Τι κάνει ένα βιβλίο σπουδαίο;

—της Maria Popova / brain pickings | Μετάφραση για το dim/art: Γιώργος Θεοχάρης—

 

«Κάθε βιβλίο είναι ένα είδος μηχανής… Πρέπει να το διαβάσεις για να ανακαλύψεις πώς λειτουργεί».

«Κλασικό είναι το έργο που προκαλεί αδιάκοπα έναν κονιορτό κριτικών αναλύσεων γι’ αυτό, αλλά συνεχώς τον αποτινάζει από πάνω του»*, γράφει ο Ίταλο Καλβίνο σε έναν από τους δεκατέσσερις ορισμούς του για το κλασικό έργο. Και όμως, ακόμα και αν συμφωνήσουμε ότι «ένα βιβλίο είναι μια καρδιά που χτυπά μόνο στο στήθος κάποιου άλλου», οι απαντήσεις στο ερώτημα τι μπορεί –ή θέλει– να αντέξει το στήθος του άλλου είναι άπειρες. Συνεπώς, το ερώτημα του τι είναι αυτό που κάνει ένα βιβλίο σπουδαίο είναι διαβόητα απατηλό – σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που ακόμα και οι πιο φημισμένοι σύγχρονοι συγγραφείς δεν μπορούν να συμφωνήσουν σχετικά με το ποια είναι τα σπουδαιότερα βιβλία όλων των εποχών. Αυτό είναι το ερώτημα που εμμέσως, και ενίοτε ρητά, θέτει ο Άντι Μίλερ στο βιβλίο του The Year of Reading Dangerously: How Fifty Great Books (and Two NotSoGreat Ones) Saved My Life (public library | IndieBound) – την αξιοθαύμαστα ενθαρρυντική και διασκεδαστική book_coverκαταγραφή των δώδεκα μηνών που πέρασε διαβάζοντας «μερικά από τα σπουδαιότερα και διασημότερα βιβλία όλων των εποχών, και δύο του Νταν Μπράουν». (Αυτό το βιβλίο, ευθύς εξαρχής, αποτελεί ένα παρήγορο τεστ προσωπικότητας, το οποίο αποδεικνύει ότι ο Μίλερ είναι ένας άνθρωπος που λατρεύει τον γραπτό λόγο, αλλά χωρίς ίχνος από το αυτάρεσκο λιβάνισμα που χαρακτηρίζει τους περισσότερους επαγγελματίες εκθειαστές στον χώρο της λογοτεχνίας.)

Το έργο του Μίλερ –το οποίο, από μία άποψη, συμβαδίζει με το The Books in My Life του Χένρι Μίλερ, και σε ένα σημείο συνομιλεί με αυτό– ξεκίνησε ως μια σοβαρή προσπάθεια από μέρους του να ξεπληρώσει το λογοτεχνικό του χρέος, διαβάζοντας πολλά από τα βιβλία που, όπως γράφει «είχα καταφέρει να αποφύγω κατά τη διάρκεια των κατά τα άλλα μάλλον πλούσιων σε αναγνώσματα τριάντα εφτά χρόνων μου στη Γη». Η πρόθεσή του δεν ήταν να συντάξει τον απόλυτο λογοτεχνικό κανόνα – ο ίδιος αποκαλεί το έργο του «περισσότερο ημερολόγιο παρά μανιφέστο· περισσότερο καταγραφή πεπραγμένων παρά κανονιστικές οδηγίες», μια προσπάθεια «να ενσωματώσω κάποια βιβλία –καλύτερα: να τα επανεντάξω– σε μια συνηθισμένη καθημερινότητα, σε μια ζωή που γινόταν όλο και λιγότερο ελκυστική για μένα που τη ζούσα».

Παρ’ όλα αυτά, το πολυτιμότερο μέρος του βιβλίου του Μίλερ ίσως είναι εκείνο που προλογίζει τον κατάλογο των προς ανάγνωση βιβλίων, όπου περιέχεται ο καλύτερος ορισμός που έχω διαβάσει για τι είναι αυτό που κάνει ένα βιβλίο σπουδαίο, έναν ορισμό που εξηγεί την παράλογη –και συχνά εξωφρενική– υποκειμενικότητα κάθε απάντησης, ενώ παράλληλα βρίσκει όμορφη και καθησυχαστική αυτήν ακριβώς την πονηριά της.

mrtweedsgooddeeds4

Εικονογράφηση από το “Mr. Tweed’s Good Deeds” του Jim Stoten. 

Ο Μίλερ στήνει το σκηνικό με ένα εντυπωσιακά σκανταλιάρικο απόσπασμα από την επιστολή των 45 σελίδων του Μάλκολμ Λόουρυ προς τον εκδότη του, ο οποίος είχε ζητήσει από τον συγγραφέα να υπερασπιστεί ένα ασυνήθιστο μυθιστόρημα που μόλις του είχε υποβάλει προς έκδοση, το Κάτω από το Ηφαίστειο:

Μπορεί να διαβαστεί απλώς ως μια ιστορία την οποία μπορείτε να παραλείψετε, αν θέλετε. Μπορεί να διαβαστεί ως μια ιστορία από την οποία θα κερδίσετε περισσότερα αν δεν την παραλείψετε. Μπορεί να θεωρηθεί ως ένα είδος συμφωνικής μουσικής, ή –υπό μία άλλη έννοια– ως ένα είδος όπερας – ή ακόμα και ως μία όπερα-σπαγγέτι. Είναι καυτή μουσική, ένα ποίημα, ένα τραγούδι, μια τραγωδία, μια κωμωδία, μια φάρσα, και ούτω καθεξής. Είναι επιφανειακό, βαθύ, διασκεδαστικό και βαρετό, ανάλογα με τα γούστα. Είναι μια προφητεία, μια πολιτική προειδοποίηση, ένα κρυπτογράφημα, μια εξωφρενική ταινία, ένα σύνθημα γραμμένο σε τοίχο. Μπορεί ακόμα να θεωρηθεί και ως ένα είδος μηχανής: και, όπως έχω ανακαλύψει, λειτουργεί, πιστέψτε με.

Ο Μίλερ βασίζεται στη μαγευτική μεταφορά του Λόουρυ για να διερευνήσει τι είναι αυτό που κάνει τη μηχανή να λειτουργεί:

Κάθε βιβλίο είναι ένα είδος μηχανής και αυτό εδώ δεν αποτελεί εξαίρεση. Θα πρέπει να το διαβάσετε για να μάθετε πώς λειτουργεί.

Τι είναι αυτό που κάνει ένα βιβλίο σπουδαίο; Εξαρτάται τόσο από το βιβλίο όσο και από τον χειριστή του… Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η σπουδαιότητα επαναπροσδιορίζεται αυτόματα από άτομο σε άτομο και από βιβλίο σε βιβλίο. Για έναν αναγνώστη, “σπουδαίο” μπορεί να είναι ένα βιβλίο ασυγκράτητης πολιτιστικής υπεροχής, όπως, λ.χ., τα σπουδαία έργα του Τολστόι ή του Φλωμπέρ· για έναν άλλο, μπορεί να είναι μια έκφραση ευχαρίστησης, π.χ. «Το Μια Mέρα του Ντέιβιντ Νίκολς: τι σπουδαίο βιβλίο!» Από την άλλη, όταν μιλάμε για ένα “σπουδαίο βιβλίο”, ίσως να αναφερόμαστε σε έναν από τους πυλώνες του Δυτικού κανόνα: με άλλα λόγια, σε ένα κλασικό έργο. Τα “σπουδαία βιβλία” αυτού του είδους μπορεί να είναι σημαντικά αλλά δεν είναι πάντα εύκολα ή διασκεδαστικά. Κάποια, όπως το Κάτω από το Ηφαίστειο ή ο Οδυσσέας, μπορεί να απαιτούν την επικουρική ανάγνωση άλλων σπουδαίων βιβλίων για να γίνουν κατανοητά. Η δυσκολία ενός βιβλίου αποτελεί για κάποιους ένα είδος καθόλου ελκυστικού λογοτεχνικού μαζοχισμού· για άλλους, αποτελεί κριτήριο καλλιτεχνικής ιδιοφυίας. Σε κάθε περίπτωση, ένα βιβλίο δεν πρέπει κατ’ ανάγκη να είναι ευχάριστο ανάγνωσμα για να είναι σπουδαίο. Μερικά βιβλία γίνονται σπουδαία, γιατί το κοινό τα αγκαλιάζει μαζικά· άλλα κρίνονται σπουδαία από το κριτικό κατεστημένο, παρά την αδιαφορία του κοινού – ή ακόμα και εξαιτίας της.

Όσο για το δικό του βιβλίο-περί-βιβλίων, ο Μίλερ μάς προσφέρει αυτή την αφοπλιστική δήλωση αποποίησης:

Το κατά πόσον είναι σπουδαίο αυτό το ίδιο, θα εξαρτηθεί από το εάν, καθώς θα γυρίζεις τις σελίδες του, η μηχανή του αρχίσει να λειτουργεί· από το εάν ζωντανέψει και σου μιλήσει.

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Βιβλίο

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

3 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.