προσοχή των καλλιτεχνών για να θέσουν ζητήματα που εξαφάνισε ο μοντερνισμός: την αναπαράσταση, την αφήγηση και το κάλλος. Μπορείτε να σχεδιάσετε κάτι που να το καταλαβαίνει η μάνα σας και ο κάθε αμύητος ώστε να μη χρειάζεται τα συνοδευτικά κείμενα του κάθε παρατρεχάμενου επιμελητή;» Όπως εκφέρεται η συγκεκριμένη φράση ακούγεται τρομαχτική, βαριά, δύσκολη να τη χωνέψει ο καθένας όταν βγαίνει από τα χείλη ενός υπουργού πολιτισμού. Η πραγματικότητα βέβαια είναι ότι κάτι ανάλογο, με περίπου ίδια λόγια, είχε γράψει όσο ακόμη δημοσιογραφούσε ο κύριος Ξυδάκης. Το είχε συμπεριλάβει σε ένα κείμενό του στις 25/09/2005 κι εκεί λέει: «Προβάλλω μια εκτίμησή μου, μάλλον μια αίσθηση: Οι καλλιτέχνες πρέπει να ξαναθέσουν ζητήματα που θεώρησε ληγμένα ο μοντερνισμός: την αναπαράσταση, την αφήγηση, το κάλλος, το έμμορφο» και λίγο παρακάτω «Μπορείτε, βρε παιδιά, να κάνετε κάτι που να το καταλάβει ο «αμύητος» φίλος σας, η μάνα σας ακόμη; Χωρίς να είναι αναγκασμένοι να διαβάσουν ένα κατεβατό του κιουρέιτορ ή να είναι συνδρομητές του Frieze; Αυτό είναι ποπ…». Σε κάθε περίπτωση θα πρότεινα στον αναγνώστη να διαβάσει το κείμενο του 2005 για να έχει καλύτερη άποψη αλλά για να είμαι δίκαιος εξαρχής λέω ότι η φράση δεν είναι τόσο ειδεχθής όταν τη διαβάζεις στο κείμενο της Καθημερινής. Σε αρκετούς μάλιστα μπορεί και να αρέσει.

Κάποιοι από τους αναγνώστες ίσως πιστέψουν ότι προσπαθώ να βγάλω «λάδι» τον υπουργό γι’ αυτό που είπε καθώς οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι η φράση που αναπαράχθηκε από το παλαιότερο κείμενο της Καθημερινής και το context του άρθρου δεν έχουν την ίδια βαρύτητα με τη φράση όπως απομονώθηκε από τον Τύπο κι όσους τη σχολίασαν. ΌΜΩΣ —κι εδώ ξεκινούν τα προβλήματα (που ουσιαστικά αφορούν προβλήματα που έχει εν γένει η σημερινή κυβέρνηση σε όλους τους κλάδους της)— όταν γίνεσαι υπουργός πρέπει να αντιληφθείς ότι απεκδύεσαι τον μανδύα του ιδιώτη που μπορεί να αρθρογραφεί, που έχει αισθητικές απόψεις και πασχίζει μέσω των επιχειρημάτων του να πείσει τους αναγνώστες ή τους συνομιλητές του. Ο υπουργός είναι εκεί για να διαχειρίζεται μια πραγματικότητα (ζοφερή αυτή την εποχή) κι όχι να μας εκθέτει τους ιδεαλισμούς του. Είναι ξεκάθαρο από τη παραπάνω φράση ότι ο Ν.Ξ. δεν έχει αντιληφθεί ποια ακριβώς βαρύτητα έχει ο λόγος του ως υπουργού. Δεν έχει αντιληφεί πως ό,τι λέει (ή ό,τι κάνει) έχει άμεσο αντίκτυπο στον τομέα του. Ο συγκεκριμένος νομίζει ότι αρθρογραφεί ακόμη στην εφημερίδα, άλλοι νυν υπουργοί νομίζουν ότι είναι ακόμη στα έδρανα της αντιπολίτευσης ή στο χώρο της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς. Το παιχνίδι φυσικά δεν παίζεται έτσι.

Τώρα, όσον αφορά την ουσία της φράσης του Ν.Ξ. πολλά μπορούν να ειπωθούν. Κάποια έχουν ειπωθεί από φίλους στα social media, άλλα ήταν ήπια άλλα δεν ήταν και τόσο ευγενικά. Θα περιοριστώ να πω ότι για να υπάρχει η ανάγκη επιμελητών εκθέσεων μάλλον κάποιο ρόλο θα παίζουν. Κάποιοι θα είναι καλοί, κάποιοι θα είναι κακοί, η αγορά είναι ελεύθερη (κακές λέξεις ε;) και ο καθένας κρίνεται για το έργο του. Η εμμονή της απλοποίησης και της απλοϊκότητας ήταν πάντα ένα ζήτημα που ενέκυπτε όταν υπήρχαν λαοπρόβλητες κυβερνήσεις: απλά πράγματα να τα καταλαβαίνει ο λαός, η λαϊκή τέχνη είναι η μόνη αληθινή κι άλλα τέτοια ωραία πατριωτικά. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι η Τέχνη δεν έχει μία και μόνη έκφανση, είναι πολυπρόσωπη, πολυσήμαντη και γι’ αυτό ωραία, αποδοτική και πολλαπλώς ευεργετική. Στον Ν.Ξ. προφανώς δεν αρέσει η μοντέρνα αφηρημένη τέχνη (το θέτω εξαιρετικά απλοϊκά) σε άλλους αρέσει, για παράδειγμα το κίνημα Fluxus δεν πρέπει να είναι και το πλέον αγαπημένο του υπουργού. Προσωπικά μιλώντας μπορώ να διαβεβαιώσω ότι έχω πλουτίσει φιλοσοφικά διαβάζοντας κείμενα συνθετών, εικαστικών, συγγραφέων, επιμελητών κι άλλων που θέτουν βασικά ζητήματα τέχνης στον κεντρικό τους πυρήνα και κάνουν αυτή τη «δύσκολη» Τέχνη. Πρόκειται γι’ αυτά τα κείμενα που ο υπουργός δεν θα ήθελε να υπάρχουν ή να υπάρχουν ίσως μόνο ως συνοδευτικά αλλά όχι απαραίτητα για τη βαθύτερη κατανόηση ενός έργου τέχνης. Η ζωή όμως είναι πολύπλοκη και γίνεται πολυπλοκότερη — έτσι γίνεται και με την Τέχνη. Όταν οι επιλογές σου αυξάνονται (και το οφείλουμε στο δυτικό τρόπο ζωής μας αυτό), τόσες θα πρέπει να είναι και οι αποφάσεις που θα πάρεις. Λίγο δύσκολο στην αρχή για πολλούς που έχουν συνηθίσει να τους λένε τι είναι το ωραίο, το «έμμορφο», αλλά τελικά απαραίτητο για να πάει ο κόσμος ένα βήμα παρακάτω. Πάντοτε βέβαια θα είναι θέμα ιδεοληψίας και ρόλων.

Εικόνα εξωφύλλου: ©Halil Altindere, My mother likes fluxus, because fluxus is anti-art

* Ο Αλέξανδρος Χαρκιολάκης είναι μουσικολόγος, διευθυντής της μουσικής βιβλιοθήκης Erol Ucer και λέκτορας ιστορικής μουσικολογίας στο MIAM – Istanbul Technical University

* * *