Χρόνος ίσον Κρόνος

—του Ηλία Μαγκλίνη—

«Όλοι στη σαββατιάτικη εθελοντική εργασία!»
«Όλοι στη σαββατιάτικη [εθελοντική εργασία]!»
Μόσχα, 1929. Το Ανώτατο Σοβιέτ καταργεί την εβδομάδα των επτά ημερών, καθώς δεν ταιριάζει με τις νέες συνθήκες εργασίας: οι μήνες θα έχουν έξι πεντάδες ημερών και ίση διάρκεια (30 ημέρες), ενώ οι πέντε επαγόμενες ημέρες αποκτούν ειδικές ονομασίες: για παράδειγμα, η (πρώην) 31η Ιανουαρίου ονομάζεται «Ημέρα Λένιν». Η δε Κυριακή καταργήθηκε· ως ημέρα ανάπαυσης χρησιμοποιείται μια οποιαδήποτε ημέρα της πεντάδας, όχι απαραίτητα η ίδια για τους διάφορους κλάδους εργασίας, ώστε να μη διακόπτεται η παραγωγή.

Εννοείται ότι το σχέδιο κατέρρευσε. Τρία χρόνια αργότερα, το 1932, τροποποιήθηκε το σύστημα με τις πεντάδες (το έτος των 360 ημερών χωρίστηκε σε 60 εξάδες) και το 1940, η σοβιετική κυβέρνηση αναγκάστηκε απλώς να επαναφέρει το γρηγοριανό ημερολόγιο και την πανάρχαια εβδομάδα των επτά ημερών. Ο λαός απλώς δεν μπορούσε να συμμορφωθεί με το νέο σχήμα χρόνου. Μέσα στην απύθμενη σοφία της, η Οκτωβριανή Επανάσταση αποπειράθηκε να φέρει στα δικά της μέτρα ακόμα και τον χρόνο.

Ψευδαίσθηση;

sundialΗ επταήμερη εβδομάδα αντιστοιχεί στον κύκλο των φάσεων της Σελήνης και αυτό που οι περισσότεροι αντιλαμβανόμαστε ως χρόνο είναι, στο βάθος, προϊόν ενός πανάρχαιου συμβιβασμού: η εναλλαγή μέρας και νύχτας, οι διαδοχικές φάσεις της Σελήνης και η τακτική επάνοδος των εποχών, οι οποίες καθόριζαν τη διάρκεια του έτους, ήταν φυσικά φαινόμενα πάνω στα οποία ο άνθρωπος στηρίχθηκε προκειμένου να προσδιορίσει μια έννοια που την ονόμασε χρόνο, στην προσπάθειά του να προγραμματίζει τις κοινωνικές και παραγωγικές ενασχολήσεις του.

Οπως όμως αναρωτιέται ο φυσικός Στράτος Θεοδοσίου: «Τι είναι χρόνος; Ποιο είναι το αληθινό και ακριβές περιεχόμενο αυτής της φυσικής έννοιας και για ποιο λόγο έπρεπε να επινοηθεί; Είναι η ουσία του χρόνου μέγεθος μετρήσιμο με την κλασική έννοια ή μήπως η οποιαδήποτε μέθοδος μέτρησής του, ασχέτως με το πόσο διευκολύνει τους ρυθμούς της ζωής μας, περιορίζει και υποβαθμίζει ουσιαστικά την ευρύτητα της πραγματικής διάστασής του;». Πρώτος ο Αγιος Αυγουστίνος έθεσε, με συγκλονιστικό τρόπο, τέτοια ερωτήματα και φαίνεται ότι ο χρόνος ακόμα και σε πιο «στέρεες» εποχές ήταν ήδη ένα αίνιγμα για τον άνθρωπο.

Πηγαίνοντας ακόμα παραπέρα, σε ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πολύ πρόσφατα στις ΗΠΑ, με τίτλο «Η αναγέννηση του χρόνου», ο θεωρητικός φυσικός Λι Σμόλιν επαναφέρει στην ημερήσια διάταξη το ερώτημα που έθεσαν ο Αϊνστάιν και οι συνεργάτες του πριν από περίπου εκατό χρόνια: ο χρόνος είναι πραγματικός ή είναι μια καθαρή επινόηση – ή μάλλον μια ψευδαίσθηση;

sainta02Η αλήθεια είναι ότι, παρά τα υπαρξιακά, μεταφυσικά ερωτήματα του Αυγουστίνου (ή τις θεωρίες περί αιωνιότητας και χρόνου από τον Πλωτίνο), όσο ο άνθρωπος ήταν άμεσα συνδεδεμένος με τη φύση, τα πράγματα ήταν κάπως πιο στρωτά. Ο χρόνος ήταν «καιρός»: οι εργασίες κανονίζονταν και η καθημερινή ζωή ρυθμιζόταν ανάλογα με το πού βρίσκεται ο ήλιος στον ουρανό ή με το πόσο «γεμάτο» ήταν το φεγγάρι. Οι συναντήσεις κανονίζονταν «στο περίπου». Μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση, αυτό άρχισε να αλλάζει. Οσο οι άνθρωποι ανέπτυσσαν μιαν αστική συνείδηση τόσο ο χρόνος γινόταν κάτι «δικό τους»: από τον ήλιο στον ουρανό, τους γνώμονες, τα ηλιακά ρολόγια και τις κλεψύδρες, περάσαμε σταδιακά στα ρολόγια «με τη χρυσή αλυσίδα» και εν συνεχεία στα ρολόγια χειρός: ο άνθρωπος ενσωμάτωσε, εσωτερίκευσε, εξατομίκευσε τον χρόνο τρόπον τινά – επίσης απαίτησε πλέον να ζει μέσα σε έναν κόσμο ακρίβειας, και σήμερα μετράει τον χρόνο όχι μόνο με το ρολόι αλλά και με το κινητό του τηλέφωνο, με τον υπολογιστή του κ.λπ.

Ρευστή φύση

spacetimecurvature

Το παράδοξο είναι ότι όσο πιο «εσωτερικός» γινόταν ο χρόνος τόσο περισσότερο ο άνθρωπος άρχισε να αντιλαμβάνεται τη ρευστή, μυστηριώδη φύση του. Κι αυτό, διότι, αν αρχικά η ανθρώπινη αντίληψη περί χρόνου ήταν συνυφασμένη με τους ρυθμούς της φύσης και στην πορεία αυτό άλλαξε, την ίδια στιγμή, η φυσική έθεσε νέους προβληματισμούς: η ιδέα του νευτώνειου «βέλους του χρόνου», που τρέχει ευθύβολα μπροστά, και η ιδέα ότι ένα δευτερόλεπτο πάνω στη Γη είναι το ίδιο με ένα δευτερόλεπτο σε ολόκληρο το σύμπαν κατέρρευσαν όταν ο Αϊνστάιν απέδειξε ότι ο χρόνος μοιάζει περισσότερο με ένα οφιοειδές ποτάμι που ρέει στο σύμπαν, αυξάνοντας και μειώνοντας ταχύτητα καθώς διασχίζει τα άστρα και τους γαλαξίες. Ετσι, ένα δευτερόλεπτο στη Γη δεν είναι απόλυτο μέγεθος. Ο χρόνος αλλάζει καθώς κινούμαστε στο σύμπαν. Μάλιστα, ο Αϊνστάιν ήταν που τόνισε ότι ανθρώπινη σύμβαση είναι οι έννοιες του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος: η παρούσα στιγμή δεν είναι μοναδική από οποιαδήποτε συγκριτικά με κάποια άλλη παρελθοντική ή μελλοντική στιγμή, καθώς, κατά τον Αϊνστάιν, όλοι οι χρόνοι συνυπάρχουν.

23083319

Στην αρχή του 21ου αιώνα, αν ο χρόνος είναι απλώς μια ψευδαίσθηση, αποτελεί μιαν ιδέα που επανέρχεται διαρκώς στους κόλπους των φυσικών. Μάλιστα, στην αυγή μιας εποχής με τις ιλιγγιώδεις ταχύτητες, τους μηδενικούς χρόνους του Διαδικτύου, ίσως η ιδέα ενός παράδοξου, αυξομειούμενου χρόνου να αρχίσει να επηρεάζει περισσότερο και τον «απλό άνθρωπο». Για τον οποίο όμως, ο χρόνος είναι πάντοτε πηγή αγωνίας: στο Μουσείο του Πράδο, υπάρχει ο πασίγνωστος πίνακας του Γκόγια «Ο Κρόνος καταβροχθίζει ένα από τα παιδιά του». Πέρα από τον ελληνικό μύθο στον οποίο βασίζεται ο σκοτεινός, τρομακτικός αυτός πίνακας, η εικόνα μιας γηραλέας μορφής που καταβροχθίζει ένα έμβρυο θυμίζει ότι Κρόνος ίσον χρόνος: αυτό που ό,τι γεννά το φθείρει και το εξαφανίζει κι όπου κι αν πατήσουμε, τα ίχνη μας χάνονται, σβήνουν. Και το όνειρο είναι πάντοτε αυτό: να μας δοθεί η χάρη να κατεβούμε από αυτό το φρενιασμένο άρμα και να απλωθούμε μέσα σε μια στιγμή, μία και μόνο στιγμή.

Πηγή: Η Καθημερινή

The painting SATURN by the Spanish artist GOYA.

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.