Malcolm Lowry, 1909-1957

Το Κάτω από το ηφαίστειο (Under the volcano) θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Αυτοβιογραφικό σε μεγάλο βαθμό, ο Lowry χρειάστηκε περίπου μια δεκαετία για να το γράψει· το εξέδωσε το 1947 και χαιρετίστηκε ως «ο νέος James Joyce», κυρίως χάρη στο γεγονός πως η «οδύσσεια» του Φέρμιν εκτυλίσσεται και αυτή, όπως η ακριβώς ο Οδυσσέας του Joyce, μέσα σε μια μέρα — μέσα στη λεγόμενη “Dia de los Muertos”, τη γιορτή των Αγίων Πάντων, που οι καθολικοί γιορτάζουν κάθε χρόνο στις αρχές Νοεμβρίου.

101101-LowryWindow* * *

«Κάτω από το Κάτω από το ηφαίστειο»

—της Μαρίας Τσάκος

Ο Clarence Malcolm Lowry άρχισε να γράφει το Ηφαίστειο όταν κόντευε τα τριάντα. Στις πρώτες γραφές του βιβλίου, δείχνει να τον ενδιαφέρει περισσότερο το πόσες εικόνες και συμβολισμούς θα μπορούσε να ενσωματώσει στο κείμενό του, παρά το να δημιουργήσει πειστικούς και ρεαλιστικούς χαρακτήρες. Τον Ιούνιο του 1939 γνώρισε, όπως ο ίδιος περιγράφει σε γράμμα του, «μια πολύ σένια κοπελιά με το όνομα Margerie», στην περιοχή Hollywood Boulevard, στο Λος Άντζελες.  Εκείνος ήταν 29 χρονών και ήδη σε διάσταση από την πρώτη γυναίκα του, Jan Gabrial. Έξι χρόνια νωρίτερα είχε εκδόσει το πρώτο του βιβλίο με τον τίτλο Ultramarine και έκτοτε τίποτε άλλο. Έτσι, παρότι ο ίδιος θεωρούσε πως προοριζόταν να γίνει μεγάλος συγγραφέας, ο κύκλος του τον έβλεπε λιγότερο ως σοβαρό καλλιτέχνη και περισσότερο ως έναν διασκεδαστή που του άρεσε υπερβολικά το πιοτό κι έπαιζε καλό γιουκουλέλι. Τρία χρόνια νωρίτερα από την γνωριμία του με την Margerie, είχε ξεκινήσει να γράφει το Ηφαίστειο, το οποίο βασιζόταν κυρίως σε προσωπικά βιώματα και περιστρεφόταν γύρω από τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν με την Gabrial, ζώντας στο Μεξικό και προσπαθώντας —ανεπιτυχώς— να σώσουν τον γάμο τους.  Είχε αρχίσει όμως να διαφαίνεται πως το έργο αυτό υπερέβαινε τις ικανότητές του — ή, τουλάχιστον, την περιορισμένη δυνατότητά του να εστιάσει στο θέμα, κάτι που, εν πολλοίς, οφειλόταν και στο γεγονός πως είχε αρχίσει να πίνει ανεξέλεγκτα.

Αριστερά: Η Jan και ο Malc στην Calle Humboldt. 62 Δεξιά: H Jan στο Λος Άντζελες, αφού εγκατέλειψε τον Malc
Αριστερά: Η Jan και ο Malc στην Calle Humboldt. 62
Δεξιά: H Jan στο Λος Άντζελες, αφού εγκατέλειψε τον Malc

H Μargerie, επίδοξη συγγραφέας και η ίδια, είχε δοκιμάσει ανεπιτυχώς να εκδώσει μια ιστορία μυστηρίου που είχε γράψει. Μεγαλύτερή του κατά επτά χρόνια, είχε την τραχύτητα που δεν διέθετε εκείνος· με τη δική της λαμπερή παρουσία τον έκανε να αισθανθεί την αυτοπεποίθηση που του έλειπε πάντα. Μόλις δύο μήνες αφότου τη γνώρισε, ο Lowry της έγραψε μία επιστολή στην οποία της εξέφραζε τον έρωτά του: «Την αίσθηση ότι αιμορραγείς μέσα στη γη επειδή σε ξήλωσε από τις ίδιες τις ρίζες σου, σα να ΄σουν δέντρο, ένας δυνατός άνεμος — το νιώθεις αυτό;  Εγώ, το νιώθω, Θεέ μου!»

Margerie
Margerie

Ήταν όμως, συνάμα, και πρακτικός στις επιλογές του: πάντοτε λογάριαζε ως προτερήματα στις συντρόφους του τις ικανότητες τους στην επιμέλεια και τη δακτυλογράφηση. Στην Margerie τα βρήκε και τα δύο, και έτσι, όταν η αμερικάνικη βίζα του έληξε, έξι εβδομάδες μετά τη γνωριμία τους, της ζήτησε να τον ακολουθήσει στον Καναδά, όπως και έγινε. Το 1940 παντρεύτηκαν και o Lowry άρχισε να δουλεύει εντατικά, γράφοντας το Ηφαίστειο. Το αρχικό του χειρόγραφο, εξιστορούσε μία αληθινή ιστορία που είχε ζήσει στο Μεξικό — σχετικά με ένα λεωφορείο που συναντά έναν μισοπεθαμένο Ινδιάνο ξαπλωμένο στη μέση του δρόμου. Ο Lowry άρχισε να εμπλουτίζει και να εξελίσσει την ιστορία με τη βοήθεια της Margerie. Εκείνη την εποχή γράφει στον Conrad Aiken, συγγραφέα και λογοτεχικό του μέντορα: «Το δουλεύουμε μαζί μέρα και νύχτα». Εκείνος έγραφε στο χέρι, η Μargerie το δακτυλογραφούσε και του έκανε κριτική, έτσι προέκυπτε ένα χειρόγραφο που το ονόμαζαν «εκδοχή της Margerie», εκείνος έκανε τις σχετικές αλλαγές, και ο κύκλος ξανάρχιζε. Μέσα σε έξι μήνες είχαν στα χέρια τους τη δεύτερη γραφή του Ηφαιστείου, το καλύτερο, το πιο συναφές και ευρηματικό γραπτό που είχε ποτέ γράψει ο Lowry. Είχε καλύτερο ρυθμό, χάρη στην Margerie, αλλά ήταν γραμμένο σε γλώσσα πλούσια και ποιητική και γεμάτο από συμβολισμούς, τους οποίους ο Lowry λάτρευε ως ένθερμος θαυμαστής του Μποντλέρ που ήταν. «Αισθάνθηκα πως αυτό ήταν το πρώτο μου πραγματικό βιβλίο», έγραψε στον Aiken και πίστωσε το γεγονός αυτό στη σχέση του με την Margerie.

lowry

Παρά ταύτα,  το χειρόγραφο είχε ελλατώματα. Ο διάλογος ήταν ακόμα ξύλινος και η πλοκή χοντροκομμένη και, σε σημεία, ανακόλουθη. Ο ατζέντης του Lowry, Harold Matson, το υπέβαλε σε 12 εκδότες και το απέρριψαν όλοι. Ο Lowry κατέρρευσε και μόνο με τη βοήθεια της Margerie κατάφερε να ξεπεράσει τη συντριβή του και να συνεχίσει. Έγραψαν μαζί στον Matson ότι πράγματι το βιβλίο χρειαζόταν κι άλλη δουλειά. «Νιάτα συν αλκοόλ συν υστερικές ταυτίσεις συν ματαιοδόξία συν αυταπάτες», ήταν η εξήγηση που έδωσε ο Lowry.

lowry11

Τον Αύγουστο του 1940 νοίκιασαν μια καλύβα σε ένα παραθαλάσσιο χωριό βόρεια του Βανκούβερ και οκτώ μήνες αργότερα άρχισαν ξανά να δουλεύουν πάνω στο Ηφαίστειο. Έκοψαν σχεδόν εντελώς το ποτό, και κάθε πρωί η Margerie δακτυλογραφούσε τις τελευταίες προσθήκες που είχε κάνει ο άντρας της, όσο εκείνος κολυμπούσε. Παράλληλα έγραφε δικά της βιβλία μυστηρίου, τα οποία και αργότερα εξέδωσε.

Malcolm Lowry

Στα χειρόγραφα του Ηφαιστείου, τα οποία η Margerie δώρισε στο Πανεπιστήμιο του British Columbia, στο Βανκούβερ, μετά το θάνατο του Lowry, αποκαλύπτεται η επίπονη διαδικασία βελτίωσης του βιβλίου. Εκείνη φρόντιζε να διορθώνει σχολαστικά τα κουσούρια που συναντούσε ξανά και ξανά στο γραπτό του Lowry. Κάπου τού γράφει: «“Τρομερό”: Πρόσεχέ την αυτή τη λέξη, Malc» και τη σβήνει στα δύο σημεία όπου εμφανίζεται σ’ εκείνη τη σελίδα. Σε μία άλλη σελίδα όπου μιλάει για το φεγγάρι, του σημειώνει: «Πρόσεχέ το αυτό το φεγγάρι — το έχεις ξανά στο Κεφάλαιο 12». Αλλά και ο Lowry τη ρωτάει, σημειώνοντας στο περιθώριο του χειρόγραφου: «Εδώ είναι λίγο μπερδεμένο;» Και, πράγματι, στην επόμενη γραφή του βιβλίου, η συγκεκριμένη παράγραφος είναι γραμμένη πιο σφιχτά. Σε γράμμα του προς έναν θαυμαστή του, ο Lowry έγραψε για την διαδικασία: «Μετά από λίγο καιρό, άρχισε να κάνει έναν ήχο σαν μουσική».

mss1

Η συμμετοχή —και η επιρροή— της Margerie φαίνεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στη διάπλαση, στη μεταμόρφωση, ουσιαστικά, του χαρακτήρα της γυναίκας του κεντρικού ήρωα, της Yvonne. Ενώ ο Lowry, έχοντας ως πρότυπο την πρώην γυναίκα του, την παρουσιάζει αρνητικά —και της δίνει αρχικά το ρόλο της κόρης του προξένου—, σε μεταγενέστερα χειρόγραφα εμφανίζεται ο γραφικός χαρακτήρας της Margerie αφενός να την μετατρέπει από κόρη του Φέρμιν σε γυναίκα του, αφετέρου να της δίνει χαρακτηριστικά και σκέψεις αυτόνομες, βασισμένα στη δική της προσωπικότητα και σε δικά της βιώματα. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός πως η Yvonne αποτελεί τον μόνο χαρακτήρα του βιβλίου που δεν πίνει υπερβολικά.

Στο τέλος του 1946, ο Lowry τελείωσε επιτέλους το μυθιστόρημα. Τον Φεβρουάριο του 1947, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του με την Margerie στο Μεξικό, έλαβε, την ίδια μέρα, επιστολές από έναν αμερικάνικο κι από έναν αγγλικό εκδοτικό οίκο που ήθελαν να εκδώσουν το Ηφαίστειο.

Ο Malc στο Curacao, 1947
Ο Malc στο Curacao, 1947

Τον ίδιο κιόλας μήνα, το Κάτω από το Ηφαίστειο εκδόθηκε και έτυχε αμέσως λαμπρής υποδοχής από τους κριτικούς.  Η φήμη του συνέχισε να εξαπλώνεται, καθώς και η επωδός των κριτικών ότι επρόκειτο για το καλύτερο δείγμα που είχε να παρουσιάσει ο μοντερνισμός ως εκείνη τη στιγμή. Ακαδημαϊκοί έχυσαν τόνους μελάνι προσπαθώντας να αποκρυπογραφήσουν τους συμβολισμούς του και διδακτορικές διατριβές με θέμα το λογοτεχνικό αυτό πόνημα διαδέχονταν η μία την άλλη, επί χρόνια.

Στο Παρίσι
Στο Παρίσι

Ο Lowry απέκτησε τη φήμη του μεγάλου συγγραφέα που πάντοτε επιθυμούσε, κυριολεκτικά εν μια νυκτί, αλλά δεν απόλαυσε τον θρίαμβο του παρά για λίγες μόνο μέρες, προτού το αίσθημα ικανοποίησης αντικατασταθεί από ένα ανελέητο άγχος για το αν θα κατόρθωνε να γράψει άλλο βιβλίο τόσο καλό όσο το Ηφαίστειο. Ένα άγχος που τον οδήγησε, σχεδόν αναπόδραστα, στην αυτοκαταστροφή και στο μοιραίο τέλος, σε ηλικία μόλις 48 χρονών.

Ένας φίλος του που τον συνάντησε μεθυσμένο σε μπαρ του Λονδίνου, λίγο καιρό μετά την έκδοση του Ηφαιστείου, εξιστορεί πώς, όταν τον ρώτησε ποιο είναι το επόμενο βιβλίο που ετοιμάζει, ο Lowry απάντησε χαριτολογώντας: «Το «Κάτω από το Κάτω από το Ηφαίστειο»».

A084c_lowry_grave_2

Κάτω από το ηφαίστειο [απόσπασμα]

Την ίδια νύχτα, έτσι δεν ήταν; — με μια καρδιά σαν σβηστό μαγκάλι όρθιος στην αποβάθρα του τρένου ανάμεσα στα μουσκεμένα απ’ τη δροσιά μελισσόχορτα: είναι όμορφες και τρομαχτικές αυτές οι σκιέςτων βαγονιών που γλιστράνε τρεχάτες πάνω στους φράχτες και χαρακώνουν το χορταριασμένο μονοπάτι, στη λεωφόρο με τις σκοτεινές βελανιδιές κάτω από το φεγγάρι: μια μοναχική σκιά γλιστράει στον πάσσαλο του φράχτη· προμηνύματα καταστροφής, σπαραγμού της καρδιάς… Έφυγε. Ρουφηγμένη από τη νύχτα. Και το φεγγάρι φευγάτο. Μέσα στη φρίκη μιας βαθιάς νύχτας. Και το έρημο κοιμητήρι κάτω απ’ το φως των άστρων, εγκαταλειμμένο κι απ’ το νεκροθάφτη, που μεθυσμένος τώρα σέρνει τα βήματά του προς το σπίτι του, μέσα απ’ τους αγρούς. —«Μπορώ να σκάψω έναν τάφο μέσα σε τρεις ώρες, αν μ’ αφήσουν»,— το κοιμητήρι κάτω απ’ το κηλιδωτό φεγγαρίσιο φως της μοναδικής λάμπας του δρόμου, το σκούρο πυκνό γρασίδι, ο ψηλός οβελίσκος χαμένος μέσα στο Γαλαξία. Τζουλ, ήταν γραμμένο πάνω στο μνημείο. Τι είχε πει ο σταθμάρχης; Οι νεκροί. Κοιμούνται άραγε; Και γιατί να κοιμούνται, όταν εμείς δεν μπορούμε; Αλλά όλα κοιμούνται, και ο στρατός, και οι άνεμοι, και ο Ποσειδώνας. Κι είχε ακουμήσει τις φτωχιές μαραμένες αζουριές ευλαβικά σ’ ένα χορταριασμένο μνήμα… Αυτό έγινε στην Όακβιλ. Μα Οαχάκα ή Όακβιλ, ποια η διαφορά. Ή ανάμεσα σε μια ταβέρνα που άνοιγε στις τέσσερις το απόγευμα και μια που άνοιγε (εκτός από τις γιορτές) στις τέσερις το πρωί;… «Δε σου λέω παραμύθια, μια φορά ξέθαψα ολόκληρο κενοτάφιο για 100 δολάρια και το ’στειλα στο Κλήβελαντ!» Ένα πτώμα θα μεταφερθεί με την ταχεία…

Στάζοντας οινόπνευμα από όλους τους πόρους, ο Πρόξενος στεκόταν στην ανοιχτή πόρτα του Salón Ofelia. Τι καλά που έκανε να πιει ένα μεσκάλ. Τι καλά! Γιατί ήταν το πιο κατάλληλο, το μοναδικό πιοτό για την περίσταση. Κι επιπλέον δεν είχε μόνο αποδείξει στον εαυτό του πως δεν το φοβόταν, μα ήταν τώρα πάλι ξύπνιος, πάλι ξεμέθυστος και ικανός να τα βγάλει πέρα μ’ οτιδήποτε του παρουσιαζόταν. Αν δεν ήταν αυτό το ελαφρό και αδιάκοπο τίναγμα και τρεμόπαιγμα στο οπτικό του πεδίο, σαν αμέτρητοι ψύλλοι της ερήμου που σάλευαν, θα μπορούσε να ’λεγε μέσα του πως είχε μήνες να πιει. Το μόνο κακό ήταν πως ζεσταινόταν πολύ.

Μάλκολμ Λόουρυ, Κάτω από το ηφαίστειο, μετάφραση: Μαρίνα Λώμη, εισαγωγή: Φίλιππος Δρακονταειδής, «Αστέρι», Αθήνα 1983.

Επιμέλεια αφιερώματος: Μαρία Τσάκος, Γιώργος Τσακνιάς

UnderTheVolcano

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

2 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.