Η ορατή πλευρά της μουσικής

Έφυγε από τη ζωή ο άνθρωπος που δημιούργησε τα εξώφυλλα μερικών από τους σημαντικότερους δίσκους της ροκ. Ένα αφιέρωμα στον Storm Thorgerson (28.2.1944 – 18.4.2013)

—της Μαρίας Τσάκος—

 Pink Floyd - Dark Side of the Moon

Μια εικόνα που δε χρειάζεται συστάσεις· είναι δε προφανές πως το ίδιο πίστεψαν από την πρώτη στιγμή τόσο ο δημιουργός της όσο και το συγκρότημα που την επέλεξε για να κλείσει εντός της τη μουσική του και για να την κάνει το έμβλημά της — θα έλεγε κανείς μάλιστα και το κλειδί για την αποκρυπτογράφησή της. Κανένα όνομα ή τίτλος δε χαράκτηκε πάνω στο μαύρο φόντο και δε χάλασε τη λιτή συμμετρία του σχεδίου: μια κρυστάλλινη πυραμίδα στο κέντρο που τη διαπερνά μια δέσμη φωτός η οποία διαθλάται και εξέρχεται από αυτήν ως ουράνιο τόξο. Ένα απλό φαινόμενο της φύσης· ή, διαφορετικά, ένας άλλος τρόπος για να βλέπεις τα πράγματα, παρεμβάλλοντας κάτι ανάμεσα σε σένα κι αυτά: τη μουσική.

Το συγκρότημα: Οι Pink Floyd. Ο δίσκος:  The Dark Side of The Moon. Ο δημιουργός του εξωφύλλου: Ο ‘Αγγλος γραφίστας Storm Thorgerson.

Ο Thorgerson γνώρισε τον Syd Barrett και τον Roger Waters, ιδρυτικά μέλη των Floyd, στο σχολείο, ενώ αργότερα έγινε επιστήθιος φίλος και του David Gilmour. Η φιλία αυτή αποδείχθηκε καταλυτική για την μετέπειτα πορεία της καριέρας του καθώς, αναμφισβήτητα, η φήμη που απέκτησε ως ο καλύτερος σχεδιαστής εξωφύλλων μουσικών άλμπουμ χτίστηκε πάνω στα σχέδιά που έκανε εκείνος για τους δίσκους τους. Εμβληματικά εξώφυλλα προέκυψαν όμως και από άλλες —είτε παράλληλες, είτε κατοπινές— συνεργασίες του, όπως με τους Peter Gabriel, Black Sabbath, Led Zeppelin, 10cc, Audioslave, Biffy Clyro, Cranberries, Muse, και πολλούς άλλους.

01 Ξεκινώντας να δουλεύει σε μια εποχή που η οπτικοποίηση της μουσικής και η έξωθεν εικόνα του μουσικού ή του συγκροτήματος είχαν ως βασικό όχημα το εξώφυλλο του δίσκου, ο Thorgerson  ξεπέρασε εύκολα —και από την αρχή σχεδόν— τα στενά όρια αυτής της αποστολής και δημιούργησε εικόνες οι οποίες άλλοτε μαγεύουν, άλλοτε ιντριγκάρουν, ενίοτε σοκάρουν ή και στοιχειώνουν αυτόν που κρατά στα χέρια του ένα αληθινό έργο τέχνης, το οποίο σε άλλη περίπτωση θα έπρεπε να βρίσκεται στους τοίχους μιας γκαλερί ή ακόμη κι ενός μουσείου.

Πολλά από τα σχέδιά του, αν όχι τα περισσότερα, έχουν σουρεαλιστικά στοιχεία. Βρίσκουμε αντικείμενα εκτός του αναμενόμενου συγκειμένου τους, πολύ συχνά σε αχανείς χώρους, κάτι που δίνει την αίσθηση της έλλειψης ορίων (στη φαντασία, στη μουσική, στην καλλιτεχνική έκφραση), και προσδίδει στα ίδια τα αντικείμενα μια αλλόκοτη εμφάνιση, αναγκάζοντας τον θεατή να τα δει με μια νέα, λοξή ματιά — αλλά, και υπερτονίζοντας, την ίδια στιγμή, την ομορφιά τους.

02

Ο ίδιος ο λέει: «Μου αρέσει η φωτογραφία γιατί είναι ένα μέσον που χρησιμοποιεί την πραγματικότητα,  σε αντίθεση με το σχέδιο που κάνει χρήση πρωτίστως της φαντασίας. Μου αρέσει να πειραματίζομαι με την πραγματικότητα, να την διαστρεβλώνω. Μερικά από τα έργα μου σε αφήνουν με την απορία: είναι αληθινό ή δεν είναι;»

Και όμως, είναι αληθινά. Χρησιμοποιεί props, δηλαδή ειδικές κατασκευές για τις ανάγκες της φωτογράφισης, και πολλές από αυτές είναι γλυπτά τεραστίων διαστάσεων που κόστισαν υπέρογκα ποσά για να γίνουν, να μεταφερθούν και να καταστραφούν μόλις εκπλήρωσαν το σκοπό τους. Ό,τι βλέπουμε στα εξώφυλλα του Thorgerson είναι αληθινό —κι ας πασχίζει να δώσει την εντύπωση πως δεν είναι— και όχι αποτέλεσμα Photoshop ή άλλης post production τεχνολογίας. «Προτιμώ το κομπιούτερ στο κεφάλι μου από το κομπιούτερ στο γραφείο μου», λέει ο ίδιος. Για το άλμπουμ των Pink Floyd «Animals» (1977) ένα τεράστιο φουσκωτό γουρούνι πετάει σαν χαρταετός πάνω από το εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρισμού του Battersea, στο Λονδίνο. Λίγο αργότερα θα ξεφύγει από το σκοινί που το συγκρατεί και θα αποτελέσει κίνδυνο για ένα αεροπλάνο που προσέγγιζε το αεροδρόμιο του Χήθροου για να προσγειωθεί. Η υπερβολή —αλλά και η καλλιτεχνική δημιουργικότητα— του Τhorgerson δείχνει να φτάνει στο απώγειό της, το 1987, στο εξώφυλλο για το το A Momentary Lapse of Reason των Pink Floyd: Οκτακόσια κρεβάτια νοσοκομείου στήνονται και στοιχίζονται στην εντέλεια, στην παραλία Saunton Sands του Devon, για τις ανάγκες της φωτογράφισης — και μάλιστα όχι μία μόνο φορά αλλά περισσότερες, λόγω βροχής.

Untitled-1 copy

Έχει όμως ιδαίτερη αξία να διαβάσουμε πώς σχολιάζει ο ίδιος ο Storm Thorgerson μερικά από τα έργα του (Πηγή: The Guardian – “Cover ups: Storm Thorgerson’s iconic album artwork – in pictures):

Pink Floyd  Ummagumma (1969)

Pink Floyd - Ummagumma (1969)

Αυτό ήταν το δεύτερο σχέδιο για τους Pink Floyd μετά το A Saucerful of Secrets. Ήταν μια προσπάθεια να αναπαραστήσω τα διαφορετικά στρώματα της μουσικής τους. Δεν επρόκειτο για ένα εφήμερο συγκρότημα, ούτε για κάτι τετριμμένο, αλλά αντίθετα, τα συστατικά της μουσικής τους άφηναν την αίσθηση ότι περιδινίζοταν το ένα μέσα στο άλλο, το ένα στρώμα κάτω από το άλλο, μελωδίες γεμάτες νόημα και όλα αυτά —για τ’ όνομα του Θεού—, μέσα στην ίδια μουσική.

Black Sabbath – Technical Ecstasy (1976)

Black Sabbath - Technical Ecstasy (1976)

Εδώ είναι ένα σχέδιο βασισμένο αναμφισβήτητα στον ίδιο τον τίτλο. Ντρέπομαι που το λέω, αλλά δεν νομίζω πως άκουσα ποτέ τη μουσική, όμως ο τίτλος ήταν τόσο προκλητικός και πολλά υποσχόμενος ώστε πραγματικά δε χρειάστηκε.

Led Zeppelin – Presence (1976)

Led Zeppelin - Presence (1976)

Εντυπωσιάστηκα φοβερά που οι μεγάλοι Led Zeppelin χρησιμοποίησαν αυτό το χαμηλών τόνων, αλλόκοτο, «οικογενειακό», κάπως κιτς και μερικώς ρετρό σχέδιο, το οποίο επιπλέον είναι και αρκετά δυσνόητο. Εντυπωσιάστηκα και ενθουσιάστηκα γιατί πάντα πίστευα πως η υπαινικτικότητα προσθέτει στη δύναμη της εικόνας.

10cc  Look Here (1980)

10CC- Look Here (1980)
Αυτή η εικόνα ενός πρόβατου στον καναπέ της ψυχανάλυσης σχεδιάστηκε για το εσωτερικό σαλόνι του άλμπουμ Look Here των 10cc το 1980. Το συγκρότημα ζήτησε «κάτι το διαφορετικό». Ποτέ δεν κατάλαβα αυτό τι σημαίνει ακριβώς… Εγώ ήμουν της γνώμης πως θα είχε πιο πολύ ενδιαφέρον το να θέσουμε μια ερώτηση και έτσι όλοι μαζί καταλήξαμε στην ερώτηση «Είσαι φυσιολογικός;» Εν πάση περιπτώσει, η ερώτηση αυτή μας οδήγησε στην έννοια «φυσιολογικό» και τι πιο φυσιολογικό από τα πρόβατα, τα οποία άλλωστε έχουν και την τάση να ακολουθούν το ένα το άλλο. Πλην όμως: Για να γίνεις «φυσιολογικός» χρειάζεσαι μια γερή δόση ψυχοθεραπείας.

Ellis, Beggs & Howard – Homelands (1988)

Ellis, Beggs & Howard -Homelands (1988)

Ένα συγκρότημα της δεκαετίας του ’80 αποτελούμενο από τρεις πολύ διαφορετικούς χαρακτήρες: τον Steve Ellis, λευκό και από τη βόρειο Αγγλία, τον Nick Beggs των Kajagoogoo, λευκό και από τη νότιο Αγγλία, και τον Austin Howard, μαύρο Λονδρέζο αλλά γεννημένο στην Τζαμάικα. Επινοήσαμε λοιπόν τρία τέτοια τοτέμ ή μάσκες (ένα για κάθε έναν από τα μέλη του συγκροτήματος) και ο Keith Breeden (γραφίστας γνωστός για τις δουλειές του για ους Scritti Politti, τους Mission, και τους ABC), τα έφτιαξε από παλιούς λέβητες και ανταλλακτικά μηχανών — σύγχρονα γλυπτά από παλιοσίδερα με αναφορές και στον μοντερνισμό αλλά και στο έθνικ στοιχείο.

Alan Parsons – Try Anything Once (1993)

Alan Parsons - Try Anything Once (1993)

Ο τίτλος υπαινίσσεται κάτι ίσως ελαφρώς ριψοκίνδυνο — ή τουλάχιστον, μια διαφοροποίηση από την κανονική συμπεριφορά.  Ταιριάξαμε αυτή την ιδέα με την εικόνα που είδαμε στην τηλεόραση ενός bungee jumping από μια ψηλή γέφυρα — απορώντας τι στο καλό πάει και κάνει ο κόσμος για μία ένεση αδρεναλίνης. 

Pink Floyd – Pulse (1995)

Pink Floyd - Pulse (1995)
Ωραία τα βιβλία και οι γκαλερί με φωτογραφίες, αλλά είναι κρίμα που δεν υπάρχει τρόπος να δείτε εδώ το κόκκινο φως που αναβόσβηνε παλλόμενο στη συσκευασία του CD Pulse των Pink Floyd —ένα διπλό άλμπουμ με τη ζωντανή ηχογράφηση από τη συναυλία τους με τίτλο The Division Bell στο Earl’s Court του Λονδίνου.

Richard Wright – Broken China (1996)

Richard Wright - Broken China (1996)

Ο Richard Wright, γνωστός κιμπορντίστας του δημοφιλούς ροκ συγκροτήματος Pink Floyd, έκανε ένα σόλο άλμπουμ το 1996. Εκτός από τον χαρακτηριστικό λυρισμό και τα έντονα χτυπήματα των πλήκτρων, ο δίσκος είχε ως θέμα έναν ψυχικό κλονισμό που προκλήθηκε από κάποιο σοκ που δεν ομολογείται, καθώς και τις προσπάθειες που ακολούθησαν να ξεπεράσει αυτό το σοκ.

Phish – Slip Stitch and Pass (1997)

Phish - Slip Stitch and Pass (1997)
Το πιο εντυπωσιακό πράγμα για τους Phish ήταν ότι πήγα να τους δω να παίζουν και ανακάλυψα ότι δεν είχαν προ-αποφασισμένη λίστα τραγουδιών για τη συναυλία. Να μην έχουν λίστα; Τρομακτικό. Το δεύτερο πιο εντυπωσιακό πράγμα για τους Phish είναι ο βαθμός στον οποίον αυτοσχεδιάζουν στις συναυλίες τους, κι είναι αυτός ακριβώς ο αυτοσχεδιασμός που προσπάθησα να αναπαραστήσω σε αυτό το σχέδιο.

Pink Floyd – Tree of Half Life Tshirt (1997)

Pink Floyd - Tree of Half Life T-shirt (1997)
Αυτή την εικόνα οι Floyd την υιοθέτησαν και ως T-shirt και ως εξώφυλλο σε βιβλίο γιατί τους άρεσε πολύ και τους φάνηκε πολύ Floyd. ΄Οπως μου είπε κι ένα στέλεχος της Sony κάποτε, «είναι το εξώφυλλο ενός δίσκου που δεν ηχογραφήθηκε ποτέ».

The Cranberries – Bury the Hatchet (1999)

The Cranberries - Bury the Hatchet (1999)

Εξεπλάγην αλλά και χάρηκα φοβερά όταν οι Cranberries διάλεξαν αυτό το σχέδιο… Πριν απ’ αυτόν το δίσκο οι Cranberries είχαν χρησιμοποιήσει  φωτογραφίες τους, συνήθως να κάθονται σε καναπέ. Οπότε η δική μας εικόνα ήταν μια ολοφάνερη διαφοροποίηση, καθως δεν είχε καναπέ ούτε για δείγμα. Το δεύτερο θαύμα επετεύχθη όταν αποφασίσαμε πως το κόκκινο χώμα έπρεπε να έρχεται σε κοντράστ με έναν μπλε ουρανό, ο οποίος με τη σειρά του έπρεπε να είναι άδειος (δηλαδή χωρίς σύννεφα), ώστε να αντηχεί το έρημο τοπίο και να τονίζει πως ο Οφθαλμός Που Τα Πανθ’ Ορά θα σε βρει όπου κι αν είσαι.

The Cranberries – Wake Up and Smell the Coffee (2001)

The Cranberries - Wake Up and Smell the Coffee (2001)
Πραγματικά λυπηρό, αλλά οι Cranberries, όπως και άλλα συγκροτήματα πριν από αυτούς, αυτοκαταστράφηκαν. Αρχίζοντας από τους Beatles, αυτού του είδους η κατάρρευση είναι ένας επαναλαμβανόμενος εφιάλτης για τα συγκροτήματα.  Για αυτό το άλμπουμ, φαντάστηκα κόκκους καφέ να αιωρούνται στον αέρα, ν’ ανεβαίνουν τη σκάλα και να μπαίνουν, σα να επιπλέουν, σ’ ένα υπνοδωμάτιο.

Ethnix – Thirteen (2001)

Ethnix - Thirteen (2001)

Οι Ethnix είναι από το Ισραήλ. Και τα δύο άλμπουμ τους στα οποία δουλέψαμε είχαν ως θέμα τον πόλεμο, κυρίως το πρώτο. Έδειχναν να θέτουν υπό αμφισβήτιση και να επικρίνουν όχι μόνο τη στάση άλλων χωρών αλλά και της δικής τους χώρας.

Pink Floyd – The Dark Side of the Moon
(30th Anniversary Edition, 2003)

Pink Floyd - The Dark Side of the Moon (30th Anniversary Edition, 2003)

Οι αρχικές ηχογραφήσεις του Dark Side of the Moon των Pink Floyd υπέστησαν επεξεργασία για να γίνουν 5.1 surround ή super audio και για να γίνει η όλη ακουστική εμπειρία πιο πλήρης, κυριολεκτικά εξαίσια. Η μουσική ήταν η ίδια αλλά το μιξάζ όχι. Ένα εντελώς διαφορετικό «ζώο», στην πραγματικότητα, και σκέφτηκα πως έπρεπε να το υποδηλώσω αυτό και με το εξώφυλλο με το ξαναδουλέψω το αρχικό σχέδιο, να του δώσω βάθος με γραμμές και  χρήσιμοποιώντας στρώματα χρώματος.

Mars Volta – Frances the Mute (2004).

Mars Volta-Frances the Mute (2004)

Τι να πει κανείς για τους Mars Volta; Ένα αλλόκοτο ζευγάρωμα: εξωτικοί, εξεζητημένοι, αυτοσχεδιαστικοί, ασυγκράτητοι αλλά και συμπαγείς όταν έπρεπε να είναι.  Ένα συναρπαστικό μείγμα από μουσικά στιλ πλεγμένα το ένα μέσα στο άλλο σε έναν ξέφρενο ρυθμό αλλά και με απροσδόκητες «ανάσες» ανάμεσά τους.

Deepest Blue – Late September (2004)

Deepest Blue - Late September (2004)--006

Η ιδέα προήλθε από κάτι που άκουσα σχετικά με το να είσαι «με σηκωμένες τις κεραίες», να παρακολουθείς τις εξελίξεις , να πιάνεις το σφυγμό, ή όπως λένε: να κολλάς το αυτί στο χώμα, όπως οι Ινδιάνοι. Από την άλλη, είχα την επιθυμία να δείξω ένα τεράστιο κύμα ή ένα τσουνάμι από τότε που έκανα το Dark Side of the Moon.

Umphrey McGee – The Bottom Half (2007)

Umphrey McGee - The Bottom Half (2007)

Αυτό το σχέδιο το επινοήσαμε αρχικά για το συγκρότημα Jane’s Addiction οι οποίοι όμως απέρριψαν το προσχέδιο και προτίμησαν κάτι άλλο (προφανώς δεν τρώνε κρεμμύδια). Η ιδέα είχε να κάνει με την γυναικεία σεξουαλική θελκτικότητα και την σεξουαλική εναντιότητα και ήρθε από την Αλίκη στη χώρα των Θαυμάτων μέσω Toulouse Lautrec,  γαλλικού καν-καν, κοκκινόμαυρων ριγέ κορσέδων, της Nicole Kidman στο Moulin Rouge ή της Merilyn Monroe στο Οι άντρες προτιμούν τις ξανθές.

* * *

O Storm Elvin Thorgerson πέθανε στις 18 Απριλίου 2013 σε ηλικία 69 ετών, από καρκίνο.  Ένα από τα τελευταία πράγματα που ετοίμαζε λίγο πριν τον θάνατό του, ήταν μία έκθεση στη Zodiac Gallery του Portsmouth Guildhall η οποία και θα προχωρήσει κανονικά, σύμφωνα με δική του επιθυμία. Με τίτλο Any Port in a Storm, θα ανοίξει τις πόρτες της για το κοινό στις 12 Μαΐου 2013 και στα πλαίσιά της θα παρουσιαστούν μερικά από τα πιο γνωστά του έργα.  Θα διαρκέσει ως τις 23 Ιουνίου 2013.

Storm Thorgerson

Ενα βίντεο φτιαγμένο από μοντάζ των πιο σημαντικών εξώφυλλων που δημιούργησε ο Storm Thorgerson:

* * *

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από τις κατηγορίες Μουσική, Εικαστικά

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

3 comments

  1. Παράθεμα: Φανατισμός | dimart
  2. Παράθεμα: Ummagumma | dimart

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.