Home

Το εργαστήριο του Φλωμπέρ: ο επιστολογράφος πίσω από τον συγγραφέα

—της Ελένης Κοσμά και του Στέργιου Μήτα—

Ο Γκυστάβ Φλωμπέρ γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 12 Δεκεμβρίου 1821

Στο φύλλο της 14ης Μαρτίου 2008 του Times Literary Supplement (TLS), ο 12351146_10154398015068696_1739103002_nπεζογράφος και κριτικός Τζούλιαν Μπαρνς «αποσφραγίζει» τον πέμπτο και καταληκτήριο τόμο της συγκεντρωμένης αλληλογραφίας του Φλωμπέρ (Gustave Flaubert, Correspondance V: Janvier 1876 – Mai 1880, Edited by Jean Bruneau and Yvan Leclerc, Gallimard). Είναι η εποχή που, σύμφωνα πάντα με τον Μπαρνς, ο συγγραφέας φέρει βαρέως τα εύσημά του, απεκδύεται τις λογοτεχνικές ετικέτες και εξαπατά (κατά περίπτωση) ερωμένες και βιογράφους.

Madame_Bovary_1857_(hi-res)Ήδη η επιτυχία της Μαντάμ Μποβαρύ έχει επισκιάσει ασφυκτικά την κριτική αποδοχή των κατοπινών του βιβλίων («σε διαβεβαιώνω, αν μπορούσα να αντέξω οικονομικά, θα το απέσυρα από το πιεστήριο», γράφει ο ίδιος σε μια επιστολή). Ακόμη χειρότερα, θεωρεί ότι η λογοτεχνική ιστορία αρχίζει να στερεοποιείται γύρω του: ο καλλιτεχνικός κόσμος εποικίζεται ενοχλητικά από σχολές και –ισμούς («μια παρέα παλιάτσων που έπεισαν τους εαυτούς τους –και προσπαθούν να πείσουν και μας– ότι ανακάλυψαν τη Μεσόγειο») και ο ίδιος αγωνίζεται πεισματικά να κρατηθεί στα περιθώρια της δημοσιότητας. «Το να δίνεις στο κοινό λεπτομέρειες για τον εαυτό σου», γράφει έξι μήνες προτού πεθάνει, «είναι ένας μπουρζουάδικος πειρασμός στον οποίο πάντοτε αντιστάθηκα». «Δεν έχω βιογραφία», ήταν το διαρκές του μότο απέναντι στην ευγενή αδιακρισία του βιογράφου. Και όμως: η υστεροφημία δεν αντιμετωπίζεται τόσο εύκολα.

Gustave_Flaubert_youngΟ Φλωμπέρ γεννιέται στη Ρουέν το 1821. Τα παραγωγικά χρόνια του Φλωμπέρ συνδέονται με τη μετάβαση από το παράδειγμα του Ρομαντισμού στο νέο παράδειγμα του Ρεαλισμού, που έρχεται ως απότοκο της αστικοποίησης και της ραγδαίας εκβιομηχάνισης της εποχής, αλλά και των κινημάτων που κορυφώνονται με την παρισινή Επανάσταση του 1848, την οποία ο συγγραφέας παρακολουθεί από κοντά, αλλά αμέτοχος. Τα επακόλουθα της επανάστασης του ’48 (το πραξικόπημα του Ναπολέοντα Βοναπάρτη και η ανακήρυξη της Δεύτερης Αυτοκρατορίας), αλλά και νωρίτερα μία προσωπική κρίση του συγγραφέα που συνδέεται με ένα επιλητικό επεισόδιο (το 1844), οδηγούν τον Φλωμπέρ σε μιας μορφής αυτοεξορία στο Κρουασέ, η οποία θα διαρκέσει, με κάποια διαλείμματα, μέχρι και το τέλος της ζωής του.

αρχείο λήψης

Η Αλληλογραφία του Φλωμπέρ είναι ένα πρόσφορο σώμα κειμένων, στον βαθμό ακριβώς που αποτελεί ένα «πάρεργο», για να ταξινομήσουμε τα «ίχνη» των αναζητήσεων, των μελημάτων και των διεκδικήσεών του, σε θεωρητικό πλέον επίπεδο. Ο Φλωμπέρ δεν παραλείπει σε αυτές τις ύστερες επιστολές να εκθέτει διαρκώς τη σωματική του κατάρρευση. Υποφέρει (μεταξύ άλλων) από λουμπάγκο, βλεφαρίτιδα καθώς και από το μόνιμο καθιστικό δαιμόνιο του συγγραφέα: τις αιμορροΐδες. Τα νεύρα του, ωστόσο, παραμένουν το κύριο πρόβλημα. Το 1879, ο τοπικός γιατρός τον αποκαλεί πειραχτικά «ένα μεγάλο υστερικό κορίτσι» –κρίση που αναπάντεχα κυκλώνει μια πρότερη διάγνωση, του συναδέλφου δρ. Χάρντυ, πέντε χρόνια νωρίτερα («ένα υστερικό μεγάλο κορίτσι»).

huneker_fac_flaubert_letter02

Προτείνεται εν γένει στη φλωμπερική βιβλιογραφία μια τομή κάπου στο έτος 1844, όταν ο συγγραφέας παθαίνει την πρώτη του νευρική (επιληπτική) κρίση. Σε ποιον βαθμό αυτή η κάπως βίαιη παρεμβολή ενός βιογραφικού γεγονότος δικαιολογεί τη διχοτόμηση του έργου του, μένει προς συζήτηση. Αυτό που όμως πρέπει να τονίσουμε είναι ότι μολονότι είναι σίγουρο ότι η πορεία της υγείας του επηρεάζει το συγγραφικό του έργο, ο ίδιος αρνείται να εξαντλήσει την καλλιτεχνική δραστηριότητα σε μία νευρική πάθηση. Γράφει σε ένα πρώιμο γράμμα προς τη φίλη και ερωμένη του, Λουίζ Κολέ: «“Τα νεύρα, ο μαγνητισμός, αυτό είναι ποίηση.” Αλλά όχι, έχει μια πιο γαλήνια βάση. Αν έφτανε να έχει κανείς ευαίσθητα νεύρα για να είναι ποιητής, θα άξιζα περισσότερο από τον Σαίξπηρ κι από τον Όμηρο, για τον οποίο έχω την εντύπωση ότι υπήρξε άνθρωπος ελάχιστα νευρικός. Αυτή η σύγχυση είναι ιεροσυλία. […] Η Ποίηση δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση αναπηρία του πνεύματος, ενώ αυτές οι ευαισθησίες των νεύρων, ναι. Αυτή η ικανότητα να αισθάνεται κανείς στο έπακρο είναι αδυναμία. Εξηγούμαι. Αν είχα πιο γερό κεφάλι, δεν θα είχα καθόλου αρρωστήσει για να σπουδάσω νομικά και δεν θα έπληττα. […] Η στενοχώρια, αντί να μείνει στο κρανίο μου, κύλησε στα μέλη μου και τα έκανε να συσπώνται. Επρόκειτο για απόκλιση».

Η άποψη που σκιαγραφείται εδώ είναι στις αφετηρίες της θετικιστική: πρόκειται για μια συνειδητή επανανάγνωση και, σε τελική ανάλυση, επανεγγραφή της καλλιτεχνικής δραστηριότητας στον ποικιλόχρωμο καμβά της επιστήμης (και ιδιαίτερα της νευρολογίας), επισημαίνοντας όμως με σαφήνεια τη χωροταξική οριοθέτηση των δύο. Είναι, με λίγα λόγια, χαρακτηριστικό του καλλιτέχνη που αποκλίνει να μην μπορεί να συγκρατήσει «τις ευαισθησίες των νεύρων του» και η «στενοχώρια» του, «αντί να μένει στο κρανίο», να κυλάει «στα μέλη του και να τα κάνει να συσπώνται», αλλά αυτό δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι η αιτία της τέχνης: ούτε τη δικαιώνει ούτε τη δικαιολογεί. Είναι απλώς μιαν απόκλιση. Εδώ ακούμε καθαρά μια πολεμική στο παράδειγμα του ρομαντικού ευαίσθητου καλλιτέχνη, ο οποίος θρέφει την τέχνη του από την ατροφία των νεύρων του. Όμως «το πάθος δεν φτιάχνει τους στίχους. Όσο περισσότερο προσωπικός γίνεσαι τόσο και αδύναμος». Πρόκειται, λοιπόν, για μια λογοτεχνική ιστορία διαρκών συγκρούσεων, όχι μόνον με το εξωτερικό περιβάλλον, αλλά και σε αυτόν ακόμη τον «μέσα τόπο»: μια διαρκή πάλη της προσωπικής βούλησης με την ιδιοσυγκρασία και τη φύση και ο ίδιος γνωρίζει πολύ καλά πως «το να προσπαθήσει κανείς να αλλάξει τη φύση θα ισοδυναμούσε με πραγματική καταστροφή».

αρχείο λήψης (1)

Έχουμε ήδη αρκετά καθαρά το περίγραμμα της εικόνας του καλλιτέχνη Φλωμπέρ. Η νευρική ασθένεια και ο τρόπος διαχείρισής της, η επιλογή της απομόνωσης και η δικαιολόγησή της, η θέση που επιφυλάσσει για τον εαυτό του σε σχέση με την κοινωνία (ταυτόχρονα μέσα και έξω από αυτήν), είναι ο τρόπος του να είναι συγγραφέας, ο τρόπος του να διαχειρίζεται τον σωματικό και ψυχικό πόνο, σε τελική ανάλυση, ο τρόπος του να διαχειρίζεται, αλλά και να κατασκευάζει την απόκλιση. Η συγγραφική διαδικασία είναι ακριβώς ένας τρόπος διαχείρισης της απόκλισης, αλλά και αυτή η ίδια η δικαίωση της απόκλισης, η δικαίωση του πόνου. Ο συγγραφέας είναι την ίδια στιγμή και καταραμένος και προικισμένος. Για την ακρίβεια αυτή του η «κατάρα» είναι η ίδια του η «προίκα», η πλεονεκτική του θέση σε σχέση με τους άλλους, που του υπαγορεύει, ασφαλώς, και μια πλεονεκτική θέαση: «Ο συγγραφέας στο έργο του πρέπει να είναι όπως ο Θεός μέσα στο σύμπαν, πανταχού παρών και πανταχού αόρατος». Στο πρώιμο κείμενο «Αναμνήσεις, σημειώσεις και μύχιες σκέψεις» σημειώνει: «Αν θέλετε να είστε Θεός γίνετε ποιητής, αν θέλετε να είστε άνθρωπος ωφέλιμος, γίνετε χημικός μηχανικός, λούστρος».

17469785655Τα ύστερα γράμματα αποκαλύπτουν (και οξύνουν στο έπακρο) την αυτοαντίληψη αυτή του Φλωμπέρ. Επανειλημμένα αναφέρεται στον εαυτό του σαν τον «τελευταίο των Πατέρων της Εκκλησίας». Και η πραγματική του εκκλησία, όπως πάντα, είναι η «πανίερη λογοτεχνία», της οποίας (αυτό)αναγνωρίζεται ως αρχιεπίσκοπος, καρδινάλιος και πάπας. Αυτή η εικόνα του επίλεκτου καλλιτέχνη ασφαλώς δεν είναι καινούρια˙ ήταν σχεδόν κοινός τόπος ανάμεσα στους γάλλους στοχαστές του 19ου αιώνα, οι οποίοι, όπως σημειώνει η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, «ύμνησαν τον θρίαμβο της επιστημονικής σκέψης, όμως παράλληλα πίστευαν ότι η επιστήμη –πολύ διαφορετική από αυτήν που έχουμε εμείς σήμερα υπόψη μας– πρέπει να αντικαταστήσει την επίσημη θρησκεία» (Νέα Εστία, Οκτώβριος 2004). Είδαμε ότι ο συγγραφέας στο κοσμοθεωρητικό πλάνο του Φλωμπέρ ταυτίζεται, ή καλύτερα, αντικαθιστά, τον Θεό και αυτή η αντικατάσταση τού υπαγορεύει και μια συγκεκριμένη σχέση με την κοινωνία που τον περιέχει. Ο καλλιτέχνης κινείται προς την κοινωνία και ενάντια σε αυτήν.

Gustave-Flaubert-001Η σχέση του Φλωμπέρ με την αστική κοινωνία της εποχής του είναι βαθιά ειρωνική. Αυτό το βλέπουμε πολύ εύκολα στο Λεξικό των κοινών τόπων και μπορούμε το δίχως άλλο να το ανιχνεύσουμε στο σύνολο σχεδόν της επιστολογραφίας. Στα γράμματα παρελαύνουν (και κατονομάζονται ως τέτοιες) ποικίλες «βιομηχανίες απόγνωσης»: η δημοκρατία, η ηθική τάξη, η μπουρζουαζία, οι κάτοικοι της Ρουέν, η ηλιθιότητα («υπάρχει ένα μόνο έγκλημα: η ηλιθιότητα»), η δημοσιογραφία, οι εκδότες, η εικονογράφηση των βιβλίων και των λογοτεχνικών περιοδικών. Ο συγγραφέας γελάει παρατηρώντας τους αστούς συμπολίτες του, αλλά αυτό το γέλιο είναι βαθιά ειρωνικό, δηλαδή διττό, για να θυμηθούμε τον Μπωντλαίρ: βρίσκεται και ο ίδιος μέσα σε αυτό που του προκαλεί το γέλιο, και αυτή η σύγκρουση (ο «διχασμός») κυκλώνει αποφασιστικά την εικόνα του ως καλλιτέχνη. Μπορούμε, λοιπόν, να παραλληλίσουμε αυτόν τον καλλιτέχνη με τον άνθρωπο που γελάει παρατηρώντας και εντέλει, αφηγούμενος– την ίδια του την πτώση.

Μια πρώτη μορφή του κειμένου αυτού δημοσιεύτηκε στο Εντευκτήριο, τ. 82, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2008.

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

 

One thought on “«Το πάθος δεν φτιάχνει τους στίχους»

  1. Παράθεμα: «Το πάθος δεν φτιάχνει τους στίχους» | Μεταρρύθμιση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s