Για την τιμή της Κριστίν

Μικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας

—του Γιώργου Θεοχάρη—

Η Christine LaddFranklin (1847-1930) ήταν Αμερικανίδα ψυχολόγος, μαθηματικός και λογικολόγος. Το σχετικά άγνωστο όνομά της μνημονεύεται κυρίως σε σχέση με το ανέκδοτο που αποτελεί την αιτία του σημερινού σημειώματος, γεγονός που ασφαλώς την αδικεί, γιατί θα έπρεπε να τη θυμόμαστε για πολλά περισσότερα.

01

Η Christine γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Windsor του Connecticut. Η μητέρα και η θεία της, παθιασμένες σουφραζέτες οι οποίες πίστευαν ότι οι γυναίκες έχουν κάθε δικαίωμα να διεκδικούν τις θέσεις που η κοινωνία παραδοσιακά θεωρούσε προνόμιο των ανδρών, συνήθιζαν να παίρνουν μαζί τους τη μικρή σε διαλέξεις και συγκεντρώσεις για τα δικαιώματα των γυναικών. Το πάθος τους μεταβιβάστηκε και στην Christine, όχι μόνο στα λόγια αλλά έμπρακτα.

02

Η μητέρα της πέθανε το 1860 από πνευμονία και δυο χρόνια αργότερα ο πατέρας της ξαναπαντρεύτηκε. Η δεκαπεντάχρονη Christine εκδήλωσε την επιθυμία να συνεχίζει τις σπουδές της και μετά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ο πατέρας της τής έκανε το χατίρι και το 1863 την έγραψε στη Welshing Academy, μια σχολή που προετοίμαζε αγόρια και κορίτσια για τα κορυφαία κολέγια της εποχής. Δυο χρόνια αργότερα, αποφοίτησε με άριστα, πρώτη στη χρονιά της. Με δεδομένες τις επιδόσεις της, προσπάθησε να πείσει τον πατέρα της να την αφήσει να πάει στο Vassar College (περίβλεπτο κολέγιο θηλέων –μέχρι το 1969!– που τότε είχε μόλις ιδρυθεί) για να συνεχίσει τις σπουδές της, αλλά η οικογένειά της ήταν ανένδοτη: η κολεγιακή μόρφωση ήταν περιττή για τις γυναίκες, χώρια που μετά το πέρας των σπουδών της η Christine θα ήταν πολύ μεγάλη για να παντρευτεί· δηλαδή, οι σπουδές θα την εμπόδιζαν να εκπληρώσει τον αδιαμφισβήτητο προορισμό της ως γυναίκα: να παντρευτεί, να κάνει παιδιά και να τα μεγαλώσει. Τελεία και παύλα. Η Christine όμως το έβλεπε αλλιώς το πράγμα (και στον καιρό της αυτό ήταν εξόχως επαναστατικό): ήθελε να σπουδάσει. (Τώρα να βάλετε τελεία και παύλα!) Έπιασε, λοιπόν, τον πατέρα της στο μονότερμα. Ανάμεσα στα άλλα επιχειρήματα που επικαλέστηκε ήταν και το ότι δεν ήταν αρκετά όμορφη για να βρει άντρα, χώρια που υπήρχε και έλλειψη αντρών λόγω του εμφύλιου. Με τα πολλά, τον έπεισε και την έστειλε στο κολέγιο.

Christine-Ladd-Franklinprofile

Γράφτηκε στο Vassar το 1866, με λεφτά δανεικά από τη θεία της. Κατά καιρούς δούλευε και ως δασκάλα σε δημοτικό για να τα φέρνει βόλτα. Στο κολέγιο γνώρισε την αστρονόμο Maria Mitchell, την πρώτη γυναίκα που ανακάλυψε έναν καινούργιο κομήτη χρησιμοποιώντας τηλεσκόπιο, επίσης γνωστή σουφραζέτα, από την οποία επηρεάστηκε πολύ και κόλλησε το πάθος της για τη φυσική και τα μαθηματικά. Η φυσική, όμως, ήταν απαγορευμένη για την Christine, γιατί κατά τον 19ο αιώνα δεν επιτρεπόταν στις γυναίκες να μπαίνουν σε εργαστήρια, οπότε της έμεναν τα μαθηματικά. Πολύ αργότερα δήλωσε ότι αν την είχαν αφήσει τότε που έπρεπε, σίγουρα θα είχε προτιμήσει να σπουδάσει φυσική.

20120815-astronomy-mitchellwithtelescope-BODY

Maria Mitchell, Special Collections, Vassar College Libraries, Poughkeepsie, NY.

Αποφοίτησε το 1869 και βρήκε δουλειά ως καθηγήτρια σε γυμνάσιο στη Washington της Pennsylvania. Παράλληλα, άρχισε να δημοσιεύει άρθρα επί μαθηματικών προβλημάτων σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά (η πρώτη γυναίκα που δημοσίευσε στο Analyst). Κάποιες εργασίες της έπεσαν στην αντίληψη του James J. Sylvester, ενός Άγγλου μαθηματικού, ο οποίος τη βοήθησε να συνεχίσει τις σπουδές της στο Johns Hopkins University (επίσης περίβλεπτο πανεπιστήμιο – αρρένων, όμως), στο οποίο έγινε δεκτή εξαιτίας μιας παρεξήγησης: στην αίτησή της υπέγραφε ως “C. Ladd” και τη δέχτηκαν ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια χωρίς να συνειδητοποιήσουν ότι ήταν γυναίκα! Όταν το πήραν χαμπάρι, θέλησαν να απορρίψουν την αίτηση εκ των υστέρων, αλλά ο Sylvester επέμεινε ότι την ήθελε φοιτήτριά του πάση θυσία, και τελικά τη δέχτηκαν με βαριά καρδιά. Έμεινε εκεί τρία χρόνια, από το 1878 έως το 1881, διάστημα στο οποίο το όνομά της δεν εμφανίστηκε ποτέ σε επίσημο έγγραφο του πανεπιστήμιου, από φόβο μήπως κάτι τέτοιο θα δημιουργούσε προηγούμενο (και θα πλάκωναν κι άλλες γυναίκες – τα ύστερα του κόσμου!).

Η Christine αποτελούσε μία ενοχλητική εξαίρεση για το Johns Hopkins. Στην αρχή της επέτρεπαν να παρακολουθεί μόνο τα μαθήματα του Sylvester. Στην πορεία όμως, βλέποντας ότι εκτός από γυναίκα ήταν και πολλά υποσχόμενη μαθηματικός, την άφησαν να παρακολουθήσει και άλλους καθηγητές· μέχρι και υποτροφία της έδωσαν. (Όλα αυτά μας δείχνουν κάτι για το πώς λειτουργεί το εκπαιδευτικό σύστημα στην Αμερική – αλλά αυτή είναι άλλη ιστορία.) Το 1879-80 πήρε μαθήματα του Charles Sanders Peirce, του πρώτου Αμερικανού πειραματικού ψυχολόγου. Η διατριβή της είχε τίτλο On the Algebra of Logic και επιβλέποντα καθηγητή τον Peirce. Έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα, η Christine Ladd έγινε η πρώτη γυναίκα που σπούδασε ψυχολογία, μαθηματικά και λογική. Ήταν επίσης η πρώτη γυναίκα που πήρε Ph.D. στα μαθηματικά και τη λογική. Μόνο που δεν το πήρε αμέσως. Μολονότι ολοκλήρωσε τις σπουδές της επί διδακτορία με απόλυτη επιτυχία, πτυχίο δεν πήρε, γιατί το Hopkins (είπαμε!) δεν δεχόταν γυναίκες, άρα ούτε τίτλο σπουδών μπορούσαν να της απονείμουν. Πάλι καλά που διόρθωσαν αυτή την απίστευτη αδικία το 1926, απονέμοντάς της, όταν ήταν πια 79 χρονών, το διδακτορικό που της χρωστούσαν επί 45 χρόνια.

Στο πανεπιστήμιο γνώρισε τον μαθηματικό και υποψήφιο διδάκτορα Fabian Franklin, με τον οποίο παντρεύτηκαν και απόκτησαν δύο παιδιά· το ένα πέθανε σε βρεφική ηλικία, αλλά το άλλο, η Margaret, έζησε για να γίνει διαπρεπές μέλος του κινήματος για τα δικαιώματα των γυναικών. (Λογικό.)

fabianfranklinnewspapersmall

Fabian Franklin

Η συνεισφορά της Christine LaddFranklin σε όλα τα γνωστικά πεδία με τα οποία ασχολήθηκε (καθώς και στον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών, όπου είχε ενεργή ανάμιξη μέχρι το τέλος της ζωής της) ήταν σημαντική. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει η εξελικτική θεωρία της για την πρόσληψη των χρωμάτων. Αλλά και στη λογική η συνεισφορά της ήταν σπουδαία, παρόλο που εκεί έμεινε στη σκιά του Peirce. Συνολικά, η γυναίκα τα πήγε περίφημα – και αν σκεφτούμε τι τράβηξε μέχρι να την αφήσουν να δουλέψει απερίσπαστη, η περίπτωσή της είναι, εκτός από αξιόλογη, και αξιοθαύμαστη. Respect!

Τούτων λεχθέντων, ας δούμε τώρα ποιος είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο η Christine LaddFranklin μνημονεύεται στις μέρες μας. Δυστυχώς, δεν είναι η επιστημονική της πορεία, ούτε η ζωή της, η οποία ευλόγως έχει τη θέση της στην ιστορία της γυναικείας χειραφέτησης, αλλά ένα γράμμα που έστειλε κάποτε στον διάσημο μαθηματικό, λογικολόγο, φιλόσοφο, ιστορικό, συγγραφέα, ακτιβιστή και καθηγητή (ουφ!) Bertrand Russell (1872-1970). Πριν από αυτό, όμως, θα πρέπει να γίνει μια ευσύνοπτη αναφορά στον σολιψισμό, το φιλοσοφικό δόγμα που ασπαζόταν η Christine LaddFranklin.

Ο σολιψισμός (ετυμ. από λατ. solus ipse = ο εαυτός μόνος) ή εγωμονισμός ή ακραίος υποκειμενισμός είναι μία ιδεαλιστική υποκειμενική θεωρία, σύμφωνα με την οποία δεν υπάρχει τίποτε άλλο στον κόσμο εκτός από το υποκείμενο – τον άνθρωπο και τη συνείδησή του. Τα πάντα μέσα στο σύμπαν, των άλλων ανθρώπων συμπεριλαμβανομένων, δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα, αλλά μόνο στη συνείδηση του υποκειμένου, και η ύπαρξή τους δεν είναι παρά παράγωγα της συνείδησής του. Έτσι, το υποκειμενικό Εγώ, μαζί με το συνειδησιακό του περιεχόμενο, γίνεται το μοναδικό ον στην πλάση, ενώ όλα τα άλλα Εγώ είναι απλά ιδέες του “δικού μου και μόνου Εγώ”. Ο σολιψιστής θεωρεί τις παραστάσεις αυθαίρετες και κενές από κάθε περιεχόμενο αφού δεν αντιστοιχούν σε αντικειμενικές πραγματικότητες· ενώ παραδέχεται τη μοναδικότητα του ανθρώπινου υποκειμένου, αρνείται τη σωματικότητά του και το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει.

Πριν βιαστεί κανείς να γελάσει με τη γελοιότητα της θεωρίας αυτής, καλό είναι να ξέρει ότι φιλοσοφικά είναι αδύνατον να αντικρουστεί: ό,τι επιχείρημα και να σκεφτεί κανείς εναντίον του σολιψισμού, ο σολιψιστής θα το αποκρούσει ως κατασκευή του δικού του νου! Το πλήρες αδιέξοδο.

206726.main

Ο Russell, αφού πρώτα πάλεψε ματαίως να αντικρούσει τον σολιψισμό, το έριξε στα ανέκδοτα. Γράφει στο Human Knowledge. Its Scope and Limitsi (1948):

«Κατά του σολιψισμού, θα πρέπει καταρχάς να ειπωθεί πως είναι ψυχολογικά αδύνατον να τον πιστέψει κανείς, και στην πραγματικότητα απορρίπτεται ακόμη και από εκείνους που προτίθενται να τον αποδεχτούν. Έλαβα κάποτε μία επιστολή από μία διαπρεπή λογικολόγο, την κυρία Christine LaddFranklin, η οποία μου έγραφε ότι ήταν σολιψίστρια, και ήταν έκπληκτη από το γεγονός ότι δεν υπήρχαν άλλοι [σολιψιστές]. Προερχόμενη από μία λογικολόγο και σολιψίστρια, η έκπληξη της με εξέπληξε».

Ναι, ακούγεται αστείο. Είναι όμως;

The_Pick_120112

Bertrand Russell

Δεν έχουμε πρόσβαση στην επιστολή, έτσι δεν ξέρουμε τι ακριβώς είχε γράψει η Christine Ladd-Franklin. Το βιβλίο του Russell όπου γίνεται η αναφορά στο όνομά της κυκλοφόρησε 18 χρόνια μετά τον θάνατό της, άρα δεν μπορούσε εκ των πραγμάτων να υπερασπιστεί τον εαυτό της. (Αυτό από μόνο του καταγράφεται ως απρέπεια, για να το θέσω ήπια, εκ μέρους του Russell.)

Ο σολιψισμός προκαλούσε (και προκαλεί) πονοκέφαλο στους φιλόσοφους, ό,τι κι αν έλεγε χαριτολογώντας ο Russell. Έπειτα, είναι και ο Ludwig Wittgenstein, ο οποίος στο Tractatus, προς το τέλος της εξαιρετικά πυκνής ομάδας προτάσεων §5.6, γράφει: «Βλέπουμε εδώ ότι ο σολιψισμός, αν τον τηρήσουμε αυστηρά, συμπίπτει με τον καθαρό ρεαλισμό. Το εγώ του σολιψισμού ρικνώνεται σε ένα μη εκτατό σημείο και απομένει η πραγματικότητα που είναι συντεταγμένη στο σημείο αυτό»ii (§5.64), περιπλέκοντας έτσι τα πράγματα ακόμα περισσότερο. (Για την ομάδα §5.6 έχουν γραφτεί τόμοι, συνεπώς ούτε που διανοούμαι να μπω στη συζήτηση μέσα σε μια ταπεινή παρένθεση. Το θέμα σηκώνει ολόκληρη διατριβή – είναι το θέμα αρκετών διατριβών!)

217mag400_poets_wittgenstein

Ludwig Wittgenstein

Σε κάθε περίπτωση, η Ladd-Franklin δεν άξιζε τέτοια τύχη: να αναφέρεται, περίπου λοιδορούμενη, σε μία παράγραφο του Russell. Θεωρώ απίθανο, δεδομένης της πνευματικής της σκευής, να εννοούσε κυριολεκτικά αυτό που έγραψε (αν το έγραψε έτσι όπως μας μεταφέρεται) στην περί ης ο λόγος επιστολή.( Όταν κάνεις φιλοσοφία, θα πεις και μια κουβέντα παραπάνω.) Αντίθετα, θεωρώ πιθανότερο να αστειευόταν με τον τρόπο των μεταγενεστέρων της Groucho Marx και Woody Allen. Θέλω να πω, προτιμώ να σκέφτομαι την Christine Ladd-Franklin, αυτή την εξαίρετη Κυρία των επιστημών (και της φιλοσοφίας – με την ευρύτερη έννοια), ως διαθέτουσα το απαραίτητο είδος χιούμορ για να κάνει πλάκα στον μπιζιμπόντη αριστοκράτη Bertrand Russell. Καμιά φορά, η αποκατάσταση της μνήμης κάποιου απαιτεί ιδιοτελείς πρωτοβουλίες, τις οποίες ευχαρίστως προτίθεμαι να παίρνω, αν είναι για περιπτώσεις όπως αυτή της Christine Ladd-Franklin.

i Bertrand Russell, Human Knowledge. Its Scope and Limits, σ. 180 (Simon and Schuster, 1948).

ii Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus, μετάφραση: Θανάσης Κιτσόπουλος, σ. 122 (Παπαζήση, 1978).

800px-Christine_Ladd-Franklin_(1847-1930)

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από τη στήλη Μικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.