Home

—του Γιώργου Τσακνιά—

Η 4η Ιουλίου γιορτάζεται ως η «Ημέρα της Ανεξαρτησίας» των ΗΠΑ. Από μια παραξενιά της ιστορίας, η επέτειος είναι τυπικά λάθος: η απόφαση για ανεξαρτητοποίηση των αποικιών από τη μαμά Βρετανία ψηφίστηκε από το Κογκρέσο στις 2 Ιουλίου 1776. Δύο μέρες αργότερα, εγκρίθηκε η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, γραμμένη από τους Πέντε Πατέρες του Αμερικανικού Έθνους (βασικά από τον Τόμας Τζέφερσον).

Us_declaration_independenceΤο λάθος είναι πραγματικά ασήμαντο· ίσως, μάλιστα, να μην είναι καν λάθος. Παρόλο που τυπικά η αμερικανική επανάσταση ξεκινά με την απόφαση της 2ας Ιουλίου για ανεξαρτησία των αποικιών, η Διακήρυξη της 4ης Ιουλίου αποτελεί κείμενο τεράστιας σημασίας, όχι μόνο για την αμερικανική αλλά για την παγκόσμια ιστορία — αρκεί να αναλογιστεί κανείς την επίδραση που είχε στη σκέψη των πρωτεργατών της Γαλλικής Επανάστασης, λιγότερο ίσως στο επίπεδο του ορισμού των πολιτικών δικαιωμάτων και περισσότερο στην ανανοηματοδότηση του όρου «ανεξαρτησία».

Όπως και να ’χει, ήταν το κείμενο που διακήρυξε ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι».

Κάθε έθνος —ναι, ακόμα και το αμερικανικό, που το καημένο δεν είναι πανάρχαιο, σαν το δικό μας, και δεν στηρίζεται σε δεσμούς αίματος, όπως το δικό μας— έχει τις επετείους του, που περνούν και στον λαϊκό πολιτισμό (folk lore) — και εκεί αποκτούν νέο περιεχόμενο, εμπλουτίζονται, εντάσσονται σε μια νέα αλυσίδα, οι κρίκοι της οποίας αποτελούνται ανάκατα από ιστορικά γεγονότα, μύθους, θρύλους και αποσπασματικές εικόνες του παρελθόντος, είτε πραγματικές είτε επινοημένες.

Ένα από τα πιο διαδεδομένα τραγούδια της bluegrass, της πιο καθαρής παραδοσιακής μορφής της country, το “Cuckoo is a pretty bird”, αναφέρεται στην 4η Ιουλίου, την «Ημέρα της Ανεξαρτησίας»:

Ο κούκος είναι όμορφο πουλί
πετάει από ‘δω κι από ‘κει
αλλά δεν λέει «κούκου»
πριν τις 4 του Ιούλη

Η απόδοση της πρώτης στροφής (μιας από τις κυρίαρχες παραλλαγές του τραγουδιού, όπως αποκρυσταλλώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα) είναι κάπως ελεύθερη. Να σημειωθεί δε πως στα αγγλικά ο κούκος είναι θηλυκού γένους:

The cuckoo is a pretty bird
and she wobbles as she flies
but she never sings cuckoo
till the fourth day of July

image24-cuckooΔεν χρειάζεται να είσαι ορνιθολόγος (αρκεί να είσαι ολίγον σπασίκλας) για να κάνεις δυο βασικές διαπιστώσεις: ότι, πρώτον, δεν έχει και πολλούς κούκους στην Αμερική. Και ότι, δεύτερον, κι αυτοί που υπάρχουν κάνουν «κούκου» την ίδια εποχή που κάνουν και οι απανταχού κούκοι, δηλαδή την άνοιξη. Γύρω στις 4 Ιουλίου, μέσα στη ντάλα κατακαλόκαιρο, είναι πιο πιθανό να σταματήσουν, όχι να αρχίσουν να κάνουν «κούκου». Και άλλη μία επισήμανση: ο κούκος στα αγγλικά είναι θηλυκού γένους ως ουσιαστικό, παρ’ όλα ταύτα, υπάρχουν αρσενικοί και θηλυκοί κούκοι· για να επιτείνουμε τη σύγχυση, οφείλουμε εδώ να τονίσουμε ότι πάντως «κούκου» δεν κάνει το θηλυκό αλλά το αρσενικό, όταν καλεί το ταίρι του για ζευγάρωμα.

Αλλά δεν πειράζει: πρόκειται για δημώδες άσμα, όχι για πτυχιακή στην ορνιθολογία. Κι επίσης είπαμε, όλα τα έθνη χρειάζονται τους μύθους τους.

fig-5-the-cuckoo

Η ιστορία του ίδιου του τραγουδιού, ωστόσο, έχει το ενδιαφέρον της. Κατάγεται από τις μπαλάντες που οι πρώτοι άποικοι έφεραν μαζί τους με το Mayflower — κι είναι ειρωνικό το γεγονός ότι μια εγγλέζικη (ναι, στην Αγγλία έχει πολλούς κούκους) μπαλάντα συνδέθηκε με την ανεξαρτησία και την επανάσταση εναντίον των Βρετανών. Αρχικά το άσμα ήταν ερωτικό κι ανοιξιάτικο:

Gonna build me a log cabin
On a mountain so high
So I can see Willie
As he goes passing by

Ήδη από τον 13ο αιώνα, συναντάμε τον κούκο σε μια μπαλάντα του Wessex: “Sumer is Icumen In” — πάει να πει «Ήρθε το καλοκαίρι».

Στην Αμερική, το τραγούδι διαδόθηκε σε διάφορες μορφές στα Απαλάχια, όπου σιγά σιγά οι πιο περιπετειώδεις ορεσίβιοι ερμηνευτές πρόσθεταν στην ανοιξιάτικη ερωτική μπαλάντα στίχους περί τζόγου και άλλων ανδρικών σπορ — είτε δικούς τους είτε δανεικούς από άλλα δημώδη:

Well I’ve gambled in England
and I’ve gambled in Spain,
And I’ll bet you five dollars
that I’ll beat you next game.

Jack of Diamonds, Jack of Diamonds,
I know you of old;
You robbed my poor pockets
of my silver and gold.

Η πιο χαρακτηριστική καταγεγραμμένη bluegrass εκτέλεση του κομματιού ανήκει στον θρυλικό Clarence Ashley (το ηχογράφησε το 1927), στον οποίον αποδίδεται κατά κανόνα και η σύνθεση — γνωστή πρακτική με τα δημώδη τραγούδια, το ίδιο συνέβη και στα καθ’ ημάς με πολλά ρεμπέτικα που κυκλοφορούσαν αδέσποτα, μέχρι που κάποιος σκέφτηκε πρώτος να τα καπαρώσει.

Ακολουθεί ένα εξαιρετικό βίντεο στο οποίο ο Clarence Ashley αυτοβιογραφείται και, στη συνέχεια, παίζει το “Cuckoo is a pretty bird”:

Μεταπολεμικά, όλες οι σημαντικές μορφές της φολκ και, εν συνεχεία, της ροκ ερμήνευσαν το “Cuckoo is a pretty bird”: Bob Dylan, Joan Baez, Donovan, Peter Paul and Mary, Anne Briggs, Everly Brothers, Janis Joplin, Taj Mahal, Kaleidoscope — για να αναφέρουμε μερικούς από τους πιο γνωστούς. Μέχρι που ο κούκος ξαναπέρασε τον Ατλαντικό για να ερμηνευτεί από τον Ιρλανδό Rory Galagher.

Ας γυρίσουμε όμως λίγο πίσω: γιατί ο κούκος στο κομμάτι φαίνεται να παρουσιάζει μια κάποια ελαφρότητα των ηθών; Μόνο σε ένα πράγμα ο κούκος του τραγουδιού είναι σταθερός, στο ότι αποκλείεται να κάνει «κούκου» πριν τις 4 Ιουλίου (και είπαμε ήδη ότι αυτό είναι μούσι).

pr_cuckoo_1

Η απάντηση είναι ότι ο κούκος (υπενθυμίζω πως στα αγγλικά είναι θηλυκού γένους) αφενός συνδέεται με τον ερχομό της άνοιξης —που, όπως και να το κάνουμε, μια αναστάτωση στις ορμόνες την προκαλεί—, αφετέρου θεωρείται σύμβολο της απιστίας, επειδή η κούκαινα έχει το συνήθειο να μην κλωσά τα αυγά της αλλά να τα αφήνει προσεκτικά στις φωλιές άλλων πουλιών (αυτό έχει σαν συνέπεια να γεννιούνται κουκάκια σε οικογένειες μικρότερων ειδών, να είναι δηλαδή το μωρό πιο μεγαλόσωμο από τους γονείς).

cuckoo

Σε τέτοιο μάλιστα βαθμό έχει συνδεθεί με τη συζυγική απιστία ο θηλυκός κούκος, ώστε από το όνομά του ετυμολογείται ο αγγλικός όρος που σημαίνει τον απατημένο σύζυγο, κοινώς τον κερατά: cuckold.

cuckold (n.): mid-13c., kukewald, from Old French cucuault, from cocu (see cuckoo) + pejorative suffix -ault, of Germanic origin. So called from the female bird’s alleged habit of changing mates, or her authentic habit of leaving eggs in another bird’s nest.΅

Κάνοντας σαν καλοί αριστεροί την αυτοκριτική μας, ομολογούμε πως στο σύντομο αυτό σημείωμα —γραμμένο με αφορμή τη σημερινή επέτειο αλλά και ένα πολύ αγαπημένο τραγούδι— έχουμε καταφέρει ως τώρα να μπλέξουμε ιστορία, φιλολογία, κοινωνική ανθρωπολογία, λαογραφία, μουσικολογία και ορνιθολογία (με τεράστια επιτυχία). Ας βάλουμε και ολίγη μυθολογία κλείνοντας — όχι για μας· για την φουκαριάρα την κούκαινα.

dovesΔεν φταίει που είναι έτσι ο θηλυκός κούκος. Σύμφωνα με την κέλτικη μυθολογία, πριν από πάρα πολλά χρόνια, οι Θεοί αποφάσισαν πως είχαν βαρεθεί με τα πήγαιν’ – έλα ανάμεσα στους δύο κόσμους, των θνητών και των θεών (είχαν σούρτα-φέρτα αντίστοιχα με τα δικά μας, του δωδεκάθεου· βλέπεις, και οι Κέλτες γαμιόσαντε αναμεταξύ τους) και ζήτησαν από όλα τα πλάσματα —θεούς, ημίθεους, ανθρώπους, ζώα, θνητούς, αθάνατους κ.λπ.— να διαλέξουν οριστικά έναν κόσμο από τους δύο και να ζήσουν αποκλειστικά σε αυτόν. Διάλεξαν λοιπόν, άλλος εύκολα άλλος δύσκολα. Μόνο ο κούκος δεν μπορούσε με τίποτα να πάρει απόφαση: δεν ήθελε να χάσει κανένα από τα πλεονεκτήματα των δύο κόσμων, του κόσμου των θνητών πλασμάτων και της Tir-nan-Og, του Κόσμου της Αιώνιας Νεότητας. Παρακάλεσε και ξαναπαρακάλεσε τους Θεούς, μέχρι που δέχτηκαν να κάνουν μια εξαίρεση, υπό τον απαράβατο όρο να δεχτεί κι ο κούκος να είναι ο αγγελιοφόρος μεταξύ θεών και θνητών, να ταξιδεύει ανάμεσα στους δύο κόσμους και, κυρίως, να μη χτίσει ποτέ φωλιά σε κανέναν από τους δύο· κι έτσι να μην μπορεί ο θηλυκός κούκος να κλωσήσει τα αυγά του, που σημαίνει πως ποτέ δεν θα γνωρίσει τα παιδιά του — τα οποία, ωστόσο, κληρονομούν κι αυτά το δικαίωμα πρόσβασης στους δύο κόσμους και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτό.

Από τότε, λοιπόν, ο κούκος το παίζει σε δυο ταμπλό.

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

like-us-on-fb

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s