Memento mori

book of dead f

Μικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας

—του Γιώργου Θεοχάρη—

Παρέστω μόνον ἡ τετραφάρμακος,
ἄφοβον ὁ θεός,
ἀνύποπτον ὁ θάνατος
καὶ τἀγαθὸν μὲν εὔκτητον,
τὸ δὲ δεινὸν εὐεκκαρτέρητον

Φιλόδημος, Πρός Σοφιστάς, ΙV, 10-14i

Μέχρι στιγμής, το 2016 έχει μπει με φούρια σε ό,τι αφορά τα θανατικά. Όσοι ασχολείστε, θα έχετε σίγουρα παρατηρήσει ότι το μείζον θέμα στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) τις τελευταίες βδομάδες είναι οι θάνατοι επωνύμων. Το γεγονός αποδίδεται –ευτυχώς, κατά βάση χιουμοριστικά– σε διάφορους ανυπόστατους λόγους, από την εκλογή Μητσοτάκη μέχρι το δίσεκτο 2016. Φυσικά, δεν χρειάζεται ιδιαίτερος (δηλαδή, μεταφυσικός ή άλλος κουλός) λόγος για να πεθάνει κάποιος. Αυτό κάνουν οι άνθρωποι: πεθαίνουν – το μόνο σίγουρο. Από την άλλη, πέσανε μαζεμένοι αρκετοί θάνατοι επωνύμων, συνεπώς είναι κατανοητό οι χρήστες των ΜΚΔ να εστιάσουν εκεί την προσοχή τους. Γέμισε ο κυβερνοχώρος με «RIP», «καλό ταξίδι», «the great gig in the sky», «πάει κι αυτός», «συνωστισμός στη γειτονιά των αγγέλων», «χάσαμε την παρηγοριά μας» και άλλα τέτοια πρωτότυπα, καθώς και με βαρυπενθούντα stickers. Δεν λέω πως είναι κακό να εκφράζει κανείς τη λύπη του για τον χαμό ενός αγαπημένου καλλιτέχνη, λ.χ., αλλά αυτός ο καταιγισμός κοινοτοπιών είναι, για να το θέσω ήπια, κουραστικός. Αναπαράγοντας τα “δημοσιογραφικά” κλισέ (πένθους, εν προκειμένω) συμβάλλουμε στη λοβοτομή του δημόσιου λόγου. (Μικρό το κακό, μπορεί να αντιτείνει κανείς: ο βρεγμένος τη βροχή δεν τη φοβάται. Ας είναι.)

Arkas

Πεθαίνει κόσμος, σύμφωνοι. Αλλά αυτό συμβαίνει ανέκαθεν. Και μάλιστα αδιακρίτως: μπροστά στον θάνατο είμαστε όλοι ίσοι. Πολλά έχουν ειπωθεί και γραφτεί σχετικά – ίσως περισσότερα απ’ όσα θα έπρεπε, καθώς πρόκειται για ένα θέμα εκτός εμπειρίας: δεν γνωρίζουμε τίποτα για το επέκεινα (δεν γνωρίζουμε καν αν υπάρχει). Ο Κικέρωνας έλεγε ότι το φιλοσοφείν είναι ουσιαστικά μελέτη θανάτου. Υπερβολικός, αλλά εύστοχος μέσα στην υπερβολή του. Είναι φυσικό να μας απασχολεί τόσο πολύ ο θάνατος: ο άνθρωπος είναι το μόνο γνωστό έμβιο ον που γνωρίζει το τέλος του. Δυσάρεστη σκέψη, σε κάθε περίπτωση. Θα έλεγα ότι πρέπει κανείς να συμφιλιωθεί με την ιδέα και, αφού δεν μπορεί να αλλάξει τη μοίρα του, να κάνει ό,τι μπορεί για να δικαιολογήσει την πεπερασμένη του ύπαρξη. Αλλά κάτι τέτοια λόγια είναι εύκολα, γι’ αυτό θα προτιμήσω να κάνω κάτι άλλο: για να ξορκίσω το θανατικό των ημερών, θα χρησιμοποιήσω ένα κόλπο της ομοιοπαθητικής και θα μιλήσω για θανάτους (φιλοσόφων και επιστημόνων, έτσι ώστε να μείνω εντός του αντικειμένου της στήλης). Και βέβαια θα επιλέξω περίεργες περιπτώσεις, γιατί κανείς δεν ενδιαφέρεται να μάθει ότι ο τάδε πέθανε ανώδυνα στο κρεβάτι του, πλήρης ημερών. (Η σειρά είναι χρονολογική.)ii

Ο θυμόσοφος Περίανδρος (π.668-π.587 π.Χ.), τύραννος της Κορίνθου και ένας από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, για κάποιον λόγο που δεν διευκρινίζεται, δεν ήθελε κανείς να μάθει την τοποθεσία του τάφου του. Διέταξε δύο νεαρούς να πάνε σε ένα προκαθορισμένο σημείο, στην ερημιά, και να περιμένουν κάποιον τρίτο να φανεί. Όταν ο άγνωστος τρίτος εμφανιστεί να τον σκοτώσουν και να τον θάψουν επιτόπου. Μετά διέταξε τέσσερις άλλους να πάνε στο ίδιο σημείο, να βρουν τους δύο πρώτους, να τους σκοτώσουν και τους θάψουν αλλού. Τέλος, διέταξε ακόμα περισσότερους (δεν ξέρουμε πόσους) να βρουν τους προηγούμενους τέσσερις και να τους σκοτώσουν (οδηγίες περί ταφής, σε αυτή την περίπτωση φαίνεται πως δεν έδωσε). Αφού τα κανόνισε όλα αυτά τα περίπλοκα, πήγε να συναντήσει τους δύο πρώτους, γιατί αυτός ο ίδιος ήταν ο προδιαγεγραμμένος μυστηριώδης τρίτος. Δεν ξέρω γιατί ήθελε να τερματίσει τον βίο του, αλλά όποιος κι αν ήταν ο λόγος θα τον είχε ξεχάσει κι ο ίδιος με τόση ίντριγκα που μεσολάβησε.

Ο προσωκρατικός φιλόσοφος Θαλής ο Μιλήσιος (π.624-π.546 π.Χ.), κι αυτός ένας από τους επτά σοφούς, πέθανε από θερμοπληξία σε βαθύ γήρας την ώρα που παρακολουθούσε ένα αθλητικό αγώνισμα. Γι’ αυτό λένε οι τηλεοράσεις το καλοκαίρι οι ευπαθείς ομάδες να φοράνε ανοιχτόχρωμα ρούχα, καπέλο και να πίνουνε πολύ νερό. Απ’ τη ζωή βγαλμένα είν’ αυτά!

Ο “σκοτεινός” προσωκρατικός φιλόσοφος Ηράκλειτος (π.535-π.475 π.Χ.) ήταν μισάνθρωπος. Για να μην βλέπει ψυχή, κατέληξε να ζει στην ερημιά και να τρέφεται με χόρτα, διατροφή που του προκάλεσε υδρωπικία. Για να θεραπευθεί, επέστρεψε στην πόλη και ζήτησε να τον σκεπάσουν με κοπριά αγελάδων (η οποία υποτίθεται ότι θα απορροφούσε τα κακά υγρά από το σώμα του). Πέθανε από ασφυξία. (Χώρια που δεν θα μύριζε και σαν την πρώτη μέρα της άνοιξης!)

Ο Ζήνων ο Ελεάτης (π.490-π.430 π.Χ.), εκείνος με τα φοβερά παράδοξα περί κίνησης (ο Αχιλλέας και η χελώνα κ.λπ.) πέθανε ηρωικά. Είχε αναμιχθεί σε μια συνωμοσία ανατροπής του τύραννου Νέαρχου, αλλά τον συνέλαβαν γιατί το σχέδιο διέρρευσε. Ανακρινόμενος, είπε ότι θα τα έλεγε όλα μόνο στον ίδιο τον Νέαρχο. Όταν ο τύραννος ενέδωσε να τον ακούσει, ο Ζήνων ζήτησε να του ψιθυρίσει την ομολογία στο αυτί. Ο Νέαρχος έσκυψε βλακωδώς και ο Ζήνων τού δάγκωσε το αυτί στα γεμάτα. Αμέσως μετά οι σωματοφύλακες του τύραννου τον έσφαξαν στο γόνατο. Φαίνεται πως η φρουρά δεν είχε εμπεδώσει το γεγονός ότι τα πάντα είναι ακίνητα και η κίνηση μία ψευδαίσθηση.

Ο Εμπεδοκλής (π.490-π.430 π.Χ.), ένας παράξενος προσωκρατικός, πίστευε ότι η ζέστη είναι φορέας ζωής. Σύμφωνα με τον θρύλο, προκειμένου να κερδίσει την αθανασία, πήγε και βούτηξε στο ηφαίστειο της Αίτνας. Αργότερα, λέει, βρέθηκε στην πλαγιά του ηφαιστείου ένα από τα μπρούτζινα σανδάλια του που είχε ξεβράσει η λάβα. Δεν πολυστέκει η ιστορία. Σε κάθε περίπτωση, ένας μονοσάνδαλος αθάνατος, όσο να ’ναι, κάτι χάνει από την γκλαμουριά της αθανασίας.

Ο στωικός Ζήνων ο Κιτιεύς (π.334-π.262 π.Χ.), φεύγοντας μια μέρα από την Ποικίλη Στοά μετά από την καθιερωμένη του διάλεξη, σκόνταψε κι έσπασε ένα δάχτυλο του ποδιού του. Φαίνεται πως τα πήρε στο κρανίο, γιατί χτύπησε τη γροθιά του στο χώμα, είπε: «Έρχομαι, τι φωνάζεις;» και μετά κράτησε την ανάσα του μέχρι που πέθανε. Για στωικός, σαν πολλά νεύρα είχε.

Η νεοπλατωνική φιλόσοφος, μαθηματικός και αστρονόμος Υπατία (π.370-π.415 μ.Χ.) μαρτύρησε στα χέρια χριστιανών μοναχών. Στο πλαίσιο αντιποίνων, εξαιτίας των βίαιων συγκρούσεων μεταξύ χριστιανών και εθνικών στην Αλεξάνδρεια της εποχής, οι φονταμενταλιστές ξεμονάχιασαν την Υπατία, που ήταν κατά τη γνώμη τους ειδωλολάτρισσα και μάγισσα, την έγδυσαν και την έσυραν μέχρι τον Καθεδρικό ναό, όπου την σκότωσαν δια λιθοβολισμού και μετά την έγδαραν και τη διαμέλισαν με κοφτερά όστρακα. Σαν να μην έφτανε που δεν ήταν χριστιανή, σαν να μην έφτανε που καταπιανόταν με τα σατανικά μαθηματικά και τις ανόσιες φιλοσοφίες των εθνικών, ήταν και γυναίκα από πάνω! Πήγαινε ή δεν πήγαινε γυρεύοντας;

Ο Θωμάς Ακινάτης (1225-1274), ο άγιος φιλόσοφος του Μεσαίωνα, στις 6 Δεκεμβρίου 1273, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας έπαθε κάτι και σταμάτησε να γράφει (και να σκέφτεται). Τι έπαθε; Κάποιοι λένε ότι του μίλησε ο Θεός, άλλοι πως ο Θεός τού έκοψε την καλημέρα. Το πιθανότερο είναι να έπαθε εγκεφαλικό ο άνθρωπος. Την επόμενη χρονιά, και παρά το γεγονός ότι ο Θωμάς δεν ήταν πια ο εαυτός του, ο Πάπας τον κάλεσε να παρευρεθεί στη Σύνοδο της Λυών. Καθ’ οδόν, ο Θωμάς κουτούλισε σ’ ένα κλαδί και πέθανε σε ηλικία μόλις 49 ετών. Το κεφάλι του τα έφταιγε όλα: δεν είναι πάντα προς το συμφέρον σου να είσαι εγκεφαλικός τύπος.

Ο φιλόσοφος, μαθηματικός και αστρονόμος Giordano Bruno (1548-1600) είχε την κακιά συνήθεια να λέει δυνατά αυτά που σκέφτεται. Καθόταν και μιλούσε για την απειρία του σύμπαντος, για την ύπαρξη πολλαπλών κόσμων, τέτοια παλαβά. Αλλά το χειρότερο ήταν ότι στην αστρονομία του ο Ήλιος (και όχι η Γη) βρισκόταν στο κέντρο. Η ηλιοκεντρική ιδέα δεν ήταν κάτι καινούργιο (τα είχε πει και ο Αρίσταρχος ο Σάμιος κάπου δύο χιλιετίες πριν, αλλά αυτή είναι άλλη ιστορία), όμως η εκκλησία τα είχε μέχρι τότε καταφέρει κατά πώς τη συνέφερε, ακολουθώντας απαρέγκλιτα το δόγμα αληθές είναι ό,τι λένε οι Γραφές γιατί ό,τι λένε οι Γραφές είναι αληθές). Συνεπώς, όποιος διέδιδε τέτοιες ανακρίβειες, συναντούσε πρόωρα τον Δημιουργό του – πιθανώς για να μάθει από πρώτο χέρι τι (δεν) παίζει εκεί πάνω. Τον πέρασαν, λοιπόν, από δίκη, όπου του ζήτησαν να ανακαλέσει, αλλά εκείνος ήταν ανένδοτος. Λέγεται πως είπε στους δικαστές του: «Μάλλον φοβάστε να με κρίνετε περισσότερο απ’ όσο φοβάμαι εγώ να κριθώ από εσάς». Τον καταδίκασαν σε θάνατο και τον έκαψαν στην πυρά, φιμωμένο και ζωντανό. Πρόκειται για μία από τις θλιβερότερες σελίδες στην ιστορία των επιστημών: καυτές ιδέες, κυριολεκτικά· ιδέες φλαμπέ.

Ο φιλόσοφος και πειραματικός επιστήμονας Francis Bacon (1561-1626), ο πατέρας του εμπειρισμού, πλήρωσε με τη ζωή του ένα πείραμα. Του ήρθε η ιδέα ότι το κρέας θα μπορούσε να συντηρηθεί το ίδιο καλά στο χιόνι όπως και στο αλάτι. Κατά σύμπτωση, στο Λονδίνο το είχε στρώσει εκείνη τη μοιραία μέρα. Πήρε ένα κοτόπουλο, βγήκε έξω και άρχισε να το παραγεμίζει με χιόνι. Κατά τη διαδικασία, όμως, κρυολόγησε άσχημα και δυο-τρεις μέρες αργότερα πέθανε. Φυσικά, είχε δίκιο. Μόνο που θα ήταν καλύτερα γι’ αυτόν να κατέβαζε τη συγκεκριμένη ιδέα καλοκαίρι.

Ο μεγάλος φιλόσοφος René Descartes (1596-1650) ήταν φύσει φιλάσθενος. Τον χειμώνα ιδίως συνήθιζε να χουζουρεύει στο κρεβάτι του μέχρι το μεσημέρι. Για κάποιον λόγο που παραμένει ασαφής, κάποτε δέχτηκε την πρόσκληση της βασίλισσας Χριστίνας της Σουηδίας και πήγε στη Στοκχόλμη να την διδάξει φιλοσοφία. Η βασίλισσα επέμεινε τα μαθήματα να γίνονται στις πέντε τα χαράματα. Ο Καρτέσιος δεν το άντεξε τελικά το σουηδικό ψοφόκρυο: αρρώστησε και πέθανε στα ξένα. Και για το τίποτα, τελικά: η Χριστίνα είχε αποδειχθεί ανεπίδεκτη μαθήσεως.

Ο ιδιοφυής μαθηματικός Évariste Galois (1811-1832) πέθανε σε ηλικία 20 ετών από τις επιπλοκές (οξεία περιτονίτιδα) μιας σφαίρας που είχε δεχτεί στην κοιλιά κατά τη διάρκεια μονομαχίας. Στις 29 Μαΐου 1832 αποδέχτηκε πρόταση σε μονομαχία, για τα μάτια μιας γυναίκας, κατά τα φαινόμενα. Φοβούμενος ότι δεν θα τη βγάλει καθαρή, το ίδιο βράδυ κάθισε και ξενύχτησε για να γράψει σε βιαστικές σημειώσεις τις βάσεις της –επονομαζόμενης προς τιμή του– Θεωρίας Γκαλουά. Στα περιθώρια του ιστορικού χειρόγραφου είχε γράψει πολλές φορές: «Δεν έχω χρόνο, δεν έχω χρόνο!». Στις 30 Μαΐου, τα χαράματα, έχασε στη μονομαχία. Την επομένη άφησε την τελευταία του πνοή. Αδιανόητη εξέλιξη, τεράστια απώλεια για τα μαθηματικά. (Στο μέλλον θα επανέλθω στον Galois γιατί η ιστορία του αξίζει τον κόπο.)

Ο μαθηματικός και λογικολόγος George Boole (1815-1864) πέθανε πραγματικά χωρίς λόγο. Μια μέρα του 1864 περπάτησε δυο μίλια μέσα στην βροχή κι έπειτα έδωσε διάλεξη φορώντας ακόμα τα βρεγμένα ρούχα. Όπως ήταν επόμενο, κρυολόγησε και ανέβασε πυρετό. Η γυναίκα του, η οποία πίστευε ότι κάθε θεραπεία πρέπει να ταιριάζει με τα αίτια της αρρώστιας, τον έβαλε στο κρεβάτι και του έριχνε κουβάδες με νερό. Ε, το νερό τον σκότωσε (συσσώρευση υγρού γύρω από τους πνεύμονες). Το νερό και ο παραλογισμός. Και όμως, αυτός ο τύπος είχε γράψει τους μνημειώδεις Νόμους της Λογικής! Είναι να τρελαίνεται κανείς.

Ο Moritz Schlick (1882-1936) ήταν εξέχων μέλος της παρέας των φιλοσόφων που έγινε γνωστή ως Κύκλος της Βιέννης. Οι Βιεννέζοι αυτοί εισηγήθηκαν τον λογικό θετικισμό, σύμφωνα με τον οποίο (σε αδρές γραμμές) αληθές είναι μόνο ό,τι επικυρώνεται από τη λογική ή επαληθεύεται από την εμπειρία. Ήθελαν, δηλαδή, να τελειώνουν με τη μεταφυσική. Δυστυχώς, δεν τα κατάφεραν. Σαν να μην έφτανε αυτό, ο Schlick είχε κακό τέλος. Δολοφονήθηκε από έναν φοιτητή του οποίου είχε απορρίψει τη διδακτορική διατριβή. Τον πυροβόλησε εξ επαφής με πιστόλι στα σκαλιά του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Ο δολοφόνος ήταν μέλος του ναζιστικού κόμματος, αλλά οι λόγοι της δολοφονίας δεν ήταν πολιτικοί, παρότι ο ίδιος στη δίκη του ισχυρίστηκε ότι σκότωσε τον καθηγητή του επειδή ήταν Εβραίος (δεν ήταν). Μετά μίλησε για κάποια ερωτική αντιζηλία (δεν υπήρχε). Μόνο την απόρριψη της διατριβής δεν επικαλέστηκε (παράξενο πράγμα η αλήθεια, είτε λογικά είτε εμπειρικά τη δει κανείς).

Ο ιδιοφυής μαθηματικός Kurt Gödel (1906-1978), που λίγο έλειψε να τινάξει τα μαθηματικά στον αέρα με τα δύο Θεωρήματα της Μη Πληρότητας, προς το τέλος της ζωής του τα είχε χάσει. Μεταξύ άλλων, του καρφώθηκε η εμμονή ότι θέλουν (ποιοι άραγε;) να τον δηλητηριάσουν. Δεν έτρωγε παρά μόνο αφού η σύζυγός του δοκίμαζε το φαγητό του. Το 1977, η σύζυγος χρειάστηκε να νοσηλευτεί για έξι μήνες, και δεν μπορούσε πλέον να δοκιμάζει το φαγητό του. Κατά την απουσία της, ο Gödel σταμάτησε να τρώει και τελικά πέθανε από ασιτία, ζυγίζοντας περίπου 30 κιλά. Άλλη μία περίπτωση της κατηγορίας συμφορές από το πολύ μυαλό. (Και στον Gödel θα επανέλθω κάποια στιγμή στο μέλλον.)

Ο Albert Camus (1913-1960) ξεκινά τον Μύθο του Σίσυφου με την εμβληματική πρόταση: «Δεν υπάρχει παρά ένα μονάχα φιλοσοφικό πρόβλημα πραγματικά σοβαρό: το πρόβλημα της αυτοκτονίας» και μετά πάει και σκοτώνεται σε τροχαίο, χωρίς μάλιστα να οδηγεί εκείνος το μοιραίο αυτοκίνητο. Στην τσέπη του βρέθηκε ένα αχρησιμοποίητο εισιτήριο τρένου. Αρχικά ήταν να ταξιδέψει με τρένο μαζί με τη γυναίκα του και τα παιδιά του, αλλά τελευταία στιγμή αποφάσισε να πάει με το αυτοκίνητο του εκδότη του, του Michel Gallimard, ο οποίος επίσης σκοτώθηκε στο τροχαίο. Δεν βγαίνει νόημα. Μεγάλη αδικία για τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία – αλλά κυρίως για τον ίδιο, εν κατακλείδι.

Euthanasia

Σταματώ εδώ γιατί ο κατάλογος δεν έχει ορατό τέλος. Εν είδει επιλόγου, δίνω τον λόγο σε τρεις αγαπημένους (της στήλης) φιλόσοφους.

Ο εν πολλοίς παρεξηγημένος Επίκουρος πέθανε από νεφρική ανεπάρκεια, μετά από δύο εβδομάδες αφόρητων πόνων. Και πώς ξεκινά την αποχαιρετιστήριά του Επιστολή προς Ιδομενέα; «Αυτή την ευτυχισμένη μέρα, που είναι και η τελευταία της ζωής μου, σου γράφω τα εξής: για καιρό υπέφερα από στραγγουρία και δυσεντερία· οι πόνοι δεν θα μπορούσαν να είναι μεγαλύτεροι. Παρ’ όλα αυτά, η ψυχή μου χαίρεται, όταν θυμάται τις συζητήσεις που είχαμε στο παρελθόν». Αυτό θα πει φιλοσοφημένος βίος! Ευτυχής όποιος καταφέρει να ακολουθήσει το παράδειγμα και τη συμβουλή του:

Προσπάθησε να συνηθίσεις την ιδέα ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτα για μας. Γιατί το καλό και το κακό βρίσκονται στην αίσθηση, ενώ ο θάνατος είναι η εξαφάνιση των αισθήσεων. Η σωστή γνώση ότι δεν είναι τίποτα ο θάνατος για μας, μας κάνει να απολαμβάνουμε τις χαρές της θνητής ζωής, αφού δεν μας φορτώνει με άπειρο χρόνο και αφαιρεί τον πόθο της αθανασίας. [Κύριαι Δόξαι, 2]

Ο David Hume (1711-1776), ο οποίος επίσης δεν πίστευε στην αθανασία της ψυχής, άνθρωπος καλότατος και αγαθότατος (παρότι άθεος, χα!), ερωτηθείς λίγο πριν τον θάνατό του αν φοβόταν στη σκέψη του αφανισμού του, απάντησε: «Καθόλου· όσο και στη σκέψη ότι δεν υπήρχα πριν γεννηθώ». Ήξερε καλά ότι πέθαινε, όπως φαίνεται από αυτό το αυτοβιογραφικό σχόλιο που έγραψε κάποια μέρα του 1775: «Έχω διαταραχή του εντέρου, μοιραία και ανίατη. Προσβλέπω πια σε ταχύ τερματισμό». Και πέθανε κεφάτος, ευδιάθετος, ήρεμος. Στην αλληλογραφία του με τον γιατρό του εκείνη την εποχή, η λέξη «ευθυμία» επαναλαμβάνεται κατά κόρον. Ευθυμία! Στάση ζωής: «σταμάτα να κατέβω εδώ».

Ο Ludwig Wittgenstein (1889-1951), παρά τις βασανιστικές για τον ίδιο περί θρησκείας σκέψεις και ενστάσεις του, ουσιαστικά έζησε σαν ευλαβής θρησκευόμενος (εκτός εκκλησίας). Αρνήθηκε την αγωγή για τον καρκίνο του προστάτη που τελικά τον σκότωσε γιατί «μήπως λύνεται κανένα πρόβλημα με το να συνεχίσω να ζω αιώνια;» Και όμως, ήθελε να συνεχίσει, ήθελε να φτάσει με τις σημειώσεις που αργότερα αποτέλεσαν το Περί Βεβαιότητας όσο πιο μακριά γινόταν: ένας φίλος του, ο Maurice Drury, τον θυμάται να λέει: «Δεν είναι περίεργο που, μολονότι γνωρίζω ότι δεν έχω πολλή ζωή ακόμη, δεν πιάνω τον εαυτό μου να σκέφτεται την “μετά θάνατον ζωή”; Όλο μου το ενδιαφέρον είναι ακόμη σε τούτη εδώ τη ζωή και σ’ αυτά που μπορώ ακόμα να γράψω». Απλώς δεν το έβαλε μαράζι, δεν έκανε θυσίες, δεν άλλαξε τη ρουτίνα του για να πάρει παράταση. Άλλωστε, νεαρός ακόμα, είχε γράψει στο θρυλικό Tractatus LogicoPhilosophicus:

[…] με τον θάνατο, ο κόσμος δεν αλλάζει αλλά σταματάει. (§6.431)

Και αμέσως μετά διευκρινίζει:

Ο θάνατος δεν είναι συμβάν της ζωής, Τον θάνατο δεν τον ζούμε.

Αν με την αιωνιότητα δεν εννοούμε άπειρη χρονική διάρκεια αλλά αχρονικότητα, τότε αιώνια ζει αυτός που ζει στο παρόν. (§6.4311)

Τα τελευταία του λόγια προς τον μοναδικό άνθρωπο που στεκόταν πλάι στο νεκροκρέβατό του εκείνη τη νύχτα (τη γυναίκα του γιατρού που τον φιλοξενούσε στο τέλος της ζωής του) ήταν: «Πείτε τους πως έζησα μιαν υπέροχη ζωή».

Έτσι αντιμετώπισαν τον θάνατό τους οι τρεις “άγιοι”-προστάτες της στήλης: ο Επίκουρος, ο Hume κι ο Wittgenstein. Memento moriiii, ναι· αλλά αυτό δεν είναι και προς θάνατον!

End

i Η Τετραφάρμακος του Επίκουρου: «Ο θεός δεν προκαλεί φόβο, ο θάνατος δεν προκαλεί ταραχή, το αγαθό εύκολα αποκτιέται και το κακό εύκολα αντέχεται».

ii Οι πηγές (και οι μεταφράσεις) που χρησιμοποίησα είναι πολλές, αλλά δεν θέλησα να βαρύνω το κείμενο με ατελείωτες υποσημειώσεις. Ας μου συγχωρεθεί η παράληψη, η οποία δεν οφείλεται σε αγνωμοσύνη. Θα αρκεστώ στο να προτείνω ως περαιτέρω αναγνώσματα τα εξής: (1) Simon Critchley, Το Βιβλίο των Νεκρών Φιλοσόφων, μετάφραση: Γιάννης Ε. Ανδρέου, Εκδόσεις Πατάκη, 2009· (2) Περιοδικό Υπόμνημα στη Φιλοσοφία, τ. 9, Αφιέρωμα «Θάνατοι Φιλοσόφων στην Αρχαιότητα», Πόλις, Σεπτέμβριος 2010· (3) Ο Διογένης ο Λαέρτιος είναι πλούσια πηγή για τους βίους φιλοσόφων της αρχαιότητας. Μεταφράσεις του έργου του κυκλοφορούν σε διάφορες εκδόσεις, οπότε δεν προτείνω κάποια συγκεκριμένη. (4) Τέλος, ένα καλό φιλοσοφικό λεξικό (είτε έντυπο είτε στο Διαδίκτυο) περιέχει κάθε σωζόμενη πληροφορία, συνεπώς και για το μακάβριο θέμα του παρόντος σημειώματος.

iii Λατινική παροιμιώδης φράση: «Μην ξεχνάς πως είσαι θνητός».

death-by-big-data-toe-tag-3-300x228

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από τη στήλη Μικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας

Το dim/art στο facebook follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.